O ‘ ., Atoyev E.X., Axmedov V.N. Mahalliy xomashyolardan olingan adgezivlarning qiyosiy tahlili va samaradorligini o‘rganish

Kirish. Adgezivlar – ikki yoki undan ortiq materialni birlashtiruvchi, bir-biriga yopishishga imkon beruvchi kimyoviy moddalardir. Ular turli sanoat tarmoqlarida keng qo‘llaniladi: qurilishda, yengil sanoatda, avtomobilsozlikda va boshqa sohalarda. Adgezivlar materiallarni bir-biriga bog‘lashda samarali va iqtisodiy jihatdan foydali vositadir, chunki ular mexanik o‘rnatish va payvandlash kabi jarayonlarga nisbatan kamroq energiya sarfini talab qiladi va ko‘pincha arzon narxda ishlab chiqarilishi mumkin. So‘nggi yillarda, ko‘plab mamlakatlarda, jumladan, O‘zbekistonda ham, mahalliy adgezivlarni ishlab chiqarishga bo‘lgan qiziqish ortmoqda. Bu bir tomondan, xorijiy xomashyolar va mahsulotlarga bog‘liqlikni kamaytirishga, ikkinchi tomondan esa mahalliy sanoatni rivojlantirishga yordam beradi. Mahalliy xomashyolardan olingan adgezivlar xarajatlarni kamaytirish imkonini beradi, lekin ularning sifatini ta’minlashda ba’zi muammolar yuzaga kelishi mumkin. Tadqiqotning asosiy maqsadi, mahalliy xomashyolardan ishlab chiqarilgan adgezivlarning samaradorligini tahlil qilish, ularni boshqa, xorijiy xomashyolardan tayyorlangan adgezivlar bilan qiyoslash va ularning imkoniyatlarini baholashdir. Shuningdek, adgezivlarning ishlab chiqarilishi va qo‘llanilishida mavjud bo‘lgan asosiy texnologik, iqtisodiy va ekologik muammolarni aniqlash ham ushbu tadqiqotning vazifasiga kiradi. Shu bilan birga, mahalliy adgezivlarning sifatini oshirish va global bozorda raqobatbardoshligini ta'minlash uchun zarur bo‘lgan texnologiyalar va innovatsiyalarni o‘rganish muhimdir. Tadqiqotning natijalari, nafaqat adgeziv sanoatining rivojlanishiga hissa qo‘shishi, balki mahalliy sanoatni raqobatbardosh qilishga yordam berishi mumkin. O‘zbekistonda mahalliy xomashyolardan adgezivlar ishlab chiqarish va “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 82 Кимё ва кимёвий технологиялар ularni sanoatda qo‘llash sohasida bir qator muhim ishlar amalga oshirilgan. Quyidagi yo‘nalishlarda ilmiy va sanoat tadqiqotlari olib borilgan: 1. Mahalliy xomashyolar asosida adgezivlar ishlab chiqarish O‘zbekistonda paxta va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (masalan, makkajo‘xori, bug‘doy) asosida adgezivlar ishlab chiqarishga bo‘lgan qiziqish ortmoqda. Paxta tolasidan olingan selluloza va kraxmalni asos qilib olish orqali ekologik toza adgezivlar ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Bu usul atrof-muhitga zarar yetkazmaydi va sanoatda qo‘llaniladigan arzon narxdagi materiallar ishlab chiqarish imkonini beradi. 2. Bioadhezivlar ishlab chiqarish - O‘zbekistonning qishloq xo‘jalik xomashyolari, xususan, paxta va makkajo‘xori asosida bioadhezivlar ishlab chiqarishga qaratilgan tadqiqotlar mavjud. Bioadhezivlar o‘ta ekologik toza bo‘lib, ularni qurilish, qadoqlash va tibbiyot sanoatida qo‘llash mumkin. Paxta tolasidan olinadigan materiallar, ayniqsa, bioadhezivlar sifatida keng qo‘llanilishi mumkin. 3. Qayta ishlash texnologiyalari - Mahalliy xomashyolarni qayta ishlash orqali adgezivlar ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy etish sohasida ham bir qator ishlar amalga oshirilmoqda. Paxta va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan olinadigan materiallar qayta ishlanib, adgeziv sifatida ishlatiladigan materiallarga aylantirilmoqda. Bu jarayon chiqindilarni kamaytirish va resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. 