Skip to content
Scientific Article O'zbekcha Open Access

Оқава сув таркибидаги нефт маҳсулотларини тозалаш кинетикасини ўрганиш

САДИКОВА Н.К., АМОНОВ М.Р.

Issue
3-son
Pages
89–94
Published
02.06.2025
Views
1 4

Abstracts

Methods for obtaining highly effective bentonite by modifying Navbahor bentonite by thermal, chemical and thermochemical methods have been developed, its physicochemical characteristics have been studied.The effectiveness of modified bentonite, which has highly effective selective properties, in cleaning wastewater from oil refineries from various pollutants under static conditions and the factors influencing it have been studied.The regularities of the combined method for simultaneous cleaning of wastewater generated during oil refining have been studied, the sorption capacity and regression equations of selective sorbents obtained under conditions close to industrial ones have been determined.

Article Content

Республикамизда сўнгги йилларда ишлаб чиқаришнинг турли соҳаларида бўлгани каби табиий газни ва нефтни қайта ишлашда ҳам хом ашё базасини маҳаллийлаштириш, маҳаллий хом ашёлар асосида нефтни қайта ишлаш корхоналарининг турли босқичларида ҳосил бўладиган оқава сувларни нефть маҳсулотларидан муаллақ заррачалардан NO3 -, Cl-, Fe3+ ионларидан тозалашнинг самарали комбинацияланган усулини яратиш ва улар асосида тозаланган экологик нуқтаи назардан тоза бўлган оқава сувларни техник ва технологик мақсадларда қўллашга катта эътибор қаратилиб, муайян натижаларга эришилмоқда [1-3]. Бугунги кунда нефтни қайта ишлаш корхоналари оқава сувларини турли ифлослантирувчи моддалардан, ионлардан, муаллақ заррачалардан тозалаш технологиялари орасида комбинацияланган, яъни кимёвий тозалашнинг сорбент-коагулянт-флокулянт усулидан фойдаланиб, тозалаш самарадорлигини оширишга қаратилган кўп сонли тадқиқотларда тозалашнинг адсорбцион жараёнлари муҳим ўрин эгаллаши кўрсатиб ўтилган [4-7]. Ишлаб чиқаришда қўлланилиб келинаётган сорбентларнинг камчилиги тозаланадиган оқава сув таркибида турли ионларнинг, хусусан, Cl-, Fe3+ ва NO3 - ионлари кўп миқдорда бўлганида бентонитларнинг нисбатан қисқа вақт оралиғида фаоллигини йўқотиши ҳисобланади. Шунинг учун ғовакларнинг катта ҳажмига ва механик мустаҳкамликка эга бўлган табиий бентонитларни кимёвий, термик ва термокимёвий модификациялаш орқали янги авлод сорбентларни яратиш ва уларни мустақил ҳолда ёки коагулянт ва флокулянтлар билан композицияда нефтни қайта ишлаш корхоналари оқава сувларини тозалаш жараёни ва унга таъсир этувчи омилларни кинетик қонуниятларини ўрганиш ва олинган натижалар асосида илмий хулосалар тайёрлаган ҳолда шундай жараённи тадқиқ қилиш ва ишлаб чиқиш долзарб масала бўлиб ҳисобланади. Республикамизда катта миқдорда бентонит конлари мавжуд бўлиб, бентонит ва уларнинг маҳсулотига бўлган талаб қишлок хўжалиги, машинасозлик, кимё ва нефть-кимё саноати, қурилиш каби уларда фойдаланиладиган турли соҳаларда тобора ортиб бормоқда. Шу муносабат билан Навбаҳор бентонити хом ашёсини термик, кимёвий ва термокимёвий қайта ишлашнинг замонавий технологияларини яратиш асосида технологик параметрлари ва физик-кимёвий ҳамда механик хусусиятлари яхшиланган маҳсулотларни олиш зарур. Ушбу муаммони ҳал қилишнинг истиқболли йўналишларидан бири бу нанотехнология ютуқларидан фойдаланиб оқава сувларни тозалаш учун тозаловчи реагентлар таркибига нанодисперс компонентларни киритишдан иборат. Юқорида билдирилган маълумотлардан келиб чиқиб, ушбу мақолада Навбаҳор бентонитини термик, кимёвий ва термокимёвий модификациялаш орқали олинган селектив