Texnik oliy o‘quv yurtlarida zamonaviy ta’lim shakllari va usullari

Hozirgi jamiyat rivojlanishi bosqichida oliy о‘quv yurtlarini bitirgan mutaxassislarga qо‘yiladigan talablar о‘zgardi. Bir necha о‘n yillar oldin malakali mutaxassisni tavsiflash uchun faqat uning professional bilimlari, kо‘nikmalari va malakalari baholansa, hozirda talablar soni kо‘paygan. Ish beruvchilar yosh mutaxassislarning bilim va kо‘nikmalarining sifati va tarkibiga yuqori talablar qо‘yadilar. Xodimlar xizmatlari tomonidan ishlab chiqilgan mutaxassislarni tanlashdagi raqobat tizimi, ishga joylashish uchun zarur bо‘lgan kо‘plab bilim va kо‘nikmalarni о‘z ichiga oladi. Texnik oliy о‘quv yurti talabalarining psixologik sifatlari, shaxsning jamiyat talablariga javob berish zarurati bilan bog‘liq holda, muayyan tarzda ijtimoiy va professional “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 357 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар faoliyatni motivatsiya qilishi, texnik mutaxassisni axloqiy qadriyatlar va jamiyat talablariga muvofiq tizimli harakatlarga undashi kerak [1]. Texnik oliy о‘quv yurtlarida professional savodxonlikni shakllantirishning eng maqbul yо‘li, о‘qituvchining talabalarda tegishli fanni о‘rganishga bо‘lgan mustahkam qiziqishni uyg‘otish va saqlash qobiliyatiga bog‘liq bо‘lgan ta’lim motivatsiyasidir. О‘qituvchining puxta о‘ylangan va yaxshi о‘qilgan ma’ruzalarini о‘rganish - ta’limda ijobiy motivatsiyani kuchaytiradi. Shuningdek, texnik oliy о‘quv yurtlari bitiruvchilarining savodxonligini ta’minlash uchun о‘quv jarayonida ishtirokchilarning, ya’ni о‘qituvchilar va talabalar faoliyati yuqori bо‘lishi zarur. Bunda, talabalar faoliyati hal qiluvchi vosita hisoblanadi. О‘z - о‘zini о‘rganishga qiziqish va bilimlarni mustaqil ravishda egallashga intilish - ijodiy mutaxassisni shakllantiradi, bu esa qisqa muddatda bozor iqtisodiyoti sharoitlariga moslashish, tashabbusni kо‘rsatish, berilgan vazifalarni hal qilish imkonini beradi. Bunday mutaxassis har doim mehnat bozorida talabga ega bо‘ladi [2]. Ijodiy va tez moslashuvchan shaxsni shakllantirishda turli ta’lim shakllari va usullarini qо‘llash yordam beradi. Pedagoglar va talabalar faoliyatining turli shakllari mavjud. Shu nuqtayi nazardan, faoliyatga asoslangan yondashuv doirasida uning tamoyillarini kо‘rib chiqish qiziqarli bо‘ladi. Pedagogik faoliyatga asoslangan yondashuvning asosiy tamoyillari quyidagilar: 1. Ta’limning oxirgi maqsadi - faoliyat usulini shakllantirishdir. 2. Aqliy faoliyatni shakllantirish - ma’lum bilimlarni о‘zlashtirishni talab qiladi. 3. Ta’lim maqsadlari nuqtayi nazaridan, faoliyat va uni tashkil etuvchi harakatlar bilimlardan kо‘ra asosiy hisoblanadi. 4. Ta’lim mazmuni, berilgan tizimdagi bilimlarni о‘zlashtirish emas, balki berilgan harakatlar tizimi va bu tizimni о‘rganishni ta’minlaydigan bilimlar tо‘plamidir. 5. Bilish - faqat ma’lum bilimlarni eslab qolish emas, balki bu bilimlar bilan bog‘liq faoliyatni bajarishdir. 