SnCl 2 ⋅ 2H 2 O/Et 3 N/Et 2 O katalitik sistemasi ishtirokida аtsetilen spirtlari sintezi

kirishini tezlashtirib, oraliq atsetilen spirtlari tuzlarini hosil qiladi. R C O SnCl C C R2 R C O Et3N/Et2O + R2 C C SnCl R1 R1 Jarayonda hosil bo‘lgan oraliq mahsulot gidrolizlanishi natijasida yakuniy mahsulot atsetilen spirtiga aylanadi va katalizatorning qayta tiklanishiga olib keladi. C R2 + H+Cl- + SnCl2 R C OH C R C O SnCl C C R2 R1 R1 Bu jarayonda SnCl2 aldegid va ketonlarni faollashtirish va alkinlar hamda Lyuis kislotasi bilan faollashtirilgan aldegid va ketonlar o‘rtasidagi birikish reaksiyalarida C=O π bog‘ining uzilishi natijasida atsetilen spirtlarining hosil bo‘lish unumdorligini oshirish natijasida atsetilen spirtlari yuqori 1- 1-(tiofenil-2)propin-2-оl-1, 68%, 2- 1-(furanil-2)propin-2-оl-1, 88%, 3- 1- (piridinil-3)propin-2-ol-1, 78%, 4- 1-(tiofenil-2)geptin-2-оl-1, 54%, 5- 1-(furanil-2)geptin-2-ол-1, 82%, 6- 1-(piridinil-3) geptin-2-оl-1, 66%, 7- 1-(tiofenil-2)nonin-2-оl-1, 42%, 8- 1-(furanil2)nonin-2-оl-1, 78%, 9- 1-(piridinil-3)nonin-2-оl-1, 52%, 10- 1-(tiofenil-2)-3-fenilpropin-2-ol-1, 60%, 11- 1-(furanil-2)-3-fenilpropin-2-ol-1, 84%, 12- 1-(piridinil-3)-3-fenilpropin-2-ol-1, 68%, 132-(tiofenil-2)butin-3-ol-2, 61%, 14- 2-(furanil-2)butin-3-ol-2, 82%, 15- 2-(piridinil-4)butin-3-ol-2, 70%, 16- 2-(tiofenil-2)oktin-3-оl-2, 50%, 17- 2-(furanil-2)oktin-3-оl-2, 76%, 18- 2-(piridinil4)oktin-3-оl-2, 62%, 19- 2-(tiofenil-2)detsin-3-оl-2, 40%, 20- 2-(furanil-2)detsin-3-оl-2, 76%, 212-(piridinil-4)detsin-3-оl-2, 48%, 22- 2-(tiofenil-2)-4-fenilbutin-3-ol-2, 54%, 23- 2-(furanil-2)-4fenilbutin-3-ol-2, 78%, 24- 2-(piridinil-4)-4-fenilbutin-3-ol-2, 64% unum bilan sintez qilindi. SnCl2 kuchli Luis kislotali katalizator bo‘lib, unga trietilamin va dietil efirning qo‘shilishi katalitik sistemaning asoslik хususiyatini oshiradi va uch bog‘ga nukleofil qo‘shilishni rag‘batlantiradi. SnCl2•2H2O/Et3N/Et2O katalitik sistema ishtirokida atsetilen spirtlarining hosil bo‘lish unumiga reaksiya davomiyligi, harorat, boshlang‘ich moddalar mol miqdori, erituvchi va katalizator mol miqdori taʼsirlari o‘rganildi. Olingan natijalar tahlili. Тarkibida geteroatom o‘rinbosarlar saqlagan aldegid va ketonlar ‒ tiofen-2-karbaldegid, furan-2- karbaldegid, piridin-3-karbaldegid, 1-(tiofenil-2)etanon, 1-(furanil2)etanon, 1-(piridinil-4)etanonlarni yangi katalitik sistema- SnCl2•2H2O/Et3N/Et2O ishtirokida alkinlar- atsetilen, fenilatsetilen, geksin- 1, oktin- 1 bilan alkinillash jarayoni uchun katalizatorning boshlang‘ich moddalar massasiga nisbatan olingan mol miqdori ta’siri, reaksiyaning borishi va uning bosqichlari, mahsulot unumiga erituvchi, katalizator, harorat, reaksiya davomiyligi kabi omillarning ta’siri o‘rganildi. Dastlab mahsulot unumiga boshlang‘ich moddalar substrat (aldegid/keton), reagent (alkin) va katalizator SnCl2•2H2O:Et3N mol miqdorlari ta’siri tahlil qilindi (1-jadval). Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, boshlang‘ich moddalar va katalitik sistema mol miqdorlari 1:2:1:1 nisbatda olinganda alkin va SnCl2•2H2O:Et3N mol miqdorlari oshirganimizda ularning sistemada ortib qolgani aniqlangan va enantioselektivlikning sezilarli pasayishiga olib kelgan. Alkin miqdorining ortgani sistemadagi ortiqcha suv bilan reaksiyaga kirishib, gidrolizlanishi natijasida sistemada qo‘shimcha moddalarning hosil bo‘lishiga imkon yaratgan va unumning pasayishiga sabab bo‘lgan. Jarayon davomida unumdorlikni oshirish maqsadida aldegid va ketonlarning miqdori oshirilganda, ya’ni mol miqdorlari 2:1:1:1 nisbatda olinganida, mahsulot unumining pasayishi va “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 73 Химия и химические технологии aldegid ketonlarning to‘liq alkinillanishi uchun alkin miqdori yetishmagani, aldol yon mahsulotlarini ishlab chiqarilishi kuzatilgan. 1-jadval. Atsetilen spirtlari unumiga boshlang‘ich moddalar va katalizator miqdorining ta’siri (reaksiya harorati 30 oC, reaksiya davomiyligi 220 minut) Аtsetilen spirtlari unumi, % Aldegid/Keton:Alkin: SnCl2·2H2O:Et3N 1:2:1:1 2:1:1:1 1:1:1:1 1:1:0,5:0,5 1 64 60 65 68 2 82 78 86 88 3 71 67 75 78 4 69 69 73 54 5 75 75 79 82 6 79 59 63 66 7 35 35 39 42 8 71 71 75 78 9 45 45 49 52 10 53 53 57 60 11 77 77 81 84 12 61 61 65 68 13 74 74 78 61 14 75 75 79 82 15 63 63 67 70 16 43 43 47 50 17 71 71 75 76 18 55 55 59 62 19 33 33 37 40 20 70 70 74 76 21 41 41 45 48 22 47 47 51 54 23 71 71 75 78 24 57 57 61 64 Аtsetilen spirtlari Bu jarayonning asosiy sababi aldegid va ketonlar molekulasida qo‘shbog‘ saqlaganligi hisobiga uning polimerlanishi, ishqoriy muhitda smolasimon moddaga aylanib qolishi yoki sintez qilingan moddalar bilan qayta ta’sirlashib oraliq mahsulotlar hosil qilishi aniqlangan. Boshlang‘ich moddalar va katalitik sistema mol miqdorlari 1:1:1:1 nisbatda olib borilganda mahsulot unumi nisbatan yuqori bo‘lganligi, ammo sistemada SnCl2•2H2O va Et3N miqdorlari ortib qolgani va enantioselektivlikni nisbatan pasayishiga olib kelgani kuzatilgan. Boshlang‘ich moddalar substrat (aldegid/keton), reagent (alkin) va katalizator SnCl2•2H2O:Et3N mol miqdorlari 1:1:0,5:0,5 nisbatda, reaksiya harorati 30 oC, reaksiya davomiyligi 220 minut, erituvchi dietilefirda olib borilganda geteroatom atsetilen spirtlari 1- 68%, 2- 88%, 3- 78%, 4- 54%, 5- 82%, 6- 66%, 7- 42%, 8- 78%, 9- 52%, 10- 60%, 11- 84%, 12- 68%, 13- 61%, 14- 82%, 15- 70%, 16- 50%, 17- 76%, 1862%, 19- 40%, 20- 76%, 21- 48%, 22- 54%, 23- 78%, 24- 64% eng yuqori unum bilan sintez qilindi. SnCl2⋅2H2O/Et3N/Et2O katalitik sistema ishtirokida atsetilen, geksin-1, oktin-1, fenilatsetilenning ayrim aldegid va ketonlar bilan reaksiya jarayonining optimal sharoitini aniqlash “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 74 Кимё ва кимёвий технологиялар maqsadida harorat ta’siri ham o‘rganish maqsadida reaksiya 0 oC dan 40 oС haroratlarda olib borildi (2- jadval). 