самарадор сорбентларнинг структур ва сорбцион хоссаларини ўрганиш, ҳамда нефтни қайта ишлаш корхоналари оқава сувларини тозалашда кўлланилиш натижалари келтирилган. Тадқиқот давомида термик модификациялашнинг оптимал ҳарорати 3 соат давомида 4000 С да олиб бориш натижасида бентонит сиртидаги ғовакларнинг максимал очилишига олиб келади. Сорбция жараёнини ўрганиш тадқиқоти статик шароитда олиб борилиб, модел “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 88 Кимё ва кимёвий технологиялар оқава сув таркибидаги нефть маҳсулотлари ва бошқа ифлослантирувчи моддалар миқдори 265,140 ва 76 мг/л бўлган системада ўрганилди. Сувдаги нефть маҳсулоти таркибининг бошланғич ва охирги қийматлари гравиметрик усул ёрдамида аниқланди. Максимал сорбция сиғими 3 соатдан кейин кузатилди ва нефть маҳсулотининг дастлабки концентрацияси 76 мг/л, 140 мг/л ва 260 мг/л бўлган оқава сув учун сорбция сиғими мос равишда 0,84 мг/г, 1,865 мг/г, 5,914 мг/г ни ташкил этди. Турли ҳароратларда термик модификацияланган бентонитнинг сорбция кинетикаси 1-3 расмларда келтирилган бўлиб, унда дастлабки эритма концентрациясининг ўзгаришига ва сорбция вақтига қараб, 4000 С ва 6000 С да термик модификацияланган табиий бентонит билан нефть маҳсулотларини сорбция жараёнига боғлиқликлари қонуниятлари келтирилган. 1-расм. Турли ҳароратларда 4000 С (а) ва 6000 С(б) да модификацияланган бентонитда нефть маҳсулотлари сорбциясининг вақтга боғлиқлиги. Оқава сув таркибидаги нефть маҳсулотлари ва бошқа ифлослантирувчи моддалар миқдори, мг/л: 1-76; 2-140; 3-265. 2-расм. Оқава сув таркибидаги нефть маҳсулотларининг миқдори 76 мг/л (а) ва140 мг/л (б) бўлган термик модификацияланган бентонитга сорбциясининг вақтга боғлиқлиги. Бентонитнинг термик модификациялаш ҳарорати; 0С: 1-4000С ; 2-6000С. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 89 Химия и химические технологии 3-расм. Оқава сув таркибидаги нефть маҳсулотларининг (265 мг/л) термик модификацияланган бентонит сиртидаги сорбциясининг вақтга боғлиқлиги. Бентонитни термик модификациялаш ҳарорати, 0С: 1-4000С ; 2-6000С Олинган натижалардан кўриниб турибдики, оқава сув таркибидаги нефть маҳсулотларининг термик модификацияланган бентонит сиртидаги сорбцияси нафакат вақтга боғлиқ, балки оқава сувнинг нефть маҳсулотлари билан ифлосланиш даражасига, термик модификацияланган ҳароратга ҳам боғлиқ эканлигини кўришимиз мумкин. Оқава сув таркибидаги нефть маҳсулотларини миқдори ортиб борган сари модификацияланган бентонит сиртида сорбцияси, яъни сорбцион сиғими ҳам ортиб боради. Масалан, нефть маҳсулотлари концентрацияси 76 мг/л бўлган оқава сув намунасининг сорбцион сиғими 4 соат давомида (1-расм, 1-эгри чизик) 0,84 мг/г ни ташкил этса, айнан шу вақтида оқава сув таркибида нефть маҳсулотлари миқдори 265 мг/г ли бўлган намунасининг сорбцион сиғими 5,914 мг/г ни ташкил қилди. Шу билан бир қаторда, термик модификациялашда ҳароратнинг оқава сув таркибидаги нефть маҳсулотларининг сорбент сиртидаги сорбцияси ўрганилганда, 4000 С ҳароратда термик модификацияланган бентонитнинг сорбцион хоссаси 5000 С ва ундан юқори ҳароратда модификацияланган бентонитга нисбатан 10-15 % га юқори бўлганлиги қонуниятини кўришимиз мумкин. Бизнинг назаримизда ушбу ҳолатни қуйидагича изоҳлаш мумкин: ҳароратнинг ортиб бориши билан сорбент сирт ғовакларининг бузилиши (парчаланиши) натижасида юқори ҳароратда термик модификацияланган бентонитнинг сорбцион сиғимининг камайишига олиб келади. 