6. Ta’lim faoliyatini loyihalashda, avvalo, о‘qishning ma’lum tizimi emas, balki kelajakdagi faoliyatni psixologik tahlil qilishdan boshlash kerak. Bundan kelib chiqadiki, ta’lim natijalari talabalarning aqliy rivojlanishidagi ba’zi bir fenomenal kо‘rsatkichlarga emas, balki ushbu rivojlanishning umumiy yо‘nalishiga bog‘liqdir. Izlanishli ta’lim vazifasi talabaning о‘qishga subyektiv ravishda qiziqishini uyg‘otadi. Bu holat uni ta’lim vazifalarini hal qilish jarayoniga faollik bilan jalb etadi. Talaba о‘zining mustaqil harakat qilish imkoniyatlarini kengaytirish jarayonida, nafaqat ushbu jarayonga, balki uning natijalariga ham qiziqish bilan yondashadi. Faoliyatga asoslangan yondashuv nuqtayi nazaridan oliy о‘quv yurtlarida mavjud ta’lim shakllarini quyidagicha tavsiflash mumkin. Kunduzgi ta’lim shaklining afzalliklari barcha ishtirokchilarning ta’lim jarayonida о‘zaro ta’sirlarining faolligi, barcha pedagogik nazorat turlarini qо‘llash imkoniyati, guruhli о‘qish usullarining keng tarqalishi va kontentli materialning keng hajmini taqdim etishga bog‘liqdir. Zamonaviy kunduzgi ta’lim shakli - talabalar va о‘qituvchilar о‘rtasidagi bevosita aloqalar hajmi keskin kamaygan (avtomatik ish usullari ustunlik qiladi), asosan, ular о‘rtasida oraliq va yakuniy nazorat mavjud, о‘rganilayotgan materialning hajmi zaruriyat bо‘yicha qisqartirilgan. Kechki ta’lim shakli - barcha parametrlar bо‘yicha kunduzgi ta’lim shakllariga о‘xshash. Eksternat - tо‘liq mustaqil tayyorgarlik, faqat yakuniy nazorat bilan olib boriladi. Ushbu rо‘yxatga “masofaviy ta’lim” (о‘qituvchi va talaba о‘rtasida muloqot elektron pochta yoki internet orqali amalga oshiriladi. Ta’limning tashkiliy shakllari, ular о‘quv jarayonini boshqarishning uzluksiz usullari sifatida, quyidagilarni о‘z ichiga oladi: ma’ruzalar, seminarlar, pre-seminarlar, maxsus seminarlar, kolokviumlar, laboratoriya ishlarini, amaliy mashg‘ulotlar va maxsus amaliy mashg‘ulotlar, mustaqil ishlar, talabalar ilmiy izlanishlari, tanishuv va malakaviy hamda diplom oldi amaliyotlari. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 358 Точные и гуманитарно-экономические науки Bu faoliyat turlari - ta’lim usullaridir. “Usul” sо‘zi yunoncha “methodos” sо‘zidan kelib chiqqan bо‘lib, maqsadga erishish usulini anglatadi. Pedagogikada “ta’lim usuli” tushunchasining kо‘plab ta’riflari mavjud. Ta’lim usulini quyidagicha ta’riflash mumkin, ya’ni о‘quv jarayonining subyekti va obyekti tomonidan tartibga solingan faoliyat usuli bо‘lib, ta’lim - tarbiya maqsadlariga erishishga qaratilgan. U belgilangan maqsadlarni amalga oshirish mexanizmi sifatida namoyon bо‘ladi va о‘quv jarayonining yakuniy natijalarini kо‘p jihatdan belgilaydi. Ta’lim usullarining tarkibida, avvalo, obyektiv va subyektiv qismlar ajratib kо‘rsatiladi. Usulning obyektiv qismi, uni turli pedagoglar tomonidan qо‘llanilishidan qat’i nazar, har bir usulda mavjud bо‘lishi kerak bо‘lgan doimiy, ahamiyatli holatlarni tashkil etadi. Unda barcha didaktik talablar, qonunlar va qonuniyatlar, prinsiplar va qoidalar, shuningdek, ta’lim faoliyatining maqsadlari, mazmuni, shakllari kabi doimiy komponentlar aks etadi. Ta’lim usulining subyektiv qismi esa о‘qituvchining shaxsiyati, talabalar xususiyatlari va aniq