2- jadval. Atsetilen spirtlari unumiga reaksiya harorati ta’siri (boshlang‘ich moddalar va katalitik sistema miqdori 1:1: 0,5:0,5 mol nisbatda, reaksiya davomiyligi 220 minut) Atsetilen spirtlari Mahsulot unumi % 0 oC 20 oC 30 oC 40 oC 1 61 65 68 62 2 81 85 88 83 3 71 75 78 73 4 47 51 54 49 5 75 79 82 77 6 59 63 66 61 7 55 59 42 37 8 71 75 78 73 9 45 49 52 47 10 53 57 60 55 11 76 81 84 79 12 61 65 68 63 13 54 58 61 56 14 75 79 82 77 15 63 67 70 65 16 43 47 50 45 17 70 73 76 71 18 55 59 62 57 19 33 37 40 35 20 69 73 76 71 21 44 45 48 43 22 47 51 54 49 23 71 75 78 73 24 58 61 64 59 Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, sistemada harorat 0 oC dan 30 oС ga ko‘tarilganda reaksion qobilyatning ortishi natijasida atsetilen spirtlari unumining ko‘tarilishi kuzatildi. Mahsulot unumini yanada oshirish maqsadida haroratni 40 oС ga oshirganimizda reaksiyaning faollanish energiyasiga tа’sir qilishi, bu esa mahsulot unumiga sezilarli darajada salbiy ta’sir etib, mahsulot unumi va reaksiya yo‘nalishini o‘zgarishiga va qayta boshlang‘ich moddalarning hosil bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Reaksiya jarayoni boshlang‘ich moddalar va katalitik sistema SnCl2•2H2O/Et3N miqdori 1:1: 0,5:0,5 mol nisbatda, reaksiya davomiyligi 220 minut, eng muqobil harorat 30 oС qilib olinganda atsetilen spirtlari unumi maksimum 1- 68%, 2- 88%, 3- 78%, 4- 54%, 5- 82%, 6- 66%, 7- 42%, 878%, 9- 52%, 10- 60%, 11- 84%, 12- 68%, 13- 61%, 14- 82%, 15- 70%, 16- 50%, 17- 76%, 1862%, 19- 40%, 20- 76%, 21- 48%, 22- 54%, 23- 78%, 24- 64% unum bilan sintez qilindi. Sintez qilingan atsetilen spirtlarining tozaligi, tarkibi va tuzilishi IQ-, 1H-YaMR, 13C-YaMR spektroskopiya, xromatografiya kabi zamonaviy fizik-kimyoviy tadqiqot usullari yordamida isbotlandi (1- rasm). “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 75 Химия и химические технологии 1-rasm. Sintez qilingan 4-1-(tiofenil-2)geptin-2-оl-1atsetilen spirtining IQ-spektr tahlili a) 1-(2-tiofenil)geptin-2-ol-1 IQ spektrida quyidagicha yutilish sohalari: 3042,02 sm-1 da spirt molekulasidagi −OH guruhi, 3009,17 sm-1 da aromatik halqadagi =CH guruhining valent tebranishlari, 2945,91-2855,40 sm-1 da alifatik –CH2, –CH3 guruhining asimmetrik va simmetrik, 2174,75 sm-1 da –C≡C– guruhi, 1609,12 sm-1 da aromatik halqadagi –C=C– guruhi, 1408,871362,07 sm-1 da –CH2, –CH3 alkil zanjiri guruhining deformatsion tebranishi, 1089,72 sm-1 da –C–OH guruhi, 752,28 sm-1 da –CH guruhining deformatsion tebranishlari va 654,44 sm-1 da tiofen halqasida mavjud bo‘lgan –C–S–C – guruhi tebranishlari kuzatildi. 