Ipak qurtini parvarishlash texnologiyasi va qurtxonalarda mikroiqlim sharoitlarini ta’minlash masalalari

Kirish. Ipakchilik sanoatida tut ipak qurti (Bombyx mori) ning muvaffaqiyatli parvarishlanishi bevosita qurtxona ichidagi mikroiqlim sharoitlariga bog‘liq. 5000 yillik domestikatsiya tarixi davomida Bombyx mori atrof-muhit o‘zgarishlariga juda sezgir organizmga aylangan bo‘lib, harorat, namlik, ventilyatsiya va yorug‘likning tor diapazonidagina normal rivojlanadi [1, 2]. Optimal sharoitlardan og‘ish pilla hosilining 15–30% ga kamayishiga, ipak tolasining sifati pasayishiga va kasalliklarning tarqalishiga olib keladi [3]. O‘zbekiston sharoitida ipakchilik mavsumi (aprel–iyun) davomida tashqi haroratning keskin o‘zgarishi (kunduzi 30–35°C, kechasi 12–18°C) qurtxonalarda mikroiqlimni barqaror saqlashni murakkablashtiradi [4]. Maqolada Bombyx mori parvarishlash texnologiyasining asosiy bosqichlari, har bir bosqichda optimal mikroiqlim parametrlari, zamonaviy avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va ularning an’anaviy usullar bilan qiyosiy samaradorligi tahlil qilinadi. Yechiladigan muammo va masalaning qo‘yilishi. Bombyx mori lichinkasining rivojlanishi 5 ta instar bosqichidan iborat bo‘lib, har bir bosqich o‘ziga xos harorat va namlik talablariga ega. Dastlabki instarlarda (I–III) lichinka kichik, teri yupqa va qurishga moyil bo‘lgani uchun yuqori harorat (26–29°C) va namlik (80–90%) talab etiladi. Kechki instarlarda (IV–V) lichinka yirik bo‘lib, metabolik issiqlik ajratish kuchayadi, shuning uchun haroratni pasaytirish (23–25°C) va namlikni kamaytirish (70–75%) zarur [2, 5]. 1-jadval. Bombyx mori rivojlanish bosqichlarida optimal mikroiqlim parametrlari Bosqich T, °C RH, % Davri, v, m/s Yorug‘lik Muhim eslatma kun I instar 28–29 85–90 3–4 0,1–0,3 Xira Quritmaslik! II instar 27–28 80–85 2–3 0,2–0,3 Xira Tushak tozalash III instar 26–27 78–80 3–4 0,3–0,5 O‘rtacha Tushak tozalash IV instar 24–25 70–75 4–6 0,5–0,8 Oddiy Quritish muhim V instar 23–24 70–75 6–8 0,8–1,0 Oddiy Issiqlikdan asrash Pilla o‘rash 24–25 60–70 2–3 0,3–0,5 Xira Tinchlik zarur “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 357 Textile and light industry technologies 1-rasm. Bombyx mori rivojlanish bosqichlarida optimal (a) harorat va (b) namlik parametrlari Qurtxonada issiqlik balansi quyidagi tenglama bilan ifodalanadi: Qisitgich + Qlichinka + Qfermentatsiya = Qyo‘qotish + Qventilyatsiya, (1) Bu yerda: Qlichinka ≈ 3–5 W/kg (metabolik issiqlik), Qfermentatsiya ≈ 1–2 W/kg (tushakdagi chirish jarayoni). V-instar bosqichida 30 kg lichinka massasi 90–150 W metabolik issiqlik ajratadi, bu haroratni nazorat qilishni murakkablashtiradi [5]. Namlikning bug‘lanish orqali yo‘qolishi: mw = A · hm · (Xs – X∞), (2) bu yerda: A — to‘shak yuzasi (m²), hm — massa almashinuvi koeffitsiyenti (kg/m²·s), Xs va X∞ — sirt va atrof-muhitdagi namlik nisbati. Eksperiment va olingan natijalarning tahlili. 2-rasm. Qurtxonada mikroiqlim boshqaruv tizimining funksional sxemasi va PID algoritmi Mikroiqlimni avtomatik boshqarish uchun PID (Proporsional-Integral-Differensial) regulyator qo‘llaniladi: Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 358 To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari u(t) = Kp·e(t) + Ki·∫e(t)dt + Kd·de(t)/dt, (3) bu yerda: e(t) = Tset – Tactual — xatolik signali, Kp = 2,5, Ki = 0,8, Kd = 0,3 — sozlash koeffitsiyentlari. DHT22 sensori haroratni ±0,5°C va namlikni ±2% aniqlikda o‘lchaydi. MH-Z19 sensori CO2 konsentratsiyasini nazorat qiladi (maqbul: < 0,1%) [6]. Harorat va namlik og‘ishining pilla sifatiga ta’siri tajriba yo‘li bilan o‘rganildi. 