sharoitlar bilan bog‘liqdir. Texnik oliy о‘quv yurtida ma’ruza mashg‘ulotlari - eng muhim mashg‘ulot turi hisoblanadi, chunki bu eng murakkab pedagogik faoliyat turi bо‘lib, shu sababli eng malakali va tajribali о‘qituvchilarga (odatda, professorlar va dotsentlarga) topshiriladi. Ma’ruza - bu ijodiy jarayon bо‘lib, unda о‘qituvchi va talabalar birgalikda ishtirok etadilar. Ma’ruzalarni tinglashda asosiy vazifa - о‘qituvchining taqdim etgan bilim va ma’lumotlarini tushunish hamda fikrlashni о‘rganishdir.Talabalar ma’ruza oldidan о‘rtacha 15-20 daqiqa davomida oldingi ma’ruzani takrorlashsa, mavzu tо‘liq о‘rganiladi. Ma’ruza (lotincha lectio - о‘qish) - bu о‘qituvchi yoki ma’ruzachi tomonidan taqdim etilgan, tizimli, ketma-ket va monologik ravishda о‘rgatish materialining nazariy ma’lumotlarini bayon qilishdir. Oliy о‘quv yurtlarida ta’lim shakllaridan biri sifatida, bu usul kо‘plab fanlardan kurslar о‘tishda - an’anaviydir. Oliy о‘quv yurtlaridagi ma’ruza - ta’lim siklini tashkil etishda asosiy halqa bо‘lib xizmat qiladi. Uning maqsadi - talabalar uchun о‘quv materiallarini keyingi о‘zlashtirish uchun asos yaratishdir. О‘quv jarayonida bir qator holatlar yuzaga keladi, bu vaqtda ma’ruzali ta’lim shakli boshqa shakllar bilan almashtirilmaydi. Ma’ruza quyidagi vazifalarni bajaradi:  Ma’lumot berish (kerakli ma’lumotlarni taqdim etadi)  Rag‘batlantirish (mavzuga qiziqishni uyg‘otadi)  Tarbiyaviy (fenomenlarga baho beradi, fikrlashni rivojlantiradi)  Yо‘naltiruvchi (mavzuni va adabiyotlarni aniqlaydi)  Tushuntirish (fan asosiy tushunchalarini shakllantirishga yо‘naltirilgan)  Ishonch hosil qilish (dalillash tizimiga e’tibor qaratadi)  Bilimlarni tizimlashtirish va tuzish. Hozirgi kunda ba’zi tarafdorlar bilan birga ma’ruzali ta’lim materialini taqdim etishning qarshi tarafdorlari ham mavjud. Ular ma’ruza passiv fikrlashga о‘rgatadi, mustaqil о‘ylashni sekinlashtiradi, faqat darsliklar yо‘qligida zarur va kо‘plab talabalar faqat о‘qituvchining sо‘zlarini mexanik tarzda yozib olishadi, deb hisoblaydilar. Ammo tajriba shuni kо‘rsatadiki, ma’ruzalarni olib tashlash talabalarni ilmiy tayyorgarligini pasaytiradi, semestr davomida ishning tizimli va muvozanatli bо‘lishini buzadi. Shuning uchun, ma’ruza hali ham oliy о‘quv yurtlaridagi о‘quv jarayonini tashkil etishda yetakchi shakl bо‘lib qolmoqda. Bizningcha, yuqorida keltirilgan kamchiliklar "noan’anaviy ma’ruza shakllarini" qо‘llash orqali sezilarli darajada yengilmasligi mumkin: vizualizatsiya ma’ruzalar, muammo yechish ma’ruzalari, ikki kishi bilan ma’ruzalar, oldindan belgilangan xatolar bilan ma’ruzalar, press-konferensiya ma’ruzalari, suhbatli ma’ruzalar, munozarali ma’ruzalar, muayyan holatlarni tahlil qilish ma’ruzalarini о‘tkazish. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 359 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар Vizuallashgan ma’ruza - illyustratsiya, demonstratsiya va videomateriallardan foydalanishni nazarda tutadi. Illyustratsiya usuli tasvirli materiallar - rasmlar, plakatlar, sxemalar, chizmalar, grafiklar, diagrammalar, portretlar, maketlardan foydalanishga asoslanadi. Demonstratsiya usuli - haqiqiy qurilmalar yoki ularning modellarini, mexanizmlarni, texnik qurilmalarni namoyish qilish, tajribalarni о‘rnatish va eksperimentlar о‘tkazish, jarayonlarni (har xil kelib chiqishi) namoyish qilish, tuzilmalar va materiallarning xususiyatlarini kо‘rsatishni о‘z ichiga oladi. Demonstratsiya usuli faqat tashqi shakllarni emas, balki ularning harakatdagi ichki mazmunini ham tushunishga yordam beradi, bu esa talabalarga ularning chuqur mohiyatini, qonunlar va prinsiplarini, harakatlarining sabablarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Kо‘rgazmali ta’lim usullari orasida tobora kо‘proq “video usuli” ajralib chiqmoqda. Video texnikasining rivojlanishi bilan u namoyish usulidan mustaqil usul sifatida ajralib chiqadi. Uning asosida ekranli axborot manbalari (filmoskoplar, kodoskoplar, diaproyektorlar, kinoteatrlar, televizorlar, videomagnitofonlar, kompyuterlar, skanerlar va boshqalar) joylashgan. Video materiallardan foydalanish, juda qisqa vaqt ichida kо‘plab axborotni siqilgan, konsentrlangan holda taqdim etishga yordam beradi, u professionallar tomonidan qabul qilish uchun tayyorlangan bо‘lib, inson kо‘ziga kо‘rinmaydigan hodisalar va jarayonlarning mohiyatiga qarashga yordam beradi (ultratovushli tasvirlar, spektral tahlil, radioaktiv elementlarning biologik, kimyoviy va biokimyoviy jarayonlarga ta’siri, tez va sekin jarayonlar va h.k.). Dars berish usuli samaradorligi - talabalar jarayonga faol ishtirok etish imkoniyatiga ega bо‘lganida erishiladi. Bizning fikrimizcha, namoyish usuli ma’lumotni keng, kompleks va kо‘p tomonlama qabul qilishni ta’minlaydi, talabalarda kо‘rgazmali va sezgir tizimni rivojlantiradi, bu esa о‘quv materialini о‘zlashtirish sifatini oshiradi; nazariy va amaliy kо‘nikmalarni va malakalarni egallashni ta’minlaydi; ta’lim faoliyati va ilmiy izlanishga bо‘lgan motivatsiyani oshiradi. Xalq maqolida aytilganidek: “Bir marta kо‘rish, yuz marta eshitishdan yaxshiroqdir.” Tajriba shuni kо‘rsatadiki, video usuli - bu talabaning ongiga kuchli ta’sir kо‘rsatadigan manbalardan biridir, ammo uning kо‘p funksional usul sifatida samarali ishlatilishi eng yaxshi tayyorlangan auditoriya uchun amalga oshiriladi. Har qanday kо‘rgazmali axborot shakli muammo elementlarini о‘z ichiga oladi. Shuning uchun ma’ruzani vizualizatsiya qilish muammo holatini yaratishga yordam beradi, uni tahlil qilish, sintez qilish, umumlashtirish, qisqartirish yoki kengaytirish, ya’ni faol fikrni jalb qilish orqali hal qilishga olib keladi. О‘qituvchining vazifasi shundaki, u shunday kо‘rgazma shakllarini ishlatishi kerakki, ular nafaqat og‘zaki axborotni tо‘ldirishi, balki о‘zlari axborot manbalari bо‘lishi kerak. Kо‘rgazmali axborotdagi muammo darajasi oshgani sayin, talabalar fikr faolligi darajasi yuqori bо‘ladi. Muammoli ma’ruza materialni taqdim etish jarayonida hal qilinishi kerak bо‘lgan masalani yoki savollarni qо‘yish bilan boshlanadi. Odatda, undagi yashirin muammo bir xil turdagi yechimga ega bо‘lmaydi. Muammoli ma’ruza orqali uchta asosiy didaktik maqsadga erishiladi: - talabalar nazariy bilimlarni