“O‘ynoqi muskat” shampan vinosining yarim tayyor mahsulotini tayyorlash . 133 Barakayev N.R., Kаmоlоvа M.X. Mahalliy o‘simliklar tarkibidagi uglevodlarni innovatsion usullar bilan ajratish laboratoriya qurilmasi

Mahalliy o‘simliklar tarkibida uglevodlar mavjud bo‘lib, ularni ajratib olish, ayniqsa, sanoat va ilmiy tadqiqotlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Loviya va no‘xat tarkibidagi uglevodlarni ajratish, ularning qishloq xo‘jaligi va sanoat tarmoqlarida samarali foydalanilishiga imkon yaratadi. Ushbu maqolada loviya va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratish uchun mo‘ljallangan laboratoriya qurilmasining texnologik jarayoni va uning ishlash prinsiplari batafsil taqdim etiladi. Loviya va no‘xat tarkibida asosiy uglevodlar, asosan, kraxmal va boshqa shakardek moddalardan iborat. Ushbu qurilma biologik faol moddalardan, xususan, uglevodlarni ajratib olish uchun turli kimyoviy va mexanik usullarni birgalikda qo‘llaydi. Jarayon mexanik va kimyoviy reaksiyalar orqali amalga oshiriladi, bunda loviya va no‘xat tarkibidagi uglevodlar to‘liq ajratilib, xomashyo sifatida ishlatilish yoki oziq-ovqat sanoatida qo‘llanilishi uchun tayyorlanadi. No‘xat tarkibida nafaqat uglevodlar, balki ko‘plab biologik faol moddalar ham mavjud. Uglevodlarni ajratib olish qurilmasi, asosan, loviya va no‘xat donlaridan uglevodlarni izolyatsiya qilish va ularni boshqa moddalar bilan aralashgan tarkibdan ajratib olishga qaratilgan texnologik jarayonni amalga oshiradi. Bu jarayonni amalga oshirishda kimyoviy reaksiya va fermentatsiya usullari, shuningdek, mexanik ajratish metodlari qo‘llaniladi. Ushbu texnologik yondashuv loviya va no‘xat tarkibidagi uglevodlarning sifatini oshiradi va ularni sanoat miqyosida ishlov berish imkoniyatini yaratadi [1-2]. Uglevodlarni ajratib olish jarayonining mohiyati loviya va no‘xatning tarkibidagi yuqori ozuqa moddalari, xususan, kraxmal va boshqa shakardek uglevodlarni to‘liq ajratishdan iborat. Ushbu jarayonni amalga oshirish uchun qizdirish, fermentatsiya, kimyoviy reaksiya yoki mexanik ajratish usullari qo‘llanilishi mumkin. Maqsad loviya va no‘xatdagi uglevodlarni xomashyo sifatida “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 203 Технологии пищевой промышленности yoki oziq-ovqat sanoatida ishlatiladigan xomashyo sifatida ajratib olishdir. Bu yondashuv yordamida ajratilgan uglevodlar yuqori sifatli xomashyo sifatida turli sohalarda qo‘llanilishi mumkin, shu jumladan, oziq-ovqat sanoatida, bioenergetika va farmatsevtika sohalarida ham. Shunday qilib, loviya va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratib olish texnologiyasi nafaqat samarali resurslardan foydalanishni ta’minlaydi, balki ishlab chiqarish jarayonlarining ekologik jihatlarini yaxshilashga ham hissa qo‘shadi. Bu metodlar orqali ajratilgan uglevodlar, nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, balki sanoat va qishloq xo‘jaligi tarmoqlarining barqaror rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Loviya va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratib olinish qurilmasining qo‘llanilishi: Loviya va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratib olish qurilmasi, asosan, quyidagi sohalarda qo‘llaniladi: • Oziq-ovqat sanoati: loviya va no‘xat tarkibidagi uglevodlar, kraxmal yoki boshqa shakardek mahsulotlar oziq-ovqat sanoatida, masalan, qand, sirop yoki boshqa ozuqa mahsulotlarini ishlab chiqarishda ishlatiladi. • Biologik ozuqa ishlab chiqarish: uglevodlar, ayniqsa, kraxmal hayvonlar uchun ozuqa sifatida ishlatiladi. • Farmatsevtika sanoati: loviya va no‘xat tarkibidagi uglevodlar ba’zi dori-darmonlar uchun xomashyo sifatida ishlatiladi. • Energetika sohasida: loviya va no‘xat tarkibidagi uglevodlar bioyoqilg‘i ishlab chiqarishda ham foydalaniladi [3]. Loviya va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratib olinish qurilmasini boshqarish: Boshqarish jarayoni, odatda, texnologik jarayonlar va usullarni boshqarishni o‘z ichiga oladi. Bunda, asosan, quyidagilar amalga oshiriladi: ▪ Temperatura va bosimni nazorat qilish: ajratish jarayonida optimum temperatura