1-жадвал. Регрессия тенгламалари статистик қийматлари Тенглама рақами R2, % R2 с, % DW δ2 Δ, мг/ г (1) 91.09 89.11 0,82 0,322 0,216 (2) 98,87 98,64 2.58 0,118 0,076 (3) 91.43 89.54 0,79 0,323 0,220 (4) 99.45 99.36 2.56 0,081 0,053 Юқорида (1-3 расмларда) келтирилган тажриба натижалари асосида турли ҳароратларда термик модификацияланган бентонитнинг оқава сув таркибидаги нефть маҳсулотлари концентрациясига ва сорбция вақтига боғлиқлик кинетикаси бўйича ҳар бир “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 90 Кимё ва кимёвий технологиялар олинган натижалар асосида кўп сонли регрессия тенгламалари ҳисоблаб чиқилди (1-4 тенгламалар) ҳамда уларнинг қийматлари қуйидаги тенгламаларда келтирилган. Т = 400 °C (1-расм. а): Амб = 1,135* С1,475 * t0,05 (1) Т = 600 °C (1-расм, б): Амб= 1,874* С0,932 * t-0,03 (2) Т = 400 °C (2-3-расм): Амб = 1,934* С0.875 * t-0,02 (3) Т = 600 °C (2-3-расм): Амб = 1,343* С1,738 * t0,04 (4) Ушбу ҳисоблаб чиқилган кўп сонли регрессия тенгламалари термик модификацияланган бентонитнинг сорбцион хоссаси Амб қийматини бир вақтнинг ўзида иккита кўрсатгичга – нефть маҳсулотлари концентрациясига ва сорбция вақтига боғлиқ қонуниятларини аниқлашга имкон беради. Бу R2 детерминация коэффициентини максимал даражада ошириш имконини беради. Юқорида келтирилган регрессия тенгламаларнинг (1-4) статистик қийматлари жадвалда келтирилган. Шундай қилиб, олинган тажриба натижалар асосида термик модификацияланган бентонитга нефть маҳсулотларининг сорбцияси табиий бентонитга нисбатан 1,5-3,0 марта юқори эканлиги аниқланди. Оқава сув таркибидаги нефть маҳсулотларининг сорбцияси бентонитни модификациялашдаги ҳароратга ва сорбция вақтига боғлиқлиги ўрганилди. Олинган натижалар асосида сорбция жараёни нефть маҳсулотлари концентрациясига , термик модификациялаш ҳароратига боғлиқ ва сорбция жараёнининг вақтга боғлиқлик регрессия тенгламалари ҳисоблаб чиқилди. Адабиётлар: 1. Савдур С.Н. Системный подход в моделировании технологического процесса очистки нефтесодержащих сточных вод /С.Н. Савдур, С.А. Понкратова // Вестник Казан. технол. ун-та. – 2010. - № 7. – С. 218 – 226. 2. Крылов И. О. Использование природных шунгитовых сорбентов в системах очистки сточных вод : реферат 20 / И. О. Крылов, И. Г. Луговская // Ресурсосберегающие технологии. Экспресс-информация. ВИНИТИ. – 2011. – № 6. – С. 10-32. 3. Селицкий Г. А. Пути повышения глубины очистки кислых сточных вод / Г. А. Селицкий, Д. В. Ермаков // Экология производства. – 2011. – № 4. – С. 70-78. 4. Павлов Д. В. Универсальная система очистки промышленных сточных вод / Д. В.Павлов, В. А. Колесников // Водоочистка. – 2013. – № 1. – С. 12-16. 5. Домрачева В.А., Шийрав Г. Адсорбционное извлечение ионов тяжелых металлов углеродными сорбентами в статических условиях//Цветные металлы. -2013, №1. С. 43-48. 6. Андрианов А. П. Очистка сточных вод с применением технологии мембранного биореактора / А. П. Андрианов // Экология производства. – 2012. – № 11. – С. 66- 74. 7. Ласков Ю.М., Ефимова Н.А. Очистка сточных вод красильно-отделочных предприятий хлопчатобумажной промышленности физико-химическими методами. В кн.: Вопросы очистки сточных вод. -М., 1980. -С. 102-108. Садикова Насиба Камбаралиевна – Бухоро давлат униветситети, “Кимё ва нефт-газ технологиялари” кафедраси мустақил изланувчиси, Тел.:998914454911 e-mail: nasijon1985@gmail.com “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 91 Химия и химические технологии ҚМПЭ ва ҚМППнинг ХОССАЛАРИНИ ТЕРМО ва ГРАВИМЕТРИК УСУЛ ЁРДАМИДА ЎРГАНИШ 1Фозилов Х.С., 2Туробжонов С.М., 3Нарзуллаева А.М., 4Фозилов С.