Skip to content
Scientific Article O'zbekcha Open Access

Тез ўзгарувчан моданинг атроф-муҳитга таъсири

РАЖАБОВА Г.Ж.

Issue
2-son
Pages
314–318
Published
01.04.2025
Views
3 5

Abstracts

Article Content

“Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025 312 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Мода саноати сайёрамизнинг асосий ифлослантирувчиларидан биридир. Кийим ишлаб чиқариш йилига экологиянинг бузилишига 10 фоизини ташкил қилади. Чунки саноатда чучук сувдан фойдаланиб, сувларининг барча ифлосланишига тўғри келади. Тез кийим ишлаб чиқаришда, кўпинча кам ҳақ тўланади ҳамда деярли ноқулай шароитларда меҳнат қилинади. Тез ўзгарувчан моданинг асосий мақсади маҳсулотларни иложи борича тезроқ ишлаб чиқариш ҳамда истеъмолчилар сотиб олишларига эришишдир. Одатда, бир мавсум учун сотиб олинадиган кийим-кечаклар, кейинчалик ташлаб юборишга қарши бўлмаган “бир марталик” буюмлар ҳисобланади. Тез ўзгарувчан мода сайёрамизнинг энг катта ифлослантирувчиларидан бирига айланган, ортиқча ишлаб чиқариш ва истеъмолнинг асосий қисмига айланган. Тез ўзгарувчан моданинг салбий оқибатларидан бири тўқимачилик саноатида ҳар йили 132 000 000 тонна кўмир, 6 дан 9 миллиард литргача сув ишлатилади. Тез ўзгарувчан моданинг хавф-хатарлари ҳақида яна бир қанча ажойиб фактлар: “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 313 Технологии текстильной и легкой промышленности – одамлар кийим-кечакнинг 60 фоизини сотиб олгандан кейин биринчи йил ичида ташлаб юборишади, бу эса кийим ишлаб чиқариш йилига CО2 чиқиндининг 10 фоизини ташкил қилади; – ип-газлама полотносидан тайёрланган битта футболка ишлаб чиқариш учун 2700 литр сув сарфланади, бу эса инсон ҳаётининг уч йилида истеъмол қиладиган сув миқдорини ташкил этади. Шуни таъкидлаш керакки, енгил саноатда ишлатиладиган бўёқлар ва бошқа кимёвий моддалар тупроққа кириб уни ифлослантиради; – тез ўзгарувчан модада асосан тикувчилик буюмлари ип-газлама ҳамда полиэстер матоларидан ишлаб чиқарилади. Бу матоларининг табиатда парчаланиши тахминан 200 йилни ташкил этади. Ҳар сафар синтетик кийимларни ювганимизда, ушбу кийимлардан микроскопик пластик толалар ювилади, махсус тозалаш тизимлари уларни ушлай олмайди, натижада дунё океанига тушади. Дунё океанларидаги барча микропластмассаларнинг учдан биридан кўпроғи синтетик тўқимачиликдан келади. Шунингдек, вискоза, нейлон, акрил, спандекс ёки сунъий мўйна матоларидан ишлаб чиқарилган кийинган кийимларни ташлаб юборилганда ёки ювилганда майда пластик зарраларини чиқади, уларнинг парчаланиб кетиши учун сезиларли даражада ва узоқроқ давом этади. Бу 200 йил ёки ундан кўп бўлиши мумкин. Аммо пахта - 6 ой, жун - 1 йил, жун - 5 йилгача, ҳақиқий тери - 50 - 80 йил вақт лозим. Ҳар йили катта миқдорда баррел хом нефт дунёдаги энг машҳур материал полиестерни ишлаб чиқариш учун ишлатилади. Тез ўзгарувчан мода чакана савдосида ишлатиладиган матоларнинг деярли ярми нефт-кимёдан ишлаб чиқарилмоқда (нефт қайта тикланмайдиган табиий ресурс ҳисобланади). Биологларнинг фикрича, Шимолий Атлантикадаги балиқларнинг 73 фоизининг ошқозонида микропластмассалар топилган. Буларнинг ҳаммаси балиқ истеъмол қиладиган одам организмига салбий таъсир этади. Тез ўзгарувчан мода маҳсулотлари сайёрамизни сезиларли ифлослантирмоқда. Кийимкечакларни онгли равишда истеъмол қилиш, қайта ишлашга юбориш ҳамда қайта ишлаш товарларнинг экологик тозалиги ва эстетик ахлоқийлиги, оқилона истеъмол заруратидир. Бугунги кунда мода тенденциядан хабардор бўлиш одамлар учун жуда муҳим ҳисобланади. Онгли мода сайёрамиз, табиат ва одамларга ғамхўрлик қилишдир. Идеал ҳолда, дизайнер ва кийим-кечак компаниялари мато яратишдан тортиб то маҳсулотни утилизация қилишгача бўлган ишлаб чиқариш ва истеъмол қилишнинг барча босқичларини “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025 