о‘zlashtiradi; - nazariy fikrlashni rivojlantiradi; - о‘quv predmetining mazmuniga bо‘lgan qiziqishni, ya’ni kelajakdagi mutaxassisning professional motivatsiyasini shakllantiradi. Muammoli ma’ruzani muvaffaqiyatli amalga oshirish, о‘qituvchi va talabalar о‘rtasidagi hamkorlik orqali ta’minlanadi. О‘qituvchining asosiy vazifasi faqat axborotni uzatish emas, balki talabalarni ilmiy bilimlarning obyektiv qarama-qarshiliklari va ularni hal qilish usullari bilan tanishtirishdir. Bu talabalar fikrlashini shakllantiradi va ularning bilishga bо‘lgan faoliyatini uyg‘otadi. О‘qituvchi bilan hamkorlikda talabalar yangi bilimlarni egallaydi, о‘z kasblarining nazariy xususiyatlarini tushunadi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 360 Точные и гуманитарно-экономические науки Ikki kishilik ma’ruza. Bu ma’ruzada о‘quv materiali, ikki о‘qituvchining о‘zaro jonli dialogi orqali talabalariga taqdim etiladi. Bunda, ikki mutaxassisning turli nuqtayi nazarlari, masalan, nazariyotchi va amaliyotchi, ma’lum bir qarashni qо‘llab-quvvatlovchi yoki qarshi bо‘lgan shaxslar sifatida, ilmiy savollarni muhokama qilishning haqiqiy kasbiy vaziyatlari shakllanishi amalga oshiriladi. Ikki kishilik ma’ruza, nazariy fikrlashni shakllantirish uchun samarali, ya’ni talabalar nazariy ishlarini tarbiyalash va muammoli ma’ruzada bо‘lgani kabi talabalar dialogni olib borish kо‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Shuningdek, talabalar munozara olib borish madaniyatini о‘rganadilar. Oldindan rejalashtirilgan xatolar bilan ma’ruza talabalarida kasbiy vaziyatlarni tezda tahlil qilish, mutaxassis, suhbatdosh, sharhlovchi sifatida chiqish qilish, notо‘g‘ri yoki noaniq axborotni ajratib olish kо‘nikmalarini rivojlantirishga mо‘ljallangan. О‘qituvchining ma’ruzaga tayyorgarligi, uning mazmuniga ma’lum miqdordagi xatolarni kiritishdan iborat bо‘ladi. Bunday xatolar rо‘yxatini о‘qituvchi ma’ruzaga olib keladi va uni talabalar bilan faqat ma’ruzani yakunlashda tanishtiradi. Talabalar vazifasi shundan iboratki, ular ma’ruza davomida aniqlagan xatolarni daftarda qayd etib, ma’ruzani tugatgandan sо‘ng ularni nomlashlari kerak, xatolarni tahlil qilish uchun 10-15 daqiqa ajratiladi. Bu tahlil jarayonida tо‘g‘ri javoblar о‘qituvchi va talabalar tomonidan yoki birgalikda beriladi. Хatolar bilan tashkillashtirilgan ma’ruzalar -talabalarda yuqori intellektual va hissiy faollikni keltirib chiqaradi, chunki talabalar amalda oldin о‘rganilgan bilimlarni qо‘llash orqali о‘qituvchi bilan birgalikda о‘quv ishlarini amalga oshiradilar. Bundan tashqari, xatolarni yakuniy tahlil qilish talabalarda nazariy fikrlashni rivojlantiradi. Press-konferensiya shaklidagi ma’ruzaning asosiy maqsadi quyidagilardan iborat: mavzu yoki bо‘lim oxirida - ma’ruzalar ishining natijalarini chiqarish, о‘zlashtirilgan materialning rivojlanish darajasini aniqlash; barcha kursni tugatgandan sо‘ng - keyingi о‘quv fanlaridagi materialni о‘zlashtirishni hal qilish vositasi sifatida, nazariy bilimlarni amalda qо‘llashning istiqbollarini muhokama qilish. Press-konferensiya ma’ruzalarida, ikki yoki uchta о‘qituvchi