Tikuv sexlarida texnologik jarayonlarni loyihalashni takomillashtirish

Adabiyotlar (41)

1. 1. Мартынова А.А. и Черникина, Л.А. Лабораторный практикум по строению и проектированию тканей. Учебное пособие для высших учебных заведений текстильной промышленности, Москва. : 2006. «Легкая индустрия»
2. 2. Николаев, С.Д., Михеева, Н.А. и Парфенов, О.В. Влияние вида переплетения на параметры строения тканей. Технология текстильной промышленности, № 2 (307), 2008. С. 59–60.
3. 3. Николаев, С.Д., Палагина, И.В. и Мастраков, Р.Е. Исследование строения и свойств хлопчатобумажных тканей. Технология текстильной промышленности. № 2 (356), 2015. С. 64–69.
4. 4. Полякова, Л.П. и Примаченко, Б.М. Исследование влияния переплетения на процесс формирования ткани на ткацком станке. Изв. вузов. Технология текстильной промышленности, № 1 (270), 2003. С. 69–72.
5. 5. Toshpulotov L.I., Muminov Q.M., Xamrayeva S.A. Тола таркиби турлича бўлган кўйлакбоп матоларнинг технологик кўрсаткичларини таҳлили // International Conference of Actual Problems in Science and Education. – Canberra (Australia), 2024. – P. 1–4. – URL: https://interconference.org
6. 6. Toshpulotov L.I., Muminov Q.M., Xamrayeva S.A. Analysis of the physical-mechanical properties of t-shirt fabric with different fiber composition // E3S Web of Conferences. – 2024. – Vol. 548. – P. 1–5.
7. 7. Toshpulotov L.I., Mardonov S.E. Study of the effect of the speed of the receiving drum of the carding machine on the properties of the thread // Journal of Physics: Conference Series. – 2022. – Vol. 2388. – P. 1–7. – DOI: 10.1088/1742-6596/2388/1/012168. TIKUV SEXLARIDA TEXNOLOGIK JARAYONLARNI LOYIHALASHNI TAKOMILLASHTIRISH Rayimberdiyeva D.X., Nabidjanova N.N. Namangan davlat texnika universiteti. Annotatsiya. Hоzirgi kundа rеspublikаmiz to’qimасhilik vа yеngil sаnоаt qo’shmа kоrхоnаlаri vа firmаlаr оldidа turgаn dоlzаrb muаmmоlаrdаn biri – bu оmmаviy ishlаb chiqаrish kоrхоnаlаri tоmоnidаn tаyyorlаnаyotgаn tikuv buyumlаri mаhsulоtlаrini jаhоn stаndаrtigа mоs, sifаtli vа rаqоbаtbаrdоsh dаrаjаdа iсhki vа tаshqi bоzоrlаrgа оlib chiqishdаn ibоrаtdir. Namangan viloyatida faoliyat olib borayotgan tikuv, tikuv-trikotaj buyumlarini ishlab chiqarishga mo‘ljallangan tikuvchilik ishlab chiqarish koxonalarida bir tikuv buyumini tayyorlash uchun ketadigan umumiy ish vaqti hisoblanadi. Korxonaning ishlab chiqarish samaradorligini baholovchi asosiy ko‘rsatkich hisoblanadi. Mahsulotni tayyorlash jarayonidagi barcha texnologik va yordamchi operatsiyalarga ketadigan ish vaqti miqdorini ifodalovchi iqtisodiy-texnologik ko‘rsatkichlari, mehnat unumdorligini oshirish borasida olib borilgan tadqiqotlar dolzarb muammosi ekanligini maqolada ta’kidlangan. Kalit so‘zlar: tikuv buyumi, vaqt sarfi, oqim takti, ishchi soni, buyum detallari IMPROVEMENT OF THE DESIGN OF TECHNOLOGICAL PROCESSES IN SEWING WORKSHOPS Rayimberdiyeva D.X., Nabidjanova N.N. Namangan state technical university. Annotation. One of the pressing problems facing the joint enterprises and firms of textile and light industry of the Republic today is the removal of sewing products prepared by mass – produced shigarish enterprises to the domestic and foreign markets in accordance with the world standard, at a qualitative and competitive level. Sewing, which operates in the Namangan region, is a common working time that goes to make a sewing item in Sewing Production Co-houses designed for the production of sewing-knitting items. It is the main indicator that evaluates the productivity of the enterprise. Economic and technological indicators, which represent the amount of working time that goes to all technological and auxiliary operations in the process of preparing the product, indicate that research on increasing labor productivity is an urgent problem of the article. Keywords: sewing item, time consumption, flow tactic, number of workers, item details “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026
