Turli kombinatsiyada joylashgan takomillashtirilgan qoziqchali plankali barabanlarning tahlili

Kirish. Paxta quritish uskunasidan sо‘ng havo yoki tasmali tarnsportyorlar yordamida tozalash texnologiyasiga uzatiladi. Ma’lumki, g‘aramdagi paxtani zichligi yuqori bо‘lganligi uchun paxta bо‘lakchalari bir biri bilan mustaxkam bog‘langan bо‘ladi va quritish jarayonida tо‘liq titilmagan holda tozalashga yuboriladi. Bu о‘z navbatida ta’minlovchi valiklardan sо‘ng dastlabki qoziqchali plankali barabanlarda paxtani titilishiga olib kelib, tozalash samaradorlikni pasaytiradi. Shuningdek, katta bо‘laklardan iborat xomashyoni qoziqchali plankali baraban va tо‘rli yuza orasiga tushgan mexanik shikastlanishni oshishiga olib kelib, keyingi bosqichlarda jarayonlarda tola tarkibida nuqsonlar hosil bо‘lishiga sabab bо‘ladi. Pirovardda tolaning sinfini pasayishiga olib kelib, tolaning xarid narxi kamayadi. Tadqiqot о‘tkazish metodikasi. Tadqiqotlarda 1XK tozalagichiga qoziqchali plankali barabanlar quyidagi ketma-ketlikda о‘rnatildi: ta’minlovchi valiklardan sо‘ng mavjud variantdagi qoziqchali-plankali baraban, undan sо‘ng qoziqcha va plankaning balandligi 65 mm va qoplamaning diametri 270 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali baraban, undan sо‘ng qoziqcha va plankaning balandligi 80 mm va qoplamaning diametri 240 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali baraban hamda qoziqcha va plankaning balandligi 95 mm va qoplamaning diametri 210 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali barabanlar. Tozalash jarayoni quyidagicha amalga oshiriladi: paxta ta’minlovchi valiklar yordamida ularning ostida joylashgan mavjud variantdagi va qoziqcha va plankaning balandligi 65 mm va qoplamaning diametri 270 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali barabanlar orasiga uzatib beradi. Paxta xomashyosi dastlab qoziqchali-plankali barabanlarning yuqori qismida titkilanib, alohida bо‘lakchalarga ajratilib, mustahkam bog‘langan iflosliklar passivlashtiriladi. Shundan sо‘ng, qoziqcha va plankaning balandligi 95 mm va qoplamaning diametri 210 mm bо‘lgan qoziqchaliplankali baraban va tо‘rli yuza orasida tozalanadi. Ikkinchi navbatda turgan qoziqcha va plankaning balandligi 80 mm va qoplamaning diametri 240 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali barabanda tozalanadi. Shu tarzda barcha qoziqchali barabanlar va tо‘rli yuzalarda paxta xomashyosi tozalandi. Tadqiqot natijalari. Olib borilgan tadqiqot natijalari 1÷.2-jadvallar va 1÷2-rasmlarda keltirilgan. Tadqiqotlarda Nam-77 va S65-24 seleksiya navidagi paxtani tozalashdan oldingi namligi о‘z navbatida 8,05; 8,50 % va 8,11; 8,6 %lar va iflosligi 8,2; 11,5 % va 7,5; 10,3 %lardagi paxta xomashyosidan foydalanildi. Mavjud qoziqchali-plankali barabanlar о‘rnatilgan tozalagichning ish unumdorligi 3 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,59 %ni, passiv iflosliklar miqdori 26,9 %ni, tozalash samaradorlik 44,06 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,30% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,98 %ni, passiv iflosliklar miqdori 32,06 %ni, tozalash samaradorlik 47,96 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,33% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,22 %ni, passiv iflosliklar miqdori 28,43 %ni, tozalash samaradorlik 43,80 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,28% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 248 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари iflosligi 5,53 %ni, passiv iflosliklar miqdori 34,50 %ni, tozalash samaradorlik 46,28 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,22% ni tashkil etdi. 1-jadval Mavjud qoziqchali-plankali barabanlar о‘rnatilgan tozalagichda olib borilgan tadqiqot natijalari Nam-77 seleksiya navi S65-24 seleksiya navi I nav III nav I nav III nav t/r Kо‘rsatkichlar 1. Paxtaning namligi, % 8,05 8,50 8,11 8,6 2. Paxtaning iflosligi, % 8,2 11,5 7,5 10,3 ish unumdorlik 3 tonna/soat 3. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,59 5,98 4,22 5,53 4. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 26,9 32,06 28,43 34,5 5. Tozalash samaradorligi, % 44,06 47,96 43,8 46,28 6. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishining oshishi, % 0,30 0,33 0,28 0,22 ish unumdorlik 5 tonna/soat 7. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,81 6,37 4,42 5,87 8. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 33,65 39,25 35,10 41,35 9. Tozalash samaradorligi, % 41,35 44,57 41,12 43,04 10. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishining oshishi, % 0,55 0,62 0,60 0,59 ish unumdorlik 7 tonna/soat 11. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,98 6,69 4,58 6,12 12. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 38,50 45,4 39,45 46,83 13. Tozalash samaradorligi, % 39,25 41,84 38,97 40,56 14. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishining oshishi, % 0,68 0,78 0,80 0,86 Tozalagichning ish unumdorligi 5 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,81 % ni, passiv iflosliklar miqdori 33,65 % ni, tozalash samaradorlik 41,35 % ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,55% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 6,37 % ni, passiv iflosliklar miqdori 39,25 % ni, tozalash samaradorlik 44,57 % ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,62% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,42 % ni, passiv iflosliklar miqdori 35,10 % ni, tozalash samaradorlik 41,12 % ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,60% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,87% ni, passiv iflosliklar miqdori 41,35 % ni, tozalash samaradorlik 43,04 % ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,59% ni tashkil etdi. Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,98 %ni, passiv iflosliklar miqdori 38,50 %ni, tozalash samaradorlik 39,25 %ni, “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 249 Технологии текстильной и легкой промышленности chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,68% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 6,69 %ni, passiv iflosliklar miqdori 45,4 %ni, tozalash samaradorlik 41,84 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,78% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,58 %ni, passiv iflosliklar miqdori 39,45 %ni, tozalash samaradorlik 38,97 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,80% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 6,12 %ni, passiv iflosliklar miqdori 46,83 %ni, tozalash samaradorlik 40,56 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,86% ni tashkil etdi. 2-jadvalda keltirilgan ma’lumotlarni tahlil qiladigan bо‘lsak, tozalagichning ish unumdorligi 3 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,06 %ni, passiv iflosliklar miqdori 15,3 %ni, tozalash samaradorlik 50,47 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,25% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,18 %ni, passiv iflosliklar miqdori 19,5 %ni, tozalash samaradorlik 54,99 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,24% ni tashkil etdi. 2-jadval. Qoziqchali-plankali barabanlari takomillashtirilgan tozalagichda olib borilgan tadqiqot natijalari Nam-77 seleksiya navi S65-24 seleksiya navi I nav III nav I nav III nav t/r Kо‘rsatkichlar 1. Paxta namligi, % 8,05 8,50 8,11 8,6 2. Paxta iflosligi, % 8,2 11,5 7,5 10,3 ish unumdorlik 3 tonna/soat 3. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,06 5,18 3,74 4,75 4. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 15,3 19,5 17,67 22,72 5. Tozalash samaradorligi, % 50,47 54,99 50,11 53,84 6. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishining oshishi, % 0,25 0,24 0,20 0,17 ish unumdorlik 5 tonna/soat 7. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,28 5,57 3,94 5,08 8. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 21,8 25,9 23,65 28,32 9. Tozalash samaradorligi, % 47,8 51,55 47,5 50,7 10. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishining oshishi, % 0,48 0,50 0,50 0,52 ish unumdorlik 7 tonna/soat 11. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,46 5,90 4,10 5,35 12. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 25,5 30,8 26,9 32,5 13. Tozalash samaradorligi, % 45,6 48,7 45,4 48,1 14. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishining oshishi, % 0,59 0,65 0,68 0,75 “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 250 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 3,74 %ni, passiv iflosliklar miqdori 17,67 %ni, tozalash samaradorlik 50,11 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,20% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,75 %ni, passiv iflosliklar miqdori 22,72 %ni, tozalash samaradorlik 53,84 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,17% ni tashkil etdi. Tozalagichning ish unumdorligi 5 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,28 %ni, passiv iflosliklar miqdori 21,8 %ni, tozalash samaradorlik 47,8 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,48% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,57 %ni, passiv iflosliklar miqdori 25,9 %ni, tozalash samaradorlik 51,55 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini ngoshishi 0,50% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 3,94 %ni, passiv iflosliklar miqdori 23,65 %ni, tozalash samaradorlik 47,5 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,50% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,8 %ni, passiv iflosliklar miqdori 28,32 %ni, tozalash samaradorlik 50,7 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,52% ni tashkil etdi. Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,46 %ni, passiv iflosliklar miqdori 25,5 %ni, tozalash samaradorlik 45,6 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,59% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,90 %ni, passiv iflosliklar miqdori 30,8 %ni, tozalash samaradorlik 48,7 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,65% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,10 %ni, passiv iflosliklar miqdori 26,9 %ni, tozalash samaradorlik 45,4 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,68% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,35 %ni, passiv iflosliklar miqdori 32,5 %ni, tozalash samaradorlik 48,1 %ni, chigitning mexanik shikastlanishining oshishi 0,75% ni tashkil etdi. Takomillashtirilgan qoziqchali barabanlarda passiv iflosliklar miqdori mavjud qoziqchali barabanlarga nisbatan ish unumdorlik 3 tonna/soat bо‘lib, Nam-77 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda 11,6 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 12,56%ga kamayishiga erishildi. S65-24 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda passiv iflosliklar miqdori 10,76 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 11,78%ga kamaytirishga erishildi. Tozalagichning ish unumdorligi 5 tonna/soat bо‘lib, Nam-77 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda 11,85 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 13,35%ga kamayishiga erishildi. S65-24 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda passiv iflosliklar miqdori 11,45 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 13,03%ga kamaytirishga erishildi. Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soat bо‘lib, Nam-77 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda 13,0 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 14,60 %ga kamayishiga erishildi. S65-24 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda passiv iflosliklar miqdori 12,55 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 14,3 3%ga kamaytirishga erishildi. Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soat bо‘lganda Nam-77 seleksiyasining I sanoat navida tozalash samaradorlik 45,6 %ni tashkil etgan bо‘lsa, III sanoat navida 48,7 %ni tashkil etib, mavjud tozalagichga nisbatan I sanoat navida 6,35% va III sanoat navida 6,86 %ga tozalash samaradorlikning yuqori bо‘lishiga erishildi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 251 Технологии текстильной и легкой промышленности Tozalash samaradorlik, % Tozalash samaradorlik, % - 3 t/soat; - 5 t/soat, - 7 t/soat. 1-rasm. Paxtaning turli seleksiya va sanoat navlarida tozalagichning har xil ish unumdorliklarida mavjud qoziqchali barabanning tozalash samaradorligiga ta’siri - 3 t/soat; - 5 t/soat, - 7 t/soat. 2-rasm. Paxtaning turli seleksiya va sanoat navlarida tozalagichning har xil ish unumdorliklarida takomillashtirilgan qoziqchali barabanning tozalash samaradorligiga ta’siri Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soat bо‘lganda S65-24 seleksiyasining I sanoat navida tozalash samaradorlik 45,4 %ni tashkil etgan bо‘lsa, III sanoat navida 48,1 %ni tashkil etib, mavjud tozalagichga nisbatan I sanoat navida 6,43% va III sanoat navida 7,54 %ga tozalash samaradorlikning yuqori bо‘lishiga erishildi. Xulosa. Qoziqchali-plankali barabanning takomillashtirilgan konstruksiyasini tozalash uskunasiga о‘rnatilishi natijasida tozalash jarayonidan sо‘ng paxta tarkibi passiv iflosliklar miqdorini kamayishi va tozalash samaradorlikning yuqori bо‘lishiga qoziqchali-plankali barabanning turli konstruksiyada ekanligi sababli havo oqimi kо‘payib, ajralgan iflosliklarni tо‘rli yuza teshiklaridan chiqib ketishining jadallashganligi bilan izohlanadi