Inson oyoq panjasining antropometrik tahlili va uning o‘zgaruvchanligini tavsiflovchi statistik parametrlar

“Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 273 Технологии текстильной и легкой промышленности kompressiya, cho‘zilish, siljish va rotatsiya kuchlarini qabul qilish va taqsimlash, ayniqsa, muhimdir. Ushbu kuchlarning noto‘g‘ri taqsimlanishi zo‘riqishga va nihoyat, biriktiruvchi va mushak to‘qimalarining yorilishiga olib kelishi mumkin. Mushaklar, suyaklar, bo‘g‘imlar hamda normal biomexanikaning birgalikdagi ta’siri oyoqlarga turli kuchlarning samarali holatda taqsimlash imkonini beradi. Biomexanikaning eng muhim vazifasi - bu еtarli mexanik modellar asosida inson tanasining asosiy yuqori yuklangan zonalar deformatsiyalanishi va bu muammolarga analitik еchimlarini izlashdan iborat [1]. 1-rasmda tik turgan odamning an’anaviy mexanik modeli ko‘rsatilgan. Unda barcha harakatlanuvchi elementlar prujinalar to‘plami (elastik mexanik xatti-harakatlar modeli) va amortizatorlar bilan ifodalangan. Qayishqoqlikni ta’minlovchi elementlar ko‘pincha ularga biriktirilgan. So‘nggi 2-3 o‘n yillikda inson tanasining alohida elementlarining mustahkamligi va deformatsiyalanishini hisoblash uchun yakuniy elementlar nazariyasidan foydalanish juda keng tarqalgan. Biomexanika nuqtayi nazaridan tayanch-harakat tizimi (THT) inson tanasining tuzilishi va faoliyatida alohida o‘rin tutadi. Uning mexanik yuki tayanch-harakat tizimining (THT) asosiy mushaklarini rivojlantiradigan kuchlarni tahlil qilish bilan tasdiqlanadi. Tayanch-harakat tizimidagi maxsus biomexanik funksiyalar oyoqlar tomonidan amalga oshiriladi. 2-rasmda yurishning qo‘llabquvvatlash bosqichlarini aks ettiruvchi “ideal” diagramma ko‘rsatilgan. 1-rasm. Tik turgan odamning biomexanik modeli 1 - bosh; 2 - bosh aylanishi; 3 - bo‘yin; 4 - yuqori kamar; 5 – еlka suyagining ustki kamar bilan bog‘lanishi; 6 – еlka suyagi; 7 – tirsak bo‘g‘imi; 8 –yelka oldi; 9 - panja; 10 - qo‘l; 11 - ichki organlar; 12 – umurtqa pog‘onasi tayanchi; 13 - tos suyagi; 14 – tos suyagining ulanishi; 15 - tos; 16 – boldir suyaklari; 17 – boldir suyaklari; 18 – boldir-tovon bo‘g‘imi; 19 – oyoq panjasi Inson oyoqlari 26 ta suyak, 100 dan ortiq to‘qima va 33 ta bo‘g‘imdan iborat. Inson oyog‘i va boldir-tovon bo‘g‘imi yuqori darajada rivojlangan, biomexanik jihatdan murakkab tuzilma bo‘lib, u tananing og‘irligini qo‘llab-quvvatlaydi va harakat paytida kuchlarning uzatilishini osonlashtiradi [2, 3]. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025 274 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари 2-rasm. Yurishning tayanch fazalari: a) kontakt fazasi (qadam siklida vaqtning 25% ni egallaydi, tovon 100% yukni ko‘taradi); b) o‘rta faza (40% vaqt, yukning 27% panja qismiga, 67% tovonga tushadi; v) surish fazasi (33% vaqt, yukning 100% oyoq barmoqlariga tushadi) Kaft oldi suyaklari 2 qatorda joylashgan 7 ta mustahkam suyakdan iborat. Orqa qatorga nisbatan kattaroq tovon suyagi va katta boldir suyagi, oldingi qatorga oshiq suyagi, kubsimon va 3 ta ponasimon suyaklar kiradi. Ushbu suyaklarning har birida qo‘shni suyaklar bilan bog‘lanish uchun artikulyar yuzalar mavjud. Kaft suyaklari 5 ta kalta naysimon suyaklardan iborat bo‘lib, ulardan I eng qalin, II eng uzun suyakdir. Har bir kaftsuyagi asosida kaftsuyaklarining boshi mos keladigan barmoqning asosiy falangasi bilan bo‘g‘imlangan. 