8. Textile and light industry technologies Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi O‘zbekiston xalqini yuqori sifatli keng assortimentdagi zamonaviy kiyimlar bilan ta’minlashdan iborat. Bu vazifani bajarish uchun modellarni avtomatik ravishda tayyorlash, yangi kam operatsiyali texnologiyalarni joriy qilish, tikuv buyumlarining asosiy xillariga unifikatsiyalashgan texnologiyani joriy qilish, ishlab chiqarishda eng yangi jihozlar, avtomat va yarim avtomatlarni qo‘llash, ishlab chiqarishni ixtisoslashtirishni davom ettirish, mehnatni ilmiy asosdan tashkil qilish yo‘lidan borish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Tikuvchilik ishlab chiqarishni tashkil etish ishlab chiqarishni rejalashtirish, moddiy ta’minot, model dizaynini va texnologik va konstruktiv-tayyorlash, bichish-tikish, tayyor mahsulotni sotish kabi vazifalarni hal etishni o‘z ichiga oladi. Ushbu muammolarni hal qilish jarayonida ishlab chiqarishni rivojlantirishga to‘sqinlik qiluvchi muammolar mavjud. Usullari. Texnologik jarayonni oqim usulida tashkil qilishda jihozlarning beto‘xtov ishlab turishi, mehnat predmetlarining bir ish o‘rnidan ikkinchi ish o‘rniga beto‘xtov o‘tishi va xodimlarning beto‘xtov ishlashini ta’minlab, ixtisoslashtirilgan jihozlarni qo‘llash va ulardan foydalanish koeffitsiyentlarini oshirish, ishlab chiqarishni mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish uchun shart-sharoitlar yaratiladi, ma’lum ish operatsiyalarini bajaruvchi xodimlarning bevosita, bir-biriga bog‘liqligi ortadi, ish vaqtida o‘zboshimchalik bilan tanaffus qilish va ishga kech qolish hollariga yo‘l qo‘yilmaydi, mehnat intizomi mustahkamlanadi va ishlab chiqarish madaniyati oshadi, mehnat unumdorligi o‘sadi va mahsulot sifati oshadi, ishlab chiqarish sikli qisqaradi, ishlab chiqarishning uzluksiz davom etishi asosiy fondlardan yaxshiroq foydalanish, aylanma mablag‘lariga bo‘lgan ehtiyojni va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish imkonini beradi. Korxona miqyosida iqtisodiy faoliyat, iqtisodiy dasturlar va tadbirlarning foydali natijalar berishi, olingan iqtisodiy samaraning muayyan qiymatga ega boʻlgan resurslarni qoʻllagan holda eng yuqori ishlab chiqarish hajmiga erishishga sabab boʻlgan ishlab chiqarish omillari, resurslar sarflariga nisbati bilan tavsiflanadi. Ishlab chiqarish samaradorligi korxona faoliyatining yakuniy natijasini koʻrsatadi. Miqdoriy jihatdan ishlab chiqarish samaradorligini mahsulot ishlab chiqarish uchun sarf qilingan mehnat miqdori bilan oʻlchash mumkin, lekin mehnat sarfini aniq oʻlchash ancha qiyin. Shu sababli, ishlab chiqarish samaradorligi mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligi; ishlab chiqarish vositalaridan va kapitaldan foydalanish samaradorligi koʻrsatkichlari bilan aniqlanadi. Korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligining umumlashgan koʻrsatkichi tovar ishlab chiqarish surʼatlarining oʻsishi hisoblanadi, undan tashqari puldagi harajatlar birligiga toʻgʻri keladigan mahsulot hajmi, balans foydaning asosiy va aylanma fondlar yigindisiga nisbati, toʻla tannarx koʻrsatkichlari