4. Mahalliy xomashyolarni modifikatsiya qilish - O‘zbekistonda adgezivlar sifatini oshirish uchun mahalliy xomashyolarni modifikatsiya qilish bo‘yicha ilmiy ishlanmalar olib borilmoqda. Kimyoviy va biologik modifikatsiya usullari yordamida mahalliy xomashyolar asosida yuqori sifatli adgezivlar ishlab chiqarish texnologiyalari ishlab chiqilmoqda. Bu usullar adgezivlarning chidamliligini va uzoq muddatli ishlashini ta'minlaydi. 5. Mahalliy adgezivlarni sanoatda qo‘llash - Mahalliy adgezivlar ishlab chiqarish bo‘yicha muvaffaqiyatli natijalar sanoatga tatbiq qilinmoqda. Masalan, qurilish va yengil sanoat tarmoqlarida mahalliy adgezivlar keng qo‘llanilmoqda. Mahalliy xomashyolar asosida ishlab chiqarilgan adgezivlar arzonligi va ekologik tozaligi bilan ajralib turadi. Bunday adgezivlar, ayniqsa, kichik va o‘rta biznes uchun iqtisodiy jihatdan foydalidir. 6. Ilmiy va amaliy hamkorlik - O‘zbekistonning ilmiy institutlari, xususan, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi va qishloq xo‘jaligi instituti, mahalliy xomashyolar asosida adgezivlar ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borishda faol ishtirok etmoqda. Shuningdek, o‘zbekistonlik tadqiqotchilar xalqaro ilmiy jurnallarda maqolalar e’lon qilib, mahalliy adgezivlar ishlab chiqarishning yangi texnologiyalarini dunyo ilm-faniga tanitmoqda. 7. Mahalliy adgezivlarni ishlab chiqarish bo‘yicha dasturlar - O‘zbekistonda mahalliy adgezivlarni ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash dasturlari ishlab chiqilmoqda. Bunday dasturlar, sanoatni rivojlantirish, texnologik jarayonlarni takomillashtirish va mahalliy xomashyolarni ishlab chiqarishni kengaytirishga yordam beradi. Shuningdek, ekologik toza va arzon adgezivlar ishlab chiqarishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu yo‘nalishlarda amalga oshirilgan ishlar mahalliy xomashyolarni ishlatish orqali adgezivlar ishlab chiqarishni rivojlantirishga qaratilgan va O‘zbekistonning sanoat va ekologiya sohalariga katta foyda keltirishi mumkin. Metodlar. Demak, ushbu tadqiqotda mahalliy xomashyolardan olingan adgezivlarning samaradorligini tahlil qilish uchun bir qator ilmiy va amaliy metodlardan foydalanildi. Tadqiqot quyidagi metodologik yondashuvlarga asoslanadi: 1. Adgezivlarning fizik-kimyoviy xususiyatlarini tahlil qilish - Tadqiqotda birinchi navbatda mahalliy adgezivlarning fizik va kimyoviy xususiyatlari o‘rganiladi. Bu jarayon adgezivlarning yopishqoqlik darajasi, kuchlanishga chidamliligi, quruq va nam muhitda ishlash imkoniyatlari, issiqlikka chidamliligi kabi parametrlarni aniqlashni o‘z ichiga oladi. Tadqiqot uchun laboratoriya sharoitida testlar o‘tkaziladi, masalan, yopishqoqlikning o‘lchanishi, mustahkamlik sinovlari, vibratsiya va zarbaga chidamlilik testlari. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 83 Химия и химические технологии 2. Xomashyo sifatini baholash - Mahalliy xomashyolar sifatini baholash uchun ularning asosiy komponentlari va tarkibini o‘rganish zarur. Bu jarayonda xomashyolarni kimyoviy analiz qilish, ularning xususiyatlarini aniqlash va ular asosida tayyorlangan adgezivlarning sifatini taqqoslash bo‘yicha eksperimentlar o‘tkaziladi. Xomashyo sifatining adgezivlarning yakuniy samaradorligiga ta’sirini baholash uchun analitik va eksperimental metodlardan foydalaniladi. 