va bosimni ta'minlash kerak, bu uglevodlarni ajratish samaradorligini oshiradi. ▪ Fermentlar va kimyoviy moddalarni qo‘llash: ba’zan uglevodlarni ajratish uchun fermentlar yoki kimyoviy moddalar ishlatiladi, bu jarayonni tezlashtiradi. ▪ Texnologik parametrlarni sozlash: ajratish jarayoni turli omillarga, jumladan, vaqt, mexanik harakatlar, suyuqliklar va boshqa parametrlar orqali boshqariladi. ▪ Sifat nazorati: uglevodlarni ajratib olishning sifatini doimiy ravishda nazorat qilish muhim, chunki yakuniy mahsulotning sifati ajratish jarayonining samaradorligiga bog‘liq. Takliflar: ✓ Texnologik usullarni takomillashtirish: loviya va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratib olish jarayonini optimallashtirish uchun yangi, innovatsion texnologiyalarni tadbiq etish zarur. Misol uchun, fermentatsion jarayonlar yoki yuqori samarali kimyoviy usullarni qo‘llash. ✓ Resurslarni tejash: ajratish jarayonlarida energiya va suvni tejash uchun samarali tizimlarni ishlab chiqish. ✓ Tadqiqot va rivojlantirish: loviya va no‘xat tarkibidagi uglevodlar va boshqa moddalar haqida ko‘proq ilmiy tadqiqotlar o‘tkazish, ularning ishlatilishi va ajratilishi bo‘yicha yangi metodlarni ishlab chiqish. ✓ Ijtimoiy va iqtisodiy ta’sirlarni tahlil qilish: loviya va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratib olishning iqtisodiy va ijtimoiy ta’sirlarini baholash, bu jarayonning qishloq xo‘jaligi va sanoatga bo‘lgan ta’sirini ko‘rib chiqish zarur. Loviya va no‘xatni tayyorlash va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratib olinish jarayoni quyidagilarni o‘z ichiga oladi: − Loviya va no‘xat namunasini tayyorlash; − Loviya va no‘xat olingan miqdoridan bir necha grammni tayyorlash. − Loviya va no‘xatni ezib, kukun holiga keltirish uchun maydalash. − Loviya va no‘xat kukunini suvda eritish: “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 204 Озиқ-овқат саноати технологиялари Loviya va no‘xat kukuni distillangan suvda eritildi. Bu yerda saxaroza va gulkoza qismi eritma holatiga o‘tadi. Aralashma yaxshilab aralashtiriladi, shunda barcha shakar moddalarining suyuqlikda erishi ta’minlanadi. Filtrlash jarayoni: eritmani filtrli qog‘oz yordamida filtrlang. Bu qadamda saxaroza va gulkoza qoldiqlari eritmadan ajralib chiqadi. Filtrlangan suyuqlikni alohida idishga olib qo'yiladi. Saxaroza va gulkozani ajratish. Gulkoza ajratish: filtrlangan eritmaga etanol (etanol) qo‘shiladi. Gulkoza etanolda erimaydi, shuning uchun u suyuqlikdan ajralib turadi. Bu eritma orqali gulkoza ajratilib olinadi. Saxaroza ajratish: saxaroza esa etanol yordamida kristallanish jarayoniga o‘tadi. Shu orqali saxaroza kristallari ajralib chiqadi. Filtrlash va quritish: gulkoza va saxaroza alohida ajratilgandan so‘ng, har birining suyuqlikdagi qoldiqlarini ajratish uchun yana filtrlanadi. Filtrlangan materiallarni quritish jarayoniga o‘tkazing: saxaroza kristallari va gulkoza eritmasi alohida quritilishi kerak. Tahlil qilish: Gulkoza va saxaroza alohida ajratilganidan so‘ng, ular mikroskop yordamida tahlil qilinishi mumkin. Ularning o‘ziga xos xususiyatlari va miqdori aniqlanishi mumkin. Natija: • Saxaroza va gulkoza alohida holatda olinadi. • Gulkoza etanol yordamida suyuqlikda qoladi, saxaroza esa kristallanishi orqali ajratib olinadi. Xulosa. Ushbu tadqiqot loviya va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratib olib ishlab chiqarishning samaradorligini oshiradi va loviya va no‘xat xomashyosining to‘liq foydalanish imkonini beradi. Ushbu qurilma orqali ajratilgan uglevodlar turli sohalarda, xususan, oziq-ovqat, farmatsevtika va energetika sanoatida qo‘llanilishi mumkin. Ajratish jarayonini samarali boshqarish uchun texnologik parametrlar va boshqaruv tizimi muhim ahamiyatga ega [4]. Loviya va no‘xat tarkibidan uglevodlarni ajratib olish qurilmasi nafaqat ishlab chiqarishning samaradorligini oshiradi, balki ekologik barqarorlikni ta’minlash va sanoatni rivojlantirishga katta hissa qo‘shadi. Kelajakda ushbu texnologiyalarni takomillashtirish va yangi innovatsiyalarni joriy etish orqali ajratish jarayonining samaradorligini yanada oshirishga yo‘l ochiladi