muhim ahamiyatga ega. Mehnat unumdorligining oʻsishi surʼatlari, mehnatni tejash va mahsulot hajmi oʻsishida mehnat unumdorligi hissasi kabi koʻrsatkichlardan ham foydalaniladi. Ishlab chiqarish samaradorligi texnik samaradorlik (ishlab chiqarish hajmi), iqtisodiy samaradorlik (mehnat unumdorligi, mehnat resurslari, asosiy fondlar, aylanma resurslar), ijtimoiy samaradorlik (moddiy resurslar, foyda) hisobiga shakllanadi. Ishlab chiqarish samaradorligini hisoblashdan maqsad samaradorlikka nimalar hisobiga erishilganini aniqlash va yana qanday omillar evaziga uni oshirish mumkinligini belgilashdan iborat. Natijalar. Tikuv buyumlarini ishlab chiqarish korxonalarida vaqt sarf normasi bitta dona buyumni tayyorlash uchun zarur bo‘lgan vaqt miqdoridir. U ishlab chiqarishni rejalashtirish, ish haqi hisoblash va samaradorlikni aniqlash uchun asos bo‘ladi. Tegishli malakaga ega bo‘lgan ishchilar yakka yoki guruh tarkibida muayyan tashkiliy-texnologik sharoitlarda ma’lum hajmdagi ishni bajarish yoki buyum birligini tayyorlash uchun vaqt sarf etiladi. Vaqt normalari xronometrajda o‘lchab olinadi. Ish vaqtining normalanadigan unsurlariga asosiy, yordamchi, xizmat ko‘rsatish vaqti, dam olish vaqt normalariga ajratiladi. Asosiy vaqt (Toperatsiya) – bitta buyumni ishlab chiqarishdagi vaqt; Yordamchi vaqt (Tyo) –mashinani rostlash, naychaga ip o‘rash, detal qirqimlarini moslash; Xizmat ko‘rsatish vaqti (Tₓ) – ish o‘rnini tayyorlash Dam olish (Td) vaqti – fiziologik tanaffuslar, shaxsiy ehtiyoj; Umumiy vaqt sarfini aniqlash uchun quyidagi formulada foydalanamiz Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026
9. To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari 𝑇𝑛= 𝑇𝑜𝑝𝑒𝑟+ 𝑇𝑦+ 𝑇𝑥+ 𝑇𝑑= 2510 + 240 + 180 + 290 = 3220 Bu yerda: 𝑇𝑜𝑝𝑒𝑟- asosi operatsiya vaqti (2510) sekund; 𝑇𝑦𝑜𝑟- yordamchi vaqt (240) sekund; 𝑇𝑥 – xizmat ko‘rsatish vaqti (180) sekund; 𝑇𝑑- dam olish uchun (10-15) % hisobida ajratildi. Erkaklar pidjagini tikish texnologik jarayonida bajarilgan operatsiyalar soni 82 ta, ishlab chiqarish uchun 2510 sekund vaqt sarf etildi, shundan: ishga tushirish jarayoni 72 sekund, buyum detallariga yelimli qotirma yopishtirish 140 sekund, yengga ishlov berish 143 sekund, yoqaga ishlov berish 208 sekund, adipga ishlov berish 78 sekund, old bo‘lakka ishlov berish 144 sekund, ort bo‘lakka ishlov berish 138 sekund, pidjak astariga ishlov berish 356 sekund, pidjak detallarini yig‘ish 943 sekund, pidjakni namlab – isitib ishlov berish jarayoni 288 sekundni tashkil etdi. Foiz hisobi quyidagi formula yordamida ishlab chiqildi: 𝐹= 𝑜𝑝𝑒𝑟𝑎𝑡𝑠𝑖𝑦𝑎 𝑣𝑎𝑞𝑡𝑖 𝑢𝑚𝑢𝑚𝑖𝑦 𝑣𝑎𝑞𝑡 𝑥100 Bunda: F- foiz hisobi; Suratda operatsiya vaqti; Maxrajda buyumning tayyor bo‘lish vaqti Bu jadval shaklida keltirildi: 1-jadval. Bir modelli buyumga ishlov berishda vaqt sarf hisobi Tartib raqami Foiz hisobi
10. 1 Ishga tushirish vaqti 72 4 34,86
11. 2 Yelimli qotirma yopishtirish 140 9 5,57
12. 3 Yengga ishlov berish 143 5 5,69
13. 4 Yoqaga ishlov berish 208 6 8,28
14. 5 Adip tayyorlash 78 3 3,10
15. 6 Old bo‘lakka ishlov 2berish 144 2 5,73
16. 7 Ort bo‘lakka ishlov berish 138 2 5,49
17. 8 Astarga ishlov berish 356 12 14,18
18. 9 Pidjak detallarini yig‘ish 943 29 37,56
19. 10 Namlab-isitib ishlov berish 288 10 11,47 Bir buyumni ishlab chiqarish uchun ketgan vaqt sarfi Buyumga ishlov berish bosqichi Vaqt sarfi Biriktirilgan operatsiya soni 2510
