Махаллий жун толасидан ишлаб чиқариладиган ип ҳажмини кўпайтириш ва сифатини ошириш

introduction of scientific and technical achievements into the industry, the reconstruction of existing enterprises and re-equipment from the technical side. Keywords: market, textile industry, wool, products, wool fiber, raw materials, spinning. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 244 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Мамлакатимиз бозор иқтисодиётига ўтиш даврида асосий эътиборни сифатга, қолаверса, ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларни жаҳон стандартлари талабларига жавоб беришига катта аҳамият бериш керак. Агарда, корхона сифатсиз, талабга жавоб бермайдиган маҳсулот ишлаб чиқарса, бундай маҳсулотни сотиш имконияти бўлмайди, натижада корхона инқирозга учраши табиий. Шу сабабли, маҳсулотнинг миқдорига эмас, балки сифатига аҳамият беришимиз лозим бўлади. Республикамизда қоракўл қўйлари тармоғини жадал ривожлантириш, замонавий ва инновацион услубларни жорий этиш, маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳажмини сезиларли равишда ошириш ва турларини кенгайтириш, шунингдек, аҳолини маҳаллий шароитда ишлаб чиқарилган сифатли ва арзон жун ва жун маҳсулотлари билан узлуксиз таъминлаш асосий вазифалардан бири ҳисобланади. Қоракўл ва воҳа қўйларидан олинаётган жун ва бошқа хом ашёлар қоракўлчиликнинг янада жадал равишда ўсишига ва ривожланишга катта таъсир кўрсатади. Жумладан маҳаллий жунларни юқори даражада ифлосланишида табиатда учрайдиган хар хил хас-чўп, ўсимликлар ва атроф-муҳит ҳам катта таъсир кўрсатади. Чунки ифлосланган жун қоракўл қўйларидан олинадиган маҳсулдорликни ва сифатини жуда ҳам пасайишига сабаб бўлади. Маҳаллий жун маҳсулотлари, пахта ва ипак толасидан тайёрланадиган матолар мамлакатимизда бир неча асрлар мобайнида ишлаб чиқарилган. Нафислиги ва сифати билан улар ўз ҳудудида юқори баҳоланган ҳамда қолаверса, Европада ва турли мамлакатларга сотилган. Бу ҳақида ўрта асрларда яшаб ўтган тарихчи олим Муҳаммад Наршахий бундан бир неча минг йил олдин ўз асарларида ёзиб қолдирган. Жумладан, «Бухоро тарихи» асарида шундай деган: «Бухорода, шаҳар ва қўрғон оралиғидаги мачит ёнида гилам тўқийдиган, кигиз қиладиган ва язд матоси, жойнамозлар, шунингдек, халифа қароргоҳига тўшалган тўшамалар тайёрлайдиган катта устахона бор эди. Бу ерда тайёрланадиган маҳсулотларнинг нархи жуда юқори бўлиб, ҳозирги замонавий тилда айтганда ўз “бренди” га эга бўлган. Шунингдек, жун толасидан ип йигириб ундан қалин қишги кийимлар тўқилган ва сотишдан тушган пулга Бухородаги барча ер солиғини тўлаш мумкин эди». Наршахийнинг гувоҳлик беришича, маҳаллий тўқимачилик маҳсулотлари Бағдод, Хуросон, Шом, Миср, Эрон ва Ҳиндистонга экспорт қилинган. Бухоро ва Самарқанд анча вақтгача тўқимачилик маҳсулотлари ишлаб чиқаришнинг муҳим марказлари бўлиб қолди. ХIХ аср охирида жун ва ипак маҳсулотларидан миллий матолар ишлаб чиқариш бўйича Бухоро етакчи жой бўлган ва у ҳануз ана шу етакчиликни давом эттириб келмоқда. Маҳаллий матоларнинг ўнлаб тури ишлаб чиқарилиб, улар бир-биридан хом ашёси, ишлаб чиқариш услуби ва дизайни билан тубдан фарқ қиларди. Улар нафақат кийим-кечак тикиш, балки маиший турдаги ашёлар, жумладан, қалин нимчалар, тўшамалар, қўлқоп, женфир ва бошқа буюмлар учун ҳам ишлаб чиқариларди. Республикамиз мустақилликка эришгандан кейин қўшма корхоналар сони йилдан-йилга кўпайиб бормоқда, янги технологиялар билан жиҳозланмоқда. Бозор иқтисодиёти шароитида барча саноат корхоналари олдида турган масалалардан бири, яъни бошқаришнинг янги шартлари бўлиб, натижада