4 xil sharoit yaratildi: optimal (25°C, 75% RH), issiq (30°C, 75% RH), juda issiq (35°C, 55% RH) va sovuq (20°C, 90% RH). 2-jadval. Mikroiqlim og‘ishining pilla ko‘rsatkichlariga ta’siri Sharoit Pilla og‘irl., Po‘st, g Yashash, Tuxumdorl. Ipak uzunligi, m g % 25°C, 75% (opt.) 2,05–2,15 0,42–0,48 94–97 400–415 1100–1300 30°C, 75% 1,55–1,70 0,30–0,35 78–85 320–360 750–900 35°C, 55% 0,90–1,10 0,18–0,22 55–65 180–220 350–500 20°C, 90% 1,40–1,60 0,28–0,32 72–80 280–320 650–800 3-rasm. Harorat va namlik og‘ishining pilla hosili ko‘rsatkichlariga ta’siri diagrammasi 3-rasmdan ko‘rinib turibdiki, optimal sharoitdan (25°C, 75% RH) og‘ish barcha ko‘rsatkichlarni keskin pasaytiradi. 35°C da pilla og‘irligi 55–60% ga, ipak tolasi uzunligi 60–65% ga kamayadi. Bu Bombyx mori ning issiqlik stressiga o‘ta sezgirligini tasdiqlaydi [3]. Ventilyatsiya tezligining lichinkaning V-instar bosqichidagi ko‘rsatkichlarga ta’siri ham o‘rganildi. V-instar bosqichida lichinkaning nafas olish kuchayishi sababli CO2 va ammiak to‘planadi, bu kasallik xavfini oshiradi [7]. 4-rasmdan ko‘rinib turibdiki, havo oqimi tezligi v = 0 dan 0,5 m/s ga oshirilganda yashash darajasi 63% dan 92% ga oshadi, o‘lim darajasi esa 37% dan 8% ga tushadi. Optimal tezlik v = 0,5– 1,0 m/s oralig‘ida. 1,0 m/s dan oshirilsa, quritish xavfi paydo bo‘ladi [7]. Qurtxona hajmi V = L × W × H bo‘lganda, zarur ventilyatsiya hajmi: Qvent = n · V [m³/soat], (4) bu yerda: n - havo almashinuvi soni (soatiga 3–6 marta). 6×4×3 m qurtxona uchun: Qvent = 5 × 72 = 360 m³/soat. Bu quvvati 50–80 W bo‘lgan osgichli ventilyator bilan ta’minlanadi. “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 359 Textile and light industry technologies 4-rasm. Ventilyatsiya tezligining V-instar lichinka yashash darajasi, pilla og‘irligi va o‘lim darajasiga ta’siri Olingan natijalarning qo‘llanilish sohalari. 5-rasm. An’anaviy va avtomatlashtirilgan qurtxonalarning samaradorlik taqqoslashi 3-jadval. An’anaviy va avtomatlashtirilgan qurtxonalarning texnik-iqtisodiy taqqoslanishi Parametr An’anaviy Avtomatlashtirilgan T aniqlik, °C ±3–5 ±0,5 RH aniqlik, % ±10–15 ±2 Pilla hosili, kg/quticha 25–30 35–40 Yashash darajasi, % 78–85 94–97 Pilla bir xilligi, % 50–60 75–85 Kasallik xavfi Yuqori Past Ish kuchi talab, soat/kun 6–8 1–2 Energiya sarfi, kVt·soat/kun 3–5 5–7 O‘zini qoplash muddati — 1,5–2 mavsum Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 360 To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari 5-rasm va 3-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, avtomatlashtirilgan mikroiqlim tizimi pilla hosilini 34–40% ga, yashash darajasini 12–15% ga oshiradi. Ish kuchi talabi 6–8 soat/kundan 1–2 soat/kunga tushadi. Tizim o‘zini 1,5–2 mavsumda qoplaydi [8]. Xulosa. Bombyx mori lichinkasining optimal rivojlanishi uchun bosqichma-bosqich o‘zgaruvchan mikroiqlim zarur: I–III instarlarda 26–29°C va 80–90% RH, IV–V instarlarda 23– 25°C va 70–75% RH. Optimal sharoitdan og‘ish (35°C yoki 20°C) pilla og‘irligini 55–60% ga, ipak tolasi uzunligini 60–65% ga kamaytiradi, kasallik xavfini esa 3–5 marta oshiradi. V-instar bosqichida ventilyatsiya tezligini 0,5–1,0 m/s gacha oshirish yashash darajasini 63% dan 92% ga ko‘taradi. PID asosidagi avtomatik boshqaruv tizimi haroratni ±0,5°C, namlikni ±2% aniqlikda saqlaydi, pilla hosilini 34–40% ga oshiradi va ish kuchi talabini 75–80% ga kamaytiradi. Avtomatlashtirilgan qurtxona tizimi O‘zbekiston sharoitida 1,5–2 mavsumda o‘zini qoplaydi va ipakchilik samaradorligini sezilarli oshiradi