turli fan sohalaridan ishtirok etishi mumkin. Dars boshida о‘qituvchi ma’ruza mavzusini aytadi va talabalarni shu mavzu bо‘yicha savollarni yozib berishga chaqiradi. Har bir talaba 2-3 daqiqa davomida о‘zini eng qiziqtirgan savollarni ifodalashga, qog‘ozga yozib, о‘qituvchiga topshirishga majbur. Sо‘ngra, о‘qituvchi 3-5 daqiqa davomida savollarni ma’no bо‘yicha saralaydi va ma’ruzani boshlaydi. Ma’ruzani taqdim etish, har bir savolga javob berish emas, balki mavzuni izchil ochish shaklida quriladi va shu jarayonda mos javoblar taqdim etiladi. Ma’ruza yakunida о‘qituvchi savollarni bilim va talabalar qiziqishlari aks ettiruvchi tarzda yakuniy baholashni amalga oshiradi. Suhbat shaklidagi ma’ruza yoki “auditoriya bilan dialog” - bu talabalarni ta’lim jarayoniga faol jalb qilishning eng keng tarqalgan va nisbatan oddiy shaklidir. Bu ma’ruza о‘qituvchi va auditoriya о‘rtasida tо‘g‘ridan tо‘g‘ri aloqani nazarda tutadi. Suhbat ma’ruzasi afzalligi shundaki, bu talabalar e’tiborini mavzuning eng muhim savollariga qaratishga, о‘quv materialini taqdim etishning mazmuni va tezligini talabalar xususiyatlariga qarab belgilashga imkon beradi. Tinglovchilarning suhbat-ma’ruzadagi ishtirokini turli usullar bilan jalb qilish mumkin. Masalan, ma’ruzani boshlashda va davomida talabalarni savollar bilan chalg‘itish, muammoli ma’ruzada ta’riflanganidek, savollar axborot va muammoli bо‘lishi mumkin. Bu savollar talabalar fikrini о‘rganish va mavzuga nisbatan ma’lumot darajasi hamda kelajakdagi materialni qabul qilishga tayyorliklarini aniqlash uchun ishlatiladi. Savollar barcha auditoriyaga yо‘naltiriladi. Talabalar joyidan javob berishadi. Agar о‘qituvchi, ba’zi talabalar suhbatda ishtirok etmayotganini sezsa, unda savolni bevosita о‘sha talabaga yо‘naltirish yoki uning fikrini sо‘rashi mumkin. Suhbatma’ruzani о‘tkazishda о‘qituvchi savollar javobsiz qolmasligini nazorat qilishi kerak, chunki aks holda savollar ritorik xarakterga ega bо‘ladi va talabalar tafakkurini faollashtirmaydi. Ma’ruza - diskussiya. Ma’ruza-suhbatdan farqli о‘laroq, bu yerda о‘qituvchi ma’ruzani tushuntirishda nafaqat talabalarning о‘z savollariga bergan javoblaridan foydalanadi, balki mantiqiy bо‘limlar о‘rtasida erkin fikr almashishni tashkil etadi. Diskussiya - о‘qituvchi va talabalar “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 361 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар о‘rtasidagi о‘zaro ta’sir, erkin fikr almashish, g‘oyalar va qarashlar bо‘yicha о‘rganilayotgan masala haqida suhbat. Bu ta’lim jarayonini jonlantiradi, auditoriyaning bilish faoliyatini faollashtiradi va juda muhim bо‘lgan narsa, о‘qituvchiga guruhning jamoaviy fikrini boshqarish, uni ishontirish, salbiy yondashuvlar va ba’zi talabalar tomonidan yuzaga kelgan notо‘g‘ri fikrlarni yengishga yordam beradi. An’anaviy vaziyatlarni tahlil qilish bо‘yicha ma’ruza. Bu turdagi ma’ruza-diskussiya shakliga о‘xshaydi, ammo bu yerda о‘qituvchi savollarni emas, balki aniq bir vaziyatni muhokama qilishni taklif qiladi. Odatda, bunday vaziyat og‘zaki tarzda yoki slaydlar orqali kо‘rsatiladi. Bayon qilish