314 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари ўз зиммаларига олишлари керак. Ҳеч қандай босқичда сайёра экотизимига зарар етказилмаслиги керак. Аммо ҳақиқат бошқача - юқоридаги статистикани кўрдингизБу ҳар биримиз атроф-муҳит муаммоларига жиддий қарашимизни талаб қилади, чунки ҳар биримиз тикувчилик буюмлари истеъмолчиларимиз ва бу нарсаларни сотиб олиш орқали биз тез ўзгарувчан модани қўллаб-қувватлаймиз ҳамда замонавий кийим ва тез ўзгарувчан модадан воз кеча олмаймиз. Экологик тоза табиий материалларни танлаш, осонлик билан қайта ишланиши мумкин бўлган материаллардан фойдаланиш, чиқиндиларни қайта ишлашга ғамхўрлик қилиш, хавфсиз бўёқлардан фойдаланиш, экологик хавфсизликни тарғиб қилиш, одамларни табиат ва сайёрамизга ғамхўрлик қилишга чақириш, чиқиндисиз бичиш, шаффоф меҳнатни ташкил этиш, адолатли иш ҳақи билан ишчиларни таъминлаш, турли усуллар билан кийимнинг хизмат қилиш муддатини узайтириб фойдаланиш, транспорт харажатларини камайтириш учун маҳаллий ресурсларни танлаш истеъмолчиларнинг эътиборини онгли модага жалб қилиш енгил саноат муаммоларини бартараф этади. Онгли ёки секин ўзгарувчан мода бир неча йиллардан бери трендда. "Апсайклинг" бугунги кунда кўплаб мамлакатларда машҳур бўлиб, ишлатилган кийимларни қайта ишлов бериб, замонавий кийим намуналарини яратиш. Апсайклинг жараённи кенгайтириш учун кўп куч сарфлашингиз керак, замонавий мода йўналиши асосида апплекациялар, нақшлар қўшиб, эски нарсаларга янги ҳаёт билан таъминлаш лозим. Совет давридаги таниқли мода журналларидан фойдаланиб, эски кийим-кечаклардан болалар учун кийимлар, ёстиқ жилдлари, юмшоқ қўғирчоқлар яратилган. Ҳозирги вақтда бу фикрлар жуда қизиқ. Барқарор мода истеъмолчиларни гардеробида бўлган кийимларни кийишга мажбур қилмайди, кийимнинг ташқи кўринишига ўзгариш киритиб, атроф-муҳитга ҳам ижтимоий, ҳам экологик жиҳатдан катта ўзгаришлар кириш мумкин. Ташқи кўринишни ўзгариб, экологияни асраш учун камроқ кийимларни сотиб олишга ҳаракат қилиш, гардеробда мавжуд бўлган кийимларнинг барчасини бир-бирига уйғунлаштириб фойдаланиш керак. Эндиликда арзон тикув буюмлардан кўра, юқори сифатли ва қимматроқ нарсаларни олиш яхшироқдир. Биз кўпинча кийимларни импулс билан сотиб оламиз, шунинг учун ҳар йили миллион тонна кийим-кечак чиқиндихонага тушади ва дунёдаги тўқимачилик чиқиндилари миқдорини оширади. Иложи бўлса, синтетика, полиестер каби нефтга асосланган материаллар ва аслида пластмасса бўлган нейлонни сотиб олишдан сақланинг. Ҳар сафар бу матолар ювилганда, улар минглаб микротолаларни йўқотади, бу эса дарёлар ва океанларни ифлослантиради. Ижодий тарзда янгиланган битта кийим сайёрани қутқара олмайди, лекин у бошқа уч кишини ўз кийимларига янги ҳаёт бахш этишига илҳомлантириши мумкин. Тантанали маросимларда кийиладиган кийимларини харид қилмай, уларни ижарага олиш маъқулроқ, чунки мода ўзгарувчан. Кийимларнинг хизмат муддатини узайтириш мақсадида сифатли ювиш воситаларидан фойдаланиш керак. Енгил саноат аллақачон барқарор модани қўллаб-қувватловчи кўплаб таниқли дизайнерлар, моделлар ва таниқли шахслар билан фахрланади. Тез ўзгарувчан моданинг юксалиши ижтимоий тармоқлар ва машҳур ёки таъсир қилувчи маданият билан узвий боғлиқ. Тез ўзгарувчан мода ишлаб чиқарувчилари ижтимоий тармоқлардаги издошларнинг маълум бир тасвирга муносабатини кузатадилар. Агар издошлар буни яхши кўрсалар, тезкор мода брендлари бир неча ҳафта ичида истеъмолчиларга услубни етказиш учун фойга қилишади. Бироқ, атроф-муҳитнинг ифлосланиши глобал муаммоси бутун инсоният уни ҳал қилиш учун бирлашмагунча мавжуд бўлади. Кўпчилик тез ўзгарувчан моданинг салбий таъсирини таъкидлаган бўлса-да, ундан бизнинг турмуш тарзимиз учун фойдаланмоқда. Тез ўзгарувчан моданинг зарарли таъсирини юмшатиш учун камроқ, сифатли кийим сотиб олишимиз, кийимни бир мавсумдан кўпроқ вақт кийиб фойдаланишимиз лозим. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 315 Технологии текстильной и легкой промышленности Ҳар бир инсон улуғвор ва гўзал сайёрамиз экологиясини асраб-авайлашга ўзимизнинг салмоқли ҳиссамизни қўшсак, табиатни онгли асраб, фарзандлар, неваралар, чевараларимизга қолдирамиз. Инсоният табиатга ғамхўр бўлса, табиат ҳам шундай жавоб беради. Адабиётлар: 1. Z.N.Tursunova. Amaliy antropologiya asoslari.: darslik /– Buxoro: “UMID”, 2022. – 328 bet 2. Nurillayevna T. Z. et al. Research of Foot Sizes of Younger School Children for the Purpose of Identification of Static Deformations //Annals of the Romanian Society for Cell Biology. – 2021. – С. 4723-4741 3. Rajabova G. et al. Designing rational, multi-range flexible technological flows in the sewing industry //AIP Conference Proceedings. – AIP Publishing LLC, 2022. – Т. 2467. – №. 1. – С. 020027. 4. Tursunova Z. N., Rajabova G. J., Ochilov Sh B. Study of the characteristics of the physique of children for the purpose of manufacturing sewing products //Фундаментальные и прикладные научные исследования в области инклюзивного дизайна и технологий: опыт, практика и перспективы. Бухара – 2022. – С. 61 5. Турсунова З.Н., Турсунова З.Р. Узбекские национальные детские костюмы // Cборник научных трудов по итогам Международной научной конференции, посвященной 135летию со дня рождения профессора В.Е. Зотикова: (25 мая 2022 г.). Часть 3. – М.: РГУ им. А.Н. Косыгина, 2022. – С. 79-84 6. Турсунова З.Н., Садуллоева Н.Г. Узбекские национальные ткани в качестве тренда мирового рынка // Cборник научных трудов по итогам Международной научной конференции, посвященной 135-летию со дня рождения профессора В.Е. Зотикова: (25 мая 2022 г.). Часть 3. – М.: РГУ им. А.Н. Косыгина, 2022. – С. 75-79 7. Ражабова Г.Ж., Турсунова З.Н. Инновационные достижения узбекской ткани атлас и адрас // Сборник материалов II Международной научно-практической конференции. Инновации и технологии к развитию теории современной моды «МОДА (Материалы. Одежда. Дизайн. Аксессуары)», посвященная Фёдору Максимовичу Пармону» – М.: ФГБОУ ВО «РГУ им. А.Н. Косыгина», 2022. - С. 263-266 8. Ражабова Г. Ж., Турсунова З. Н. Историческое наследие древней бухары //Всероссийская научно-практическая конференция" ДИСК-2020". – 2020. – С. 198-202. 9. Gulchekra A. Study of dynamic anthropometry for making clothes for various purposes // Universum: технические науки. – 2022. – №. 2-7 (95). – С. 43-46. 10. Д.А.Садуллаева, Д.Б.Гулямова Инновационная одежда в проектировании школьной формы - Учёный XXI века, 19. . №5 (98), 2022 май, с. 30-32 11. Sadikov, I., Rajabova, G., Saidova, K., Ergasheva, M., & Kulieva, D. (2022, June). Morphological and biochemical changes in the blood of animals poisoned with Bideron. In AIP Conference Proceedings (Vol. 2467, No. 1, p. 070034). AIP Publishing LLC. 12. Ражабова, Г. Ж., Тошева, Г. Д., & Бокиева, Г. У. (2015). Использование технологического стенда при изучении дисциплин профессиональной направленности. Молодой ученый, (3), 215-217. 13. Турсунова, З. Н., & Очилов, Ш. Б. (2016). Изучение сварных соединений в швейном производстве. Молодой ученый, (7), 192-194. 14. Ражабова, Г. Ж. (2016). Национальное ремесло-тюбетейки Узбекистана. Молодой ученый, (7), 1086-1089. 15. Ражабова, Г. Д., & Тошева, Г. Д. Конструктивный и технологический стенд при изучении дисциплин профессиональной направленности. Инновации в строительстве глазами молодых специалистов (2014). (pp. 107-110). 16. Г.Ж.Ражабова. Учебное мастерство. Учебник. Б. Дурдона. 2020. 17. G.J.Rajabova. Texnologik jarayonlarni loyihalash. Darslik. B. Durdona. 2020.-255 б. 18. G.J.Rajabova. Texnologik jarayonlarni loyihalash. O‘quv qo‘llanma. B. Durdona. 2021. - 304 б. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025 316