2-rasm. Sintez qilingan 2-(furanil-2)butin-3-ol-2 atsetilen spirtining IQ-spektr tahlili b) 2-(furanil-2)butin-3-ol-2 IQ spektr tahlilida quyidagicha yutilish sohalari: 3298,36 sm-1 da spirt molekulasidagi −OH guruhi, 3102,36 sm-1 da molekuladagi terminal alkin –C≡С–H guruhi valent tebranishlari, 3052,23 sm-1 da aromatik halqadagi =CH guruhi, 2998,36 sm-1 da alifatik –CH guruhi, 2101,24 sm-1 da –C≡C– guruhi, 1642,39 sm-1 da tiofen halqasida mavjud bo‘lgan –C=С– guruhi valent tebranishlari, 1402,39 sm-1 da –S=С– guruhi, 903,90 sm-1 da –CH guruhining “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 76 Кимё ва кимёвий технологиялар deformatsion tebranishlari va 603,90 sm-1 da tiofen halqasida mavjud bo‘lgan –C–S–C – guruhi tebranishlari kuzatildi. Sintez qilingan ayrim atsetilen spirtlarini PASS (online) dasturida moddaning strukturasiga asosan biologik faolligi o‘rganildi (3- Jadval). 3-jadval. Ayrim asetilen spirtlarining farmakologik xususiyatlari Birikma Ehtimol lik Farmakologik xususiyatlari Ekzema kasalligini davolovchi Psoriaz kasalligini davolovchi Teri kasalligini davolovchi Nevroz kasalligini davolovchi Virusga qarshi OH Pa1 0,671 0,568 0,551 0,593 0,526 S H Рi2 0,056 0,014 0,022 0,074 0,040 Ра/Pi3 12 41 25 8 13 Ishemiya kasalligini davolovchi Giperten ziya kasalli gini davolovchi Fibrino litik Vazopro tektor Ekzema kasal ligini davo lovchi Birikma Ehtimol lik OH Pa1 0,902 0,735 0,713 0,582 0,629 O H Рi2 0,004 0,005 0,018 0,023 0,073 Ра/Pi3 255,5 147 40 2 7 Birikma Ehtimol lik Teri kasalligini davolovchi Ekzema kasalligini davolovchi Fibrinolitik Analeptik Testes teron ingibi tor Pa1 0,693 0,697 0,654 0,615 0,678 OH Рi2 0,008 0,047 0,043 0,013 0,062 H N Ра/Pi3 87 15 15 47 11 Xulosalar. Ilk bor SnCl2•2H2O/Et3N/Et2O katalitik sistemasida atsetilen spirtlari 1- 68%, 288%, 3- 78%, 4- 54%, 5- 82%, 6- 66%, 7- 42%, 8- 78%, 9- 52%, 10- 60%, 11- 84%, 12- 68%, 1361%, 14- 82%, 15- 70%, 16- 50%, 17- 76%, 18- 62%, 19- 40%, 20- 76%, 21- 48%, 22- 54%, 2378%, 24- 64% unum bilan sintez qilindi. Atsetilen spirtlarining hosil bo‘lish unumining ko‘tarilishiga muvofiq reaksiya jarayonining muqobil sharoiti: katalitik sistema SnCl2•2H2O/Et3N miqdori 1:1: 0,5:0,5 mol nisbatda, reaksiya davomiyligi 220 minut, harorat 30 oС qilib olinganda atsetilen spirtlari unumi maksimum oshganligi aniqlandi. Аtsetilen spirtlari unumiga asoslanib aldegidlar va ketonlar molekulasidagi radikallar va o‘rinbosarlar tabiati, joylashuvi va ularning fazoviy ta’sir etish xususiyatiga ko‘ra alkinillash reaksiyalariga kirishishi bo‘yicha nisbiy faollik qatori aniqlandi