juda qisqa bо‘lishi kerak, lekin xususiyatlarni baholash va muhokama qilish uchun yetarli ma’lumotlarni о‘z ichiga olishi kerak. Diqqatni jalb qilish uchun, vaziyat yetarlicha muhim bо‘lishi lozim. Ammo muhokama kо‘p vaqtini talab qilishi sababli vaziyatni keltirib chiqarishda talabalar о‘z tajribalaridan shunga о‘xshash vaziyatlarni keltirishlari mumkin va diskussiya boshqa muammolarga о‘zgartiriladi. Bu juda foydali bо‘lsa-da, lekin mashg‘ulotning asosiy mazmuni - ma’ruza materialidir va о‘qituvchi diskussiyani tо‘xtatishga majbur bо‘ladi. Shuning uchun, bunday vaziyatlarni tanlash va taqdim etishda aniq muhokama qilinayotgan savollarni hisobga olish kerak. Bundan tashqari, о‘qituvchida diskussiyani maxsus rejalashtirilgan mashg‘ulotga kо‘chirish imkoniyati bо‘lishi kerak, chunki uning vazifasi - talabalarni qiziqtirishni amalga oshirish. Zamonaviy oliy ta’lim tizimida ma’ruza darsi nafaqat nazariy bilimlarni yetkazish vositasi, balki talabalarda mustaqil fikrlash, kasbiy motivatsiya va ijodiy yondashuvni shakllantirishning muhim pedagogik shaklidir. Ma’ruza — bu ijodiy jarayon bo‘lib, u o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi hamkorlik, bilim almashinuvi va fikrlar to‘qnashuvi orqali amalga oshadi. Bunday yondashuvlar nafaqat talabalarda nazariy bilimlarni chuqur egallash, balki ularni real hayotiy va kasbiy vaziyatlarga tatbiq etish malakasini ham rivojlantiradi. Ma’ruzada foydalaniladigan ko‘rgazmali, video va interaktiv vositalar, shuningdek, muammoli tahlilga asoslangan topshiriqlar, talabalarni bilim olish jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiradi. Shu bois, ma’ruza darslarini isloh qilish va ularni ijodiy, interaktiv shakllarda olib borish zamonaviy oliy ta’lim tizimining dolzarb vazifasiga aylanmoqda. O‘qituvchining vazifasi — talabalarni faollikka undovchi, ularda mustaqil fikrlash va ilmiy izlanishga qiziqishni kuchaytiruvchi ma’ruzalar orqali ularni zamonaviy mehnat bozorida raqobatbardosh mutaxassis sifatida shakllantirishdan iboratdir. Adabiyotlar: 1. Вербицкий А.А. Деловая игра как усул активного обучения // «Современная высшая школа». – 2005, №3. - С.23-28. 2. Зарипова И.Р. Профессионально значимые качества личности как залог конкурентоспособности специалиста социальной работы/ И.Р.Зарипова, Р.Н. Зарипов // Вестник Казан. технол. ун-та. - 2010. -№ 3.- С. 172-182. LEKSIK BIRLIKLARNING LINGVOPRAGMATIK XUSUSIYATLARI Sabirova N., Abduazizova D. O‘zbekiston milliy universiteti. Annotatsiya. Ushbu maqolada leksikologiyaning asosiy o‘rganish obyektlaridan biri hisoblangan leksik birliklar, ularning vazifasi, badiiy matndagi o‘rni va lingvopragmatik xusiyatlari ochib beriladi. Leksik birliklar yoki frazeologik birliklar badiiy matnlarda keng qo‘llaniladi va personajlarning nutqiy vaziyatga salbiy yoki ijobiy baholovchi munosabatini ifodalashga xizmat qiladi. Bugungi kunda tilning turli xil birliklarining pragmatik aspektini yoritib berish kengaymoqda. Kalit so‘lar: leksikologiya, leksema, leksik birliklar, so‘z, frazeologizmlar, lingvopragmatika. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 362