20. Tikuvchilik sanoatining erkaklar pidjagini tikib bitkazish uchun 50 dona ishchi bilan bir smena davomi uchun jami 2620 sekund =43 minut 40 sekund vaqt sarf etildi: Bir soat vaqt sarfi hisoblansa 1soat 3600 sekundga teng Shunda 3600:2620=1,37 ( bir soatda bir ishchi 1 dona buyum ishlab chiqarishi mumkin) 2-jadval. Erkaklar pidjak detallariga texnologik ishlov berish jarayonida kam vaqt sarf etilgan operatsiyalar Tartib raqami Buyumga ishlov berish bosqichi Vaqt sarfi Foiz hisobi
21. 1 Yelimli qotirma yopishtirish 140 5,57
22. 2 Yengga ishlov berish 143 5,69
23. 3 Yoqaga ishlov berish 208 8,28
24. 4 Adip tayyorlash 78 3,10
25. 5 Old bo‘lakka ishlov berish 144 5,73
26. 6 Ort bo‘lakka ishlov berish 138 5,49 Bir buyumni ishlab chiqarish uchun ketgan vaqt sarfi 851 33,86 3-jadvalda yelimli qotirma yopishtirish, yengga ishlov berish, yoqaga ishlov berish, adip tayyorlash, old va ort bo‘lakka ishlov berish operatsiya vaqt sarfi hamda foiz hisobi keltirib o‘tilgan. “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026
27. Textile and light industry technologies Vaqt kam sarf etilgan operatsiyalar Yelimli qotirma yopishtirish 16% 17% Yengga ishlov berish Yoqaga ishlov berish 17% 17% Adip tayyorlash Old bo‘lakka ishlov berish 24% 9% Ort bo‘lakka ishlov Mazkur gistogrammada yelimli qotirma yopishtirish-5,57%, yengga ishlov berish-5,69, yoqaga ishlov berish-8,29, adip tayyorlash-3,10, old bo‘lakka ishlov berish-5,73%, old bo‘lakka ishlov berish- 5,49 foizga to‘g‘ri kelganligi aniqlandi. 3-jadval Buyum ishlab chiqarish uchun eng ko‘p vaqt sarf etilayotgan operatsiyalar № Operatsiya nomi Foiz ulushida (%) Vaqt sarfi (sekund)
28. 1 Pidjak detallarini yig‘ish 37,56 943
29. 2 Astarga ishlov berish 14,18 356
30. 3 Namlab isitib ishlov berish 11,47 288
31. 4 Yoqaga ishlov berish 8,28 208 3-jadvalda Erkaklar pidjagi tikish texnologik jarayon operatsiyalari bajarish bo`yicha olib borilgan laboratoriya natijalari berilgan 1-ustunda tartib raqami, ikkinchi ustunda operatsiya nomi 3-ustunda jami tikuv buyumiga ketgan vaqt sarfini, ya’ni 2620 sekund sarf etilgan vaqtni yig‘ish, ishlov berish jarayoning ulush nisbati olingan, 4-ustunda pidjak detallarini yig‘ish uchun 943 sekund, astarga ishlov berish 356 sekund, namlab isitib ishlov berish 288, yoqaga ishlov berish 208 vaqt sarf etilganligi ko‘rsatilgan. Bichiq detallariga ishlov berish jarayonida ko‘p vaqt sarf etiladigan operatsiyalarni aniqlashda o‘tkazilgan tadqiqotlar natijasining grafigi quyidagi quyidagi rasmda keltirilgan. ish birligida eng ko‘p vaqt sarf etilgan operatsiyalar 356 288 208 2 2 3
32. 5 PIDJAK DETALLARINI YIG‘ISH 37,56 14,18 11,47 4,5
33. ASTARGA ISHLOV BERISH NAMLAB ISITIB ISHLOV BERISH YOQAGA ISHLOV BERISH Foiz ulushida (%) Vaqt sarf Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026
34. To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari Mazkur grafikda erkaklar pidjagini ishlab chiqarish uchun umumiy sarf etilgan 2620 sekund vaqtga nisbatan sarf etilgan vaqt foiz hisobida pidjak detallarini yig‘ish 37,56%, astarga ishlov berish 14,18 %, namlab isitib ishlov berish 11,47%, yoqaga ishlov berish 8,28% ni tashkil etdi. O‘tkazilgan tahlil xulosalariga asosan ko‘p vaqt sarfi kuzatilgan operatsiyalar vaqti 10% ga qisqartiramiz shunda 94,36,29 sekund, ya‘ni umumiy 159 sekund vaqt iqtisod qilindi. Shunda 6-7 foiz umumiy samaradorlikka erishiladi. Eski vaqt birligidan 2510-159=2351 Yangi vaqt birligi 2351 sekundga teng bo‘ldi 𝑇𝑜`𝑟𝑡𝑎𝑐ℎ𝑎= 2510 10 = 251 𝑠𝑒𝑘𝑢𝑛𝑡 “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026
35. Textile and light industry technologies Computing and Technology International Journal vol.12 Issue
36. 4 May 2023 (SJIF Impact factor 5.961) p. 67-69.