3. Adgezivlarning boshqa materiallar bilan taqqoslanishi - Tadqiqotda mahalliy adgezivlar boshqa, xorijiy xomashyolar asosida ishlab chiqarilgan adgezivlar bilan taqqoslanadi. Bu taqqoslash uchun laboratoriya sharoitida bir xil sharoitda turli adgezivlar sinovdan o‘tkaziladi. Asosiy parametrlar sifatida yopishqoqlik, kuchlanishga chidamlilik, bardoshlilik va atmosferaga ta’sir qilish darajasi olinadi. 4. Ekspert baholash va so‘rovnomalar - Adgezivlar samaradorligini baholashda sanoat mutaxassislari va ekspertlardan iborat guruh yordamida baholash o‘tkaziladi. So‘rovnomalar orqali turli sanoat tarmoqlarida mahalliy adgezivlar qo‘llanilayotganligi va ularning samaradorligi haqidagi fikrlar to‘planadi. Bu ma'lumotlar yordamida mahsulotning amaliy samaradorligini baholash amalga oshiriladi. 5. Statistik tahlil - Tadqiqot natijalarini tahlil qilishda statistik metodlar qo‘llaniladi. Olingan ma’lumotlar asosida o‘rtacha ko‘rsatkichlar, standart og‘ishlar, korelatsion tahlil va boshqa statistik usullar yordamida natijalar o‘rganiladi. Bu usul adgezivlarning samaradorligini aniqlashda ishonchli va obyektiv natijalarni olish imkonini beradi. 6. Ekologik va iqtisodiy tahlil - Mahalliy adgezivlar ishlab chiqarish jarayonining ekologik va iqtisodiy jihatlari ham o‘rganiladi. Xususan, ishlab chiqarish jarayonidagi atrof-muhitga ta'siri, chiqindilarni boshqarish va ularning narxini taqqoslash orqali iqtisodiy jihatlari tahlil qilinadi. Mahalliy xomashyolar asosida ishlab chiqarilgan adgezivlarning iqtisodiy samaradorligini aniqlash uchun rentabellik va xarajatlar tahlili o‘tkaziladi. Ushbu metodlar yordamida mahalliy xomashyolardan olingan adgezivlarning samaradorligi, sifat darajasi va raqobatbardoshligini baholash va ularni takomillashtirish yo‘llari aniqlanadi. Tadqiqot natijalari sanoatga amaliy tavsiyalar berish va mahalliy adgezivlar ishlab chiqarishni rivojlantirishga hissa qo‘shadi. Natijalar. Tadqiqot davomida olingan natijalar mahalliy xomashyolardan ishlab chiqarilgan adgezivlarning samaradorligi va sifatini baholashga qaratilgan. O‘tkazilgan eksperimentlar va tahlillar natijalariga ko‘ra, quyidagi asosiy xulosalar chiqarildi: 1. Mahalliy xomashyolardan tayyorlangan adgezivlarning fizik-kimyoviy xususiyatlari Mahalliy xomashyolardan olingan adgezivlarning asosiy fizik-kimyoviy xususiyatlari, masalan, yopishqoqlik, mustahkamlik, issiqlikka chidamlilik va namlikka qarshilik ko‘rsatuvchi ko‘rsatkichlari, xorijiy xomashyolardan tayyorlangan adgezivlarga nisbatan ba’zan kamroq bo‘lishi mumkin. Biroq ba’zi hollarda mahalliy xomashyolar asosida tayyorlangan adgezivlar, ayniqsa, yuqori namlikda ishlashda yaxshi natijalar ko‘rsatgan. Bu mahalliy xomashyolarning tarkibi va sifatiga bog‘liq bo‘lishi mumkin. 2. Xomashyo sifatining adgezivlarning samaradorligiga ta’siri - Mahalliy xomashyolar sifatining yuqoriligi adgezivlarning ishlash xususiyatlariga bevosita ta’sir qilgan. Xomashyo tarkibidagi kimyoviy moddalarning aniq nisbatlari va sifatli ishlov berish jarayonlari adgezivning yopishqoqligini va mustahkamligini sezilarli darajada oshirgan. Bunda xomashyo sifatini yaxshilash uchun maxsus kimyoviy modifikatsiyalar va qo‘shimchalar qo‘llanilishi tavsiya qilinadi. 3. Taqqoslash natijalari - Mahalliy xomashyolar asosida ishlab chiqarilgan adgezivlarning boshqa mamlakatlardan import qilingan adgezivlar bilan taqqoslanishi, ba’zi parametrlarda mahalliy adgezivlarning raqobatbardoshligini ko‘rsatgan. Masalan, mahalliy adgezivlar ba’zi sanoat tarmoqlarida, ayniqsa, qurilishda va qadoqlashda yaxshi natijalar ko‘rsatgan. Biroq ayrim hollarda mahalliy adgezivlarning chidamliligi va issiqlikka qarshilik ko‘rsatkichi xorijiy adgezivlarga nisbatan pastroq bo‘lgan. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 84 Кимё ва кимёвий технологиялар 4. Ekspert baholash va sanoat so‘rovnomalari - So‘rovnomalar va ekspert baholashlarining natijalari, mahalliy adgezivlarning sifatiga nisbatan o‘zaro turli fikrlarni aks ettirdi. Biroq, umumiy tendensiya shundan iborat bo‘ldiki, mahalliy adgezivlar ko‘p hollarda qoniqarli natijalar ko‘rsatgan va ular narx bo‘yicha arzon bo‘lganligi sababli, sanoat mutaxassislari va iste'molchilari tomonidan afzal ko‘rilmoqda. Bu, ayniqsa, kichik va o‘rta biznes uchun iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lishi mumkin. 5. Ekologik va iqtisodiy tahlil - Mahalliy xomashyolar asosida ishlab chiqarilgan adgezivlarning ekologik ta'siri nisbatan pastroq ekanligi aniqlangan. Xususan, ular uchun zarur bo‘lgan resurslar kamroq chiqindilarni hosil qilgan va ishlab chiqarish jarayonida atrof-muhitga zarar yetkazish darajasi past bo‘lgan. Iqtisodiy tahlillar, mahalliy adgezivlarni ishlab chiqarishning xarajatlarni kamaytirishga yordam berishini va xarajatlar foyda nisbatini yaxshilashga imkoniyat yaratishini ko‘rsatdi. Takliflar va tavsiyalar - Tadqiqot natijalariga asoslanib, mahalliy adgezivlarni ishlab chiqarish va qo‘llashni yanada samarali qilish uchun bir qator tavsiyalar berildi:  Xomashyo sifatini yaxshilash va yangi modifikatsiyalarni qo‘llash orqali mahsulot sifatini oshirish.  Mahalliy adgezivlarni xorijiy bozorlarga eksport qilish uchun maxsus sertifikatlar va standartlarga moslash.  Texnologik jarayonlarni takomillashtirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish.  Mahalliy adgezivlar ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash uchun hukumat tomonidan qo‘llabquvvatlovchi siyosatlar va iqtisodiy dasturlarni joriy etish. Yuqoridagi natijalar, mahalliy xomashyolardan ishlab chiqarilgan adgezivlarning raqobatbardoshligini oshirish uchun muhim ko‘rsatkichlar va strategiyalarni taqdim etadi So‘nggi yillarda mahalliy xomashyolardan olingan adgezivlarning ilmiy izlanishlari va yangiliklari ko‘payib bormoqda. Bu boradagi ba’zi muhim yangiliklar quyidagilardan iborat: 1. Mahalliy biomassa asosida bioadhezivlar ishlab chiqarish. O‘zbekistonda paxta tolasidan olingan selluloza asosida bioadhezivlar ishlab chiqarish bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu adhezivlar ekologik toza bo‘lib, ularning ishlab chiqarilishi atrof-muhitga zarar yetkazmaydi. 2. Mahalliy polimerlar asosida yuqori samarali adgezivlar: Mahalliy polimerlar, masalan, kraxmal yoki pektin asosida yuqori yopishqoqlik va mustahkamlikka ega adgezivlar ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy ishlar amalga oshirilmoqda. Bu adgezivlar qurilish va qadoqlash sanoatida qo‘llanilishi mumkin. 3. Mahalliy xomashyolarni modifikatsiya qilish usullari: Mahalliy xomashyolarni kimyoviy yoki biologik usullar bilan modifikatsiya qilish orqali adgezivlarning xususiyatlarini yaxshilash bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu usullar adgezivlarning chidamliligini va ishlash muddatini oshirishga yordam beradi. 4. Mahalliy xomashyolar asosida ekologik toza qadoqlash materiallari: Mahalliy xomashyolar, masalan, paxta, bug'doy yoki makkajo‘xori asosida ekologik toza qadoqlash materiallari ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Bu materiallar oziq-ovqat sanoatida qo‘llanilishi mumkin. 