4-rasm. Oyoq panjasi kaft oldi suyaklari Chapda - pastdan o‘ng oyoqning ko‘rinishi; o‘ngda - yuqoridan o‘ng oyoqning ko‘rinishi: A - tovon suyagi, B – katta boldir suyak, C – kubsimon suyak, D – oshiq suyagi, E-F-G - uchta ponasimon suyaklar. Oyoqning biomexanik holatini baholash, boldir-tovon bo‘g‘imi va oyoq panjasining keng qamrovli bahosi bo‘lib, uning strukturasi va funksiyasiga qaratilgan. Ushbu tahlil og‘riq, noqulaylik yoki samarasiz harakatga olib kelishi mumkin bo‘lgan har qanday muammolarni aniqlash uchun amalga oshiriladi [4,5]. Boldir-tovon bo‘g‘imini qo‘llab-quvvatlovchi kuchli to‘qimalar shikastlanishi o‘z chegaralaridan tashqariga cho‘zilganda va uzilganda paydo bo‘ladi. Boldir-tovon bo‘g‘imi jarohatlari har qanday yoshdagi odamlarda uchraydi. Ular ligamentlarning qanchalik shikastlanganiga qarab, еngil ko‘rinishidan og‘irgacha bo‘ladi. Ligamentlar suyaklarni boshqa suyaklar bilan bog‘laydigan kuchli tolali to‘qimalar hisoblanadi. To‘piqdagi ligamentlar suyaklarni to‘g‘ri holatda saqlashga yordam beradi va bo‘g‘inni barqaror qiladi. Ko‘pincha boldir-tovon bo‘g‘imi cho‘zilishi to‘piqning tashqi tomonidagi ligamentlarda paydo bo‘ladi. Agar to‘liq ligament uzilsa, jarohatning dastlabki bosqichi o‘tgandan keyin boldir-tovon bo‘g‘imi barqarorlikni yo‘qotishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan bu beqarorlik boldir-tovon bo‘g‘imi va suyaklarga zarar еtkazishi mumkin [6,7]. 3-rasm. Oyoq panjasining plantografik tasvirlari: a) to‘liq kontakt, b) bukilish paytidagi aloqa “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 275 Технологии текстильной и легкой промышленности Yurish paytida tananing og‘irligi tovon suyagidan birinchi va beshinchi kaft oldi suyaklarga ga (oyoqning tayanch nuqtalariga) o‘tkaziladi. Ushbu uchta tayanch nuqta suyaklar, ligamentlar va mushaklar bilan bir-biriga bog‘langan bo‘lib, ichki bo‘ylama gumbazni, tashqi bo‘ylama gumbazni va oyoqning ko‘ndalang gumbaziini hosil qiladi va ichki bo‘ylama gumbaz tovon bo‘rtig‘idan boshlanib, tegishli kaft oldi suyakning boshiga qarab boradi. Ichki bo‘ylama gumbazning maksimal ko‘tarilish balandligi: 15-20 mm ni tashkil qiladi. Tashqi bo‘ylama gumbaz tovon bo‘rtiq suyagidan kubsimon suyak orqali beshinchi kaft suyagi bo‘ylab uning boshigacha o‘tadi. Tashqi bo‘ylama gumbazning eng yuqori nuqtasining ko‘tarilish balandligi: 3 dan 5 mm gacha tashkil qiladi. Ko‘ndalang old gumbaz oyoqning oldingi qo‘llab-quvvatlovchi nuqtalarini, ya’ni birinchi va beshinchi kaft oldi suyaklarining boshini bog‘laydi. Ko‘ndalang gumbazning eng yuqori nuqtasi yoshi katta insonlarda ikkinchi kaftoldi suyagining boshi, bolalarda esa oyoqning inversiyasi tufayli eng yuqori nuqtasi birinchi kaft oldi suyagining bosh hisoblanadi. Ko‘ndalang orqa gumbaz uchta ponasimon va kubsimon suyaklar qismida joylashgan. Boldir-tovon bo‘g‘imi shikastlangan bemorlar uchun ortopedik poyabzalning to‘g‘ri, shakllantirish maqadida tibbiyot muassasalarida davolangan bemorlarning oyoq panjalarida antropometrik tadqiqotlar olib borildi. 