Oqava suvlarni tozalashda aeratsiya jarayoni uchun faol loyqaning tarkibi, xususiyati va vazifasi

kirish va chiqishda filtrlangan oqova suvining BKBT konsentratsiyasi, mg/l; 𝐴− o‘z-o‘zidan oksidlanadigan biomassaning kislorod ekvivalenti, kgO₂/kg kulsiz faollashtirilgan loy massasi; 𝑏 – biomassaning o‘z-o‘zidan oksidlanish tezligi doimiysi, sut⁻¹; 𝜏𝑥 – faollashtirilgan loyning yoshi, sutka; y0 − haqiqiy iqtisodiy koeffitsiyent, kg/kg KBKT; 𝐵𝑒𝑥 – aerotenkaga kirishdagi oqova suvdagi suspenziyalangan moddalarning konsentratsiyasi, mg/l; 𝑓𝑏 – boshlang‘ich suspenziyalangan moddalardagi biologik degradatsiyalanmaydigan qism. 𝛥𝑁𝐻= 𝑁𝑒𝑛+ 𝛥𝑁𝑜𝑥−𝑁𝑒𝑥 𝑎; 𝛥𝑛𝐷= 𝛥𝑁𝐻+ 𝑛𝑒𝑛−𝑛𝑒𝑥 𝑎; Bu yerda: 𝛥𝑁𝐻 – nitrifikatsiyalangan azot miqdori, ya’ni ammiak azotining nitrifikatsiya jarayonida nitrat azotigacha oksidlanishi, mg/Nl; 𝑁𝑒𝑛 – aerotenkaga kirishdagi samarali ammiak azoti konsentratsiyasi (ya’ni, kirishdagi ammiak azoti konsentratsiyasidan biomassa sintezi uchun ishlatilgan qismi ayirib tashlangan, ammo organik moddalarning oksidlanishi natijasida endogen nafas olish jarayonida ajralib chiqadigan ammiak azoti hisobga olingan), mg/Nl; 𝛥𝑁𝑜𝑥 – oqova suv va faollashtirilgan loy biomassasi biodestruksiyasi natijasida suvning ammiak azoti bilan ikkilamchi ifloslanishi, mg/Nl; 𝑁𝑒𝑥 𝑎 – aerotenkadan chiqishdagi ammiak azoti konsentratsiyasi, mg/Nl; 𝑛𝑒𝑛, 𝑛𝑒𝑥 𝑎 – aerotenkaga kirish va chiqishdagi nitrat azoti konsentratsiyalari, mg/Nl. Tenglamalar (6)-(9) ni (5) formulaga qo‘yib, 𝛥𝑂₂ ifodasini quyidagicha hosil qilamiz: 𝛥𝑂2 = 𝑧𝐵𝐾𝐵𝑇(𝐿𝑒𝑛−𝐿𝑒𝑥) + 𝐴𝑏𝜏𝑥 1+𝑏𝜏𝑥[𝑦0𝐿𝑒𝑛+ 𝐵𝑒𝑥(1 −𝑓𝑏)] + 4.57𝛥𝑁Н −2.86𝛥𝑛𝐷. (10) (10) ifoda kislorod iste’molini barcha tarkibiy qismlar bo‘yicha tavsiflaydi. 2-rasm. Faollashtirilgan loy yoshiga bog‘liq holda havodagi kislorodning sarfi Biologik tozalash rejimini va uning samaradorligini aniqlovchi asosiy parametr faollashtirilgan loy yoshidir. Faollashtirilgan loyning o‘sishi va yoshini hisoblash uchun quyidagi (11) tenglamalar tizimi hosil qilingan: { 𝒯𝑥= 𝒯𝑋 𝛥𝑋 𝛥𝑋= 0.45𝐿𝑒𝑛(1+0.2𝑏𝑇𝒯𝑥)+𝐵𝑒𝑛(1+0.5𝑏𝑇𝒯𝑥) (11) 1+𝑏𝑇𝒯𝑥 Bu yerda: 𝜏 – oqova suvning aerotenkada bo‘lish vaqti, kunlik; 𝛥𝑋 – faollashtirilgan loyning o‘sishi, mg/l; 𝑋 – aerotenkadagi loyning hajm bo‘yicha o`rtacha konsentratsiyasi, mg/l. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 163 Машиностроение и энергетика 33-rasm. O‘rtacha pufakchali devoriy aeratsiyadan (a) diskli membranali mayda pufakchali aeratsiya tizimiga (b) o‘tish Ushbu tenglamalar tizimi oqova suvlarni biologik tozalash inshootlarida bir necha bor sinovdan o‘tkazilgan va loy o‘sishini hisoblash uslubidan farqli o‘laroq, oqova suv haroratining loy o‘sishiga ta’sirini hamda loyning o‘sishi va yoshi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni hisobga oladi. Faol loy tarkibidagi mikroorganizmlar oqova suvdagi organik moddalarni oksidlab, ularni qulayroq shakllarga aylantiradi. Nitrifikatsiya va denitrifikatsiya jarayonlari orqali azotli birikmalarni kamaytiradi, shuningdek, fosforni biologik yo‘l bilan chiqarib tashlashda ishtirok etadi. Loy zarralari mayda suspenziyalangan moddalarni o‘ziga singdirib, ularning cho‘kishiga yordam beradi. Mikroorganizmlar kislorod yordamida ifloslantiruvchi moddalarni oksidlab, chiqindi suvning umumiy ifloslanish darajasini pasaytiradi