ишлаб чиқараётган маҳсулотлар сифатига янги талабларни қўймоқда. Олдимизга қўйилаётган бу талаблар ўта муҳим бўлиб, тўқимачилик саноатида ишлаб чиқарилаётган маҳсулотлар аҳолининг доимо ўсиб бораётган талаб ва эҳтиёжларини қондириши лозим бўлади. Шу билан бир қаторда, ҳар бир йўналиш, ҳар бир саноат корхоналари замонавийлиги жиҳатидан ишлаб чиқаришдаги янгиланишнинг аниқ йўлига эга бўлиши керакдир. Ишлаб чиқарилаётган маҳсулотлар сифатини жаҳон стандартлари даражасига кўтариш, маҳсулотни дунё бозорларига чиқаришни таъминлайди ва унинг талабгирлиги янада ошиб кетади. Бозор талабидан келиб чиқиб, ишлаб чиқариш қувватини янада яхшилаш, республикамизда етиштирилаётган жун хом ашёсидан тайёр маҳсулот, яъни намат (войлок), “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 245 Технологии текстильной и легкой промышленности пийма (валинка) ва гилам маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ташкил этиш, уларнинг сифатини яхшилаш ҳисобига экспорт ҳажмини ошириш кўзда тутилган. Жун саноати тўқимачилик саноатининг муҳим тармоқларидан бири ҳисобланади. Жун саноати корхоналарида жун ва ярим жун газламалар, трикотаж, одеял, гилам, техник мақсадларда фойдаланиладиган маҳсулотлар ишлаб чиқариш учун иплар олинади. 1-расм. Қоракўл жунидан калава ип маҳсулотларини тайёрлаш Жун саноати олдида турган асосий вазифалардан бири – маҳсулот ҳажмини ошириш, маҳсулот сифатини яхшилаш, меҳнат унумдорлигини ошириш, хом ашё ва материаллардан имкон борича самарали фойдаланишдир. Жун толасидан маҳсулотларни ишлаб чиқаришда жунни дастлабки ишлаш корхоналари муҳим ўрин тутади. Бу корхоналарда жунга ишлов берилиб, йигирув корхоналарида хом ашё сифатида етказиб бериладиган жун толаси олинади. Яна бир жиҳати, йирик қўйчилик хўжаликлари етиштирган хом ашёсини (кўп миқдорда бўлгани учун) реализация қила олаяпти. Бироқ вилоятимизда майда чорва молларининг асосий қисми аҳоли тасарруфида эканини унутмаслик керак. Улар ҳар доим ҳам қўй жунига харидор топаяпти, деб бўлмайди. Оларман чиқмагач, чиқиндига чиқараётган, шунчаки кўмиб юбораётган анчагина. Натижада ҳудудда етиштирилаётган хом ашёнинг салмоқли қисми исроф бўлишига йўл қўйилаяпти. Жун толасининг сифатли бўлиши кейинги маҳсулотлар сифатига таъсир этади, чунки сифатли толадангина сифатли маҳсулот ишлаб чиқариш мумкин. Бу эса жунни дастлабки ишлаш корхоналарида амалга ошириладиган жараёнларни атрофлича ўрганишни тақозо этади. Қўй жунининг қалинлиги 5 дан 160 мкм гача ҳамда узунлиги 25 дан 350 мм гача ва ундан ҳам юқори бўлиши мумкин. Жун толасининг бу хусусиятлари унинг жонивор тери қатламида шаклланиши, озиқланиши, табиий иқлим шароитлари, ёши ва асосан қўй зотига боғлиқ бўлади. Қўй жуни кунига ўрта ҳисобда 0,6-0,8 мм ўсади. Жун толаси сувда бўкади ва мустаҳкамлиги пасаяди. Қуйи ҳароратли сувда толанинг хоссалари ўзгармайди, лекин иссиқ сувда жун толаси парчаланади. Буғ эса жун толасига юқори ҳароратли сувга нисбатан камроқ таъсир этади. Шу қатори, иссиқ ҳаволи муҳитда жун рангининг ўзгариши, мустаҳкамлиги ва чўзилувчанлигининг камайиши кузатилади. Узоқ муддатда 70-80°С ҳароратда таъсир этилганда толанинг хоссалари қисман ўзгаради, шунинг учун жун толаларини қуритиш жараёнида ҳарорат миқдорини 80°С дан оширмаслик тавсия этилади. Жун толалари босим, ҳарорат, кимёвий моддалар таъсирида бир-бирига нисбатан яқинлашиб, киришиб жипслашади ва бу хусусият унинг наматланиши деб ҳисобланади. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 246 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Терининг маълум юзасидаги (1мм2) жун толалари сонига кўра уларни турлича белгилаш мумкин. Майин жунли қўйларда 1мм2 юзали тери қатламида 26-88, ярим дағалларда 14-38, дағал жунларда 7-9 донагача тола жойлашган. Жун толаларидан ип йигириш жараёни пахта, ипак ва кимёвий толаларга нисбатан бир мунча мураккабдир. Шунинг учун улардан хом ашё турига кўра ва кичик чизиқли зичликларда ип йигирилади. Ингичка ип ишлаб чиқаришда майин ҳамда ярим майин (меринос) жунлардан, катта йўғонликдагилари учун ярим дағал ва дағал хом ашёдан фойдаланилади. Ўзбекистонда боқилаётган қўйлардан бир хил бўлмаган таркибли жун қирқиб олиниб, сарожин, тожики – ярим дағал, қоракўл, ҳисори ва жайдари зотлиларидан дағал жун тайёрланади. Адабиётлар: 1. Валиев Г.Н. Аналитическая зависимость распределения давления намотки на еѐ основание вдоль оси паковки и методика еѐ определения // Тўқимачилик муаммолари Тошкент 2011. №2. 45с. 2. Жуманиѐзов.К.Ж., Марданов Б.М., Гафуров Дж.К., Бабаджанов Х. Определение зон растяжения и просвальзывания волокон в поперечном сечении пряжи и оценка прочности при еѐ кручении // Тўқимачилик муаммолари Тошкент 2009. №2 с17. 3. Гусев В.Е. Производство ковровой ворсовой пряжи – Москва: Изд. Легкая индустрия, 1967. 231-с. 4. Гусев В.Е. химические волокна применяемые в производстве низко номерной пряжи для технических сукон и ковровых изделий. ЦИНТИА легпром, 1967. 120-с. 5. Файзуллаев Ш.Р. Каноп толасидан гилам арқоқ ипи йигиришнинг технологик параметрларини асослаш // Диссертация иши. Тошкент 2008. TURLI KOMBINATSIYADA JOYLASHGAN TAKOMILLASHTIRILGAN QOZIQCHALI PLANKALI BARABANLARNING TAHLILI 1Hamroyeva M.F, 1Muxamedjanova S.F, 2Tuychiev T.O, 1Sayfullayev S.S, 1Xudayarova F.O. 1Buxoro davlat texnika universiteti, 2Toshkent to‘qimachilik va yengil sanoat instituti. Annotatsiya. Maqolada tо‘rt xil konstruksiyadagi qoziqchali-plankali barabanlar о‘rnatilgan tozalagichning tozalash samaradorligining turli xil seleksiya navida va sanoat navlaridagi paxtani tozalash samaradorligiga ta’siri о‘rganish bо‘yicha olib borilgan tadqiqotlar natijalari keltirilgan. Takomillashtirilgan tozalagichda tozalash jarayonidan sо‘ng paxta tarkibi passiv iflosliklar miqdorini kamayishi va tozalash samaradorlikni yuqori bо‘lishiga asosiy omil qoziqchali-plankali barabanning turli konstruksiyada ekanligi sababli havo oqimini kо‘payib, ajralgan iflosliklarni tо‘rli yuza teshiklaridan chiqib ketishini jadallashganligi bilan izohlanadi. Kalit so‘zlar: paxta, tozalash, ifloslik, plankali baraban, qoziqcha, tola, teshik, to‘rli setka. АНАЛИЗ УСОВЕРШЕНСТВОВАННЫХ КОЛКОВНО-ПЛАНЧАТЫХ БАРАБАНОВ, РАЗМЕЩЕННЫХ В РАЗЛИЧНЫХ КОМБИНАЦИЯХ 1Ҳамроева М.Ф, 1Мухамеджанова С.Ф, 2Туйчиев Т.О, 1Сайфуллаев С.С, 1Худаярова Ф.О. 1Бухарский государственный технический университет, 2Ташкентский институт текстильной и легкой промышленности. Аннотация. В статье представлены результаты исследований, проведенных по изучению влияния эффективности очистки хлопка-сырца на очистительную машину с четырьмя различными конструкциями колковно-планчатых барабанов на эффективность очистки хлопка-сырца различных селекционных и технических сортов.Основным фактором, обусловившим снижение количества пассивных примесей в хлопкесырце после очистки в усовершенствованной очистительной машине и повышение эффективности очистки, является то, что различная конструкция планчатого барабана увеличивает воздушный поток и ускоряет удаление отделенных примесей из отверстий сетчатой поверхности. Ключевые слова: хлопок, чистка, грязь, решетчатый барабан, колышек, волокно, отверстие, сетка. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 247