5-rasm. Oyoq panjasining gumbazlari Uzunligi, mm Kengligi, mm Quloch, mm Tashqi tutam chizig‘ igacha Tashqi tutam bo‘ ylab Ichki tutam chizig‘ igacha tovonning eng keng nuqtasida Oyoq panjasining o‘ rtasi Tashki tutam bo‘ ylab tovonning egilishi orqali beshinchi barmoqning oxirigacha Ichki tutam bo‘ ylab Oyoq panjasining uzunligi r 0,72Ш„.П 0.27Д+27 gacha 2,46Шн.п 0,95Шн.л 3,45Ш„.П 2,58ШН.П 0,73Д 0.62Д 0,8Д 1 248 210 171 154 94 99 71 235 339 240 2 255 213 190 166 92 95 63 244 366 369 3 258 200 184 152 83 91 65 232 329 239 4 275 211 204 165 107 106 74 254 359 261 5 272 219 201 165 94 101 70 244 345 261 6 275 210 203 264 106 105 73 253 358 260 7 256 201 184 152 89 94 66 234 331 240 8 252 202 178 153 88 91 64 226 319 324 9 267 215 187 172 102 101 70 251 344 239 10 258 201 185 153 83 92 66 233 331 241 11 269 215 196 157 93 94 67 251 329 250 12 254 212 179 149 101 100 67 255 349 279 “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025 276 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари 13 253 207 175 145 95 97 65 251 345 275 14 275 215 201 260 104 103 70 250 354 257 15 280 240 218 170 107 106 78 264 381 279 16 260 230 203 180 103 102 71 243 348 258 17 252 202 178 154 86 88 62 223 318 233 18 259 210 189 161 97 106 80 240 333 245 19 265 215 193 172 101 98 67 251 330 250 20 268 230 196 184 92 93 60 232 340 242 21 257 200 182 150 80 90 62 229 327 238 22 272 219 200 162 91 98 71 241 342 257 23 266 218 198 174 105 68 255 255 333 254 24 254 212 179 148 100 102 67 254 348 281 25 256 200 182 150 86 92 64 231 330 238 26 264 211 190 169 98 95 62 247 325 245 27 255 214 185 155 103 103 70 267 355 285 28 266 213 181 168 100 99 68 247 341 237 29 271 217 198 162 90 99 67 240 341 257 30 274 208 200 161 104 106 71 251 358 260 31 267 214 184 170 100 99 68 251 243 238 32 262 216 188 165 99 101 69 243 325 245 33 280 241 217 169 105 104 77 262 380 277 34 277 225 196 172 101 99 78 263 358 268 35 250 219 191 171 93 97 69 208 305 218 36 259 207 189 161 97 99 68 235 333 244 37 268 232 196 184 93 92 61 234 240 243 38 280 239 217 169 105 104 77 262 380 277 39 268 233 196 185 94 95 60 235 240 245 40 274 209 201 162 106 105 72 251 358 260 .. ..... 100 274 212 201 162 105 101 71 252 357 259 O‘rtacha arifmetik qiymat, Mx Jami: 218 196 169 106 99 71 246 333 256 Ushbu tanlanmadagi qiymatlarning o‘rtacha darajasi 100 kishida oyoq panjasining o‘rtacha arifmetik qiymatlarini hisoblash yordamida aniqlandi. 𝑛 x̅ = 1 𝑛∑𝑥𝑖 𝑖=1 bu еrda: x̅ - o‘rtacha arifmetik, 𝑛 - ma’lumotlar to‘plamidagi qiymatlar soni, xi - ma’lumotlar to‘plamidagi har bir alohida qiymat. O‘rtacha arifmetik qiymatni topish uchun avval bu barcha sonlarni qo‘shamiz (x1 +x2 + x3+ ….. = xn), so‘ngra yig‘indini sonlar soniga bo‘lamiz (xn ÷ x1 = xm). Shunday qilib, qiymatlarning o‘rtacha arifmetik qiymati xm ga teng. Bemorlar oyoq panjasining uzunligi, kengligi va qulochi uchun statistik xususiyatlari aniqlangan. Bundan tashqari, bemorlar va sog‘lom odamlar oyoq panjalari antropometrik xususiyatlarining o‘rtacha arifmetik og‘ishlari hisoblab chiqilgan. Yuqorida sanab o‘tilgan har bir o‘lchovli birligi uchun (1-jadval) uning kattaligi va o‘zgaruvchanligini tavsiflovchi statistik parametrlar aniqlangan. Antropometrik, biomexanik va evolyutsion ma’lumotlarning sintezi oyoq morfologiyasi va uning salomatlik uchun oqibatlarini har tomonlama tushunishni ta’minlaydi. Natijalar tendensiyalar “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 277