37. 6. Rayimberdiyeva D.X., Abdusalomova M.U. Create a new design project of the base drawing of the sun skirt // International journal of advanced research in education, technology and management: 2, p. 419-425. (ResearchBib impact factor 8.1)
38. 7. Rayimberdiyeva D.X., Ergasheva R.A., Trikotaj matosidan bolalar kiyimi tikish ketma-ketligini takomillashtirish// Hовости образования: исследование в ххi веке №9 (100) апрель 2023 г., часть 3, 384-391 с.
39. 8. Rayimberdiyeva D.X., Ergasheva R.A., Tikuv buyumlarini ishlab chiqarishda texnologik jarayonlarni loyihalashning takomillashtirish yo‘llari // Ta’lim fidoyilari Respublika ilmiy uslubiy jurnali. 2023 yil, №3 maxsus son, 256-261 b.
40. 9. Ergashev J.S., Rayimberdiyeva D.X., Ergasheva R.A. Tikuv trikotaj buyumlari assortimentining tahlili//Jizzax politexnika instituti Iqtisodiyot tarmoqlari rivojlanishini fan, ta`lim hamda modernizatsiyalashgan energiya va resurstejamkor texnologiyalar, texnik vositalari: muammolar, yechimlar, istiqbollar Respublika ilmiy-texnik anjumani materiallari,1-qism,2016 yil, 381-384 b.
41. 10. Райимбердиева Д.Х., Улугназарова М.Х. Анализ типология детских размеров // Международное книжное издание стран Содружества Независимых Государства «Лучший молодой ученый, Нур-Султан, Казахстан, 2021 г, 30-33 с. Rayimberdiyeva Dilrabo Xabibillayevna – PhD, Namangan davlat texnika universiteti “Yengil sanoat muhandisligi” kafedrasi mudiri, Tel.: +998939382097 (с), E-mail: rayimberdiyevadilrabo0@gmail.com Nabidjanova Nargiza Nasimjanovna – texnika fanlari doktori, professor. Namangan davlat texnika universiteti “Yengil sanoat muhandisligi” kafedrasi mudiri. Tel.: +998936710114 (с), Email: nargiza74@mail.ru PILLA NAVLARINI AJRATUVCHI ADAPTIV MEXATRONIK TIZIM YARATISH Sharifbayev R.N., Obidov A.A. Namangan davlat texnika universiteti. Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston sharoitida yetishtiriladigan mahalliy pilla navlarini avtomatik ajratish uchun mo‘ljallangan adaptiv mexatronik tizim taqdim etilgan. Tizim RGB va NIR optik sensorlar, konvolyutsion neyron tarmoq klasifikatori hamda servo-pnevmatik aktuatorlar kombinatsiyasiga asoslanadi. Tajribalar natijasida tizimning o‘rtacha aniqligi 96.6% ga, unumdorligi soatiga 960 ta pillaga yetgani aniqlandi. Natijalar an’anaviy qo‘lda ajratish usullariga nisbatan samaradorlikni 4.7 barobarga oshirishini ko‘rsatdi. Kalit so‘zlar: pilla, nav ajratish, mexatronik tizim, optik sensor, kompyuter ko‘rishi, servo-drive, neyron tarmoq, avtomatlashtirish, ipakchilik, adaptiv boshqaruv. CREATION OF AN ADAPTIVE MECHATRONIC SYSTEM FOR SEPARATING COCOON VARIETIES Sharifbayev R.N., Obidov A.A. Namangan state technical university. Annotation. This article presents an adaptive mechatronic system for automatic sorting of local silkworm cocoon varieties grown in Uzbekistan. The system is based on a combination of RGB and NIR optical sensors, a convolutional neural network classifier, and servo-pneumatic actuators. Experimental results showed an average system accuracy of 96.6% and a throughput of 960 cocoons per hour. The results demonstrate a 4.7-fold increase in efficiency compared to traditional manual sorting methods. Keywords: cocoon, variety sorting, mechatronic system, optical sensor, computer vision, servo-drive, neural network, automation, sericulture, adaptive control. Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 340