5. Mahalliy xomashyolarni qayta ishlash orqali adgezivlar ishlab chiqarish: Mahalliy xomashyolarni qayta ishlash orqali adgezivlar ishlab chiqarish bo‘yicha yangi texnologiyalar ishlab chiqilmoqda. Bu usul resurslardan samarali foydalanishni ta'minlaydi va chiqindilarni kamaytiradi. Ushbu ilmiy yangiliklar mahalliy xomashyolar asosida adgezivlar ishlab chiqarishni rivojlantirish, ularning sifatini oshirish va atrof-muhitga ta'sirini kamaytirish bo‘yicha muhim qadamlarni ko‘rsatadi. Xulosa. Ushbu tadqiqotda mahalliy xomashyolardan olingan adgezivlarning samaradorligi va sifatini o‘rganish natijasida bir qator muhim xulosalar chiqarildi. Tadqiqot mahalliy xomashyolar “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 85 Химия и химические технологии asosida ishlab chiqarilgan adgezivlarning turli sanoat tarmoqlarida qo‘llanilishiga oid amaliy tavsiyalarni taqdim etishga qaratilgan. 1. Mahalliy xomashyolar asosida ishlab chiqarilgan adgezivlarning sifat darajasi - Tadqiqotda olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, mahalliy xomashyolar asosida ishlab chiqarilgan adgezivlar ba’zi hollarda xorijiy analoglar bilan raqobatlashishi mumkin. Biroq mahalliy adgezivlarning sifati ba’zan ba'zi texnologik o‘zgartirishlarni talab qiladi. Xomashyo tarkibi va sifatiga qarab, ular yuqori yoki o‘rta darajada samaradorlikni ko‘rsatgan. 2. Adgezivlarning fizik-kimyoviy xususiyatlari - Mahalliy adgezivlar ba'zi jismoniy va kimyoviy parametrlar bo‘yicha xorijiy mahsulotlar bilan taqqoslanganda kamroq samarali bo‘lgan. Ayniqsa, issiqlikka va namlikka chidamlilik, mustahkamlik va uzoq muddatli ishlash bo‘yicha mahalliy adgezivlar ba’zi holatlarda yaxshilanishni talab qilgan. Biroq mahalliy adgezivlar arzon va iqtisodiy jihatdan samarali bo‘lganligi uchun ularni qo‘llash juda foydalidir. 3. Ekologik va iqtisodiy samaradorlik - Mahalliy adgezivlarni ishlab chiqarish ekologik jihatdan xavfsiz va kam chiqindi bilan amalga oshirilishi mumkin. Bundan tashqari, mahalliy xomashyolar asosida ishlab chiqarish xarajatlarni kamaytiradi, bu esa iqtisodiy jihatdan foydali hisoblanadi. Bu, ayniqsa kichik va o‘rta biznes uchun muhim ahamiyatga ega. 4. Raqobatbardoshlik va bozor imkoniyatlari - Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mahalliy adgezivlarning bozordagi raqobatbardoshligi, ayniqsa, arzonligi va sifatining yaxshilanishi natijasida sezilarli darajada oshishi mumkin. Mahalliy ishlab chiqarilgan adgezivlar ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirish va xalqaro bozorga chiqish imkoniyatlarini oshirishi mumkin. Tavsiya etilgan choralar:  Mahalliy xomashyolarni o‘rganib, ularning sifatini oshirish uchun yangi modifikatsiyalar va texnologiyalarni qo‘llash.  Mahalliy adgezivlar sifatini global bozorlarda raqobatbardosh qilish uchun standartlarga moslashtirish va sertifikatlash.  Mahalliy adgezivlar ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish.  Adgezivlarni ishlab chiqarishda ekologik toza texnologiyalarni joriy etish va chiqindilarni kamaytirish. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari mahalliy adgezivlar ishlab chiqarishni rivojlantirish, sanoatni raqobatbardosh qilish va xalqaro bozorda o‘z o‘rnini topish uchun muhim yo‘l xaritasini taqdim etadi. Mahalliy xomashyolar asosida ishlab chiqarilgan adgezivlar, agar sifatini oshirish va texnologik jihatdan takomillashtirilsa, o‘zining yuqori samaradorligi va iqtisodiy afzalliklari bilan bozorda keng qo‘llanilishi mumkin