Ф. 1,3,4 Бухоро давлат техника университети, 2Тошкен давлат техника университети. Аннотация. Мақолада Шўртан газ кимёси иккиламчи маҳулоти ҚМПЭ, Усюрт газ кимёси иккиламчи маҳулоти ҚМПЭ, Усюрт газ кимёси иккиламчи маҳулоти ҚМПП термогравиметрик таҳлиллари келтирилган ва ўрганилаётган моддаларнинг максимал парчаланиш ҳарорати нефть маҳсулотлари учун присадкалар ва қўшимчалар талабларига жавоб бериши ва дизель ёқилғиларининг эксплуатацион хоссаларини яхшиловчи присадкалар сифатида ишлатилиши мумкинлиги асосланган. Калит сўзлар: иккиламчи маҳсулот, присадкалар, эксплуатацион хоссалар, полимер, сополимер, термогравиметрик таҳлил, дифференциал термал таҳлил АНАЛИЗ РЕЗУЛЬТАТОВ ИССЛЕДОВАНИЯ НМПЭ И НМПП ТЕРМО- И ГРАВИМЕТРИЧЕСКИМИ МЕТОДАМИ 1Фозилов Х.С., 2Туробжонов С.М., 3Нарзуллаева А.М., 4Фозилов С.Ф. 1,3,4Бухарский государственный технический университет, 2Ташкентский государственный технический университет. Аннотация. В статье представлены результаты термогравиметрического анализа вторичного продукта Шуртанского газохимического производства НМПЭ, вторичного продукта Усюртского газохимического производства НМПЭ и вторичного раствора Усюртского газохимического производства НМПП. Утверждается, что максимальная температура разложения исследуемых веществ соответствует требованиям, предъявляемым к присадкам и наполнителям для нефтепродуктов, и они могут быть использованы в качестве присадок, улучшающих эксплуатационные свойства дизельных топлив. Ключевые слова: вторичный продукт, добавки, эксплуатационные свойства, полимер, сополимер, термогравиметрический анализ, дифференциальный термический анализ. ANALYSIS OF THE RESULTS OF THE STUDY OF LMPE AND LMPP BY THERMO- AND GRAVIMETRIC METHODS 1Fozilov Kh.S., 2Turobjonov S.M., 3Narzullaeva A.M., 4Fozilov S.F. 1,3,4 Bukhara state technical university, 2Tashkent state technical university. Aannotation. The article presents the results of thermogravimetric analysis of the secondary product of the Shurtan gas chemical plant LMPE, the secondary product of the Usyurt gas chemical plant LMPE and the secondary solution of the Usyurt gas chemical plant LMPP. It is stated that the maximum decomposition temperature of the studied substances meets the requirements for additives and fillers for petroleum products, and they can be used as additives that improve the performance properties of diesel fuels. Key words: secondary product, additives, performance properties, polymer, copolymer, thermogravimetric analysis, differential thermal analysis Республикамизда «Шўртангазкимё» мажмуаси ва “Uz-Kor Gas Chemical” ҚК МЧЖ корхоналарининг ишга туширилиши полиэтилен ва полипропилен ишлаб чиқаришни йўлга қўйилиши полимерлар турларини кўпайтириш имкониятини берди. Ушбу корхоналарда икиламчи маҳсулот сифатида ишлаб чиқарилаётган ҚМПЭ ва ҚМПП нинг хоссаларини ўрганиш ва унинг печ ёқилғиси ва йўл битуми компоненти бўлган оғирлашган фракцион таркибли дизель фракциясининг хоссаларига таъсирини ўрганиш ҳисобланади. Адабиётлардан маълумки, бу иккиламчи маҳсулотлардан нафақат юқорида келтирилган балки улардан олинган полимер ва сополимерни нефть маҳсулотлари учун турли хилдаги присадкалар олиш имкониятини яратади. Шуниниг учун ушбу иккиламчи хом ашёларнинг таркиби ва уларнинг реакцион қобилиятини турли усулларда ўрганиш мақсадга мувофиқ деб уйлаймиз. Дифференциал термал таҳлил(анализ) (ДТА) - бу модданинг физикавий ва кимёвий ўзгаришларини ўрганиш усули бўлиб, иссиқлик чиқиши ёки ютилиши билан бирга келади. Усулнинг моҳияти синов ва мос ёзувлар намуналари бир вақтнинг ўзида қиздирилганда ва совутилганда ҳарорат фарқларини (дифференциал ҳарорат) ўлчашдир. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 92