Mexanik ishlov berishda RDB dastgohlarini qo‘llashning muammoli tahlili

introduction of CNC machines in the mechanical processing method used in the field of mechanical engineering, the problems that the enterprise may face, and some suggestions for their solution are presented. Keywords: CNC (Computer Numerical Control), machine tool, cutting tool, CAD software (Computer-Aided Design software), component, optimal speed, relative humidity, radial movement, traditional function, minimal quantity, cutting. Kirish. Yangi O‘zbekistonning rivojlanish bosqichida zamonaviy texnika va texnologiyalardan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Jumladan, mashinasozlik saboatida qisqa vaqt ichida, arzon va sifatli mahsulot ishlab chiqarish talabi hozirgi kungacha saqlanib qolmoqda. Rivojlangan davlatlar tajribasiga qaraydigan bo‘lsak, ushbu sohada qo‘l mehnatidan kam foydalanib, zamonaviy dastgohlardan foydalaniladi. Aynan “O‘zbekiston-2030” strategyasida ham metallni qayta ishlash, mashinasozlik va elektronika, transport va logistika, qishloq xo‘jaligida hosildorlik yo‘nalishlarida 8 ta ilmiy-ishlab chiqarish klasterini tashkil etish [1] to‘g‘risida ham to‘g‘risida ham to‘xtalib o‘tilgan. Mashinasozlik sohasida mexanik ishlov berish usuli eng ko‘p qo‘llaniluvchi usul hisoblanib, bunda qirindi olish yo‘li orqali metallning shakli va hajmi o‘zgarishiga erishish mumkin. Hozirgi vaqtda mikrokompyuterlarni o‘z ichiga olgan kompyuterlarni raqamli boshqarish (RDB) tizimlari keng qo‘llanilmoqda. Bunday tizimlarning xotira qurilmalaridaishla shning cheklangan to‘plami saqlanishi mumkin, ulardan ma’lum bir detal uchun boshqaruv dasturi osongina yig‘ilishi mumkin. Bunday dastur bilan detalni qayta ishlov berish samaradorligi asosan har bir standart dastur uchun chiqib ketish rejimining tanlangan parametrlarining maqbulligiga bog‘liq. Shuning uchun dastgohlarni boshqarish tizimlarining matematik ta’minoti RDB tizimining an’anaviy funksiyalari bilan bir qatorda, dastlabki ma’lumotlarning minimal miqdori asosida boshqaruv dasturlarini hisoblash funksiyalarini bajarishi kerak. Buning uchun ishlov berish rejimlari bo‘yicha aniq, ilmiy asoslangan tavsiyalar talab qilinadi. Shunday qilib, RDB dastgohlarining tobora o‘sib boradigan qobiliyatlari va boshqaruv dasturini tayyorla sh bosqichida ishlov berish samaradorligini ta’minlash qobiliyatlari o‘rtasida nomuvofiqlik mavjud. Ushbu kamchilikni faqat RDB dastgohlarida ishlov berishning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘tish sonini, kesish chuqurligini va Shu “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 130 Машинасозлик ва энергетика sababli ham RDB (raqamli dasturda boshqariladigan) dastgohlaridan foydalanib, ish vaqtini bir muncha kamaytirish mumkin. Asosiy qism. Hozirgi zamonaviy taraqqiyotda raqamli boshqaruv texnologiyasi kundankunga rivojlanib bormoqda. Kompyuter texnikasining jadal rivojlanishi mantiqiy boshqaruv tizimlarining samaradorligini oshirishga va dasturiy ta’minot va texnik vositalarning sezilarli darajada murakkablashishiga olib keldi [2]. Xususan, sanoat ishlab chiqarishida raqamli boshqaruv texnologiyasi asosan uchta jihatni o‘z ichiga oladi: haydovchi, nazorat va ijro. Ushbu uchta jihatni muvofiqlashtirish orqali oson ishlanb chiqarish jarayonini hosil qilish mumkin. Raqamli dasturda boshqarishning eng afzal jihati shundaki, ishlab chiqarishda xodimlarning shikastlanishini samarali tarzda kamaytirish mumkin. Bundan tashqari yuqori darajada moslashuvchsnlik natijasida, ishlab chiqarish surati yuqori bo‘ladi. Raqamli boshqaruv uskunasida moslashish qobilyati yuqori bo‘lib, haqiqiy ishlov berish ob’ektiga muvofiq qayta moslashadi. Bizga ma’lumki, ishlab chiqarish jarayonida ishlov berish shakli va soni uzluksiz o‘zgarib turadi. Shu sababli, raqam asta-sekin tizimning moslashuvchanligi va birlik moslashuvchanligi yo‘nalishi bo‘yicha rivojlanmoqda. Xususan, raqamli boshqaruv texnologiyasining yuqori moslashuvchanligi asosan quyidagi uch jihatlarda namoyon bo‘ladi: Bir tomondan, odamlar raqamli boshqaruv texnologiyasini yangilashni boshladilar, shunda u dastgohda turli xil ishlov berish havolalarini bajarishi mumkin bo‘ldi. Shu tarzda, ishlov berish samaradorligi sezilarli darajada yaxshilanadi va RDB ishlov berish jarayoni tabiiy ravishda juda moslashuvchan bo‘ladi. Ikkinchidan esa keskich ustida tegishli texnik xodimlar uning funktsiyalarini yaxshilash uchun qolip dizaynidan foydalanishni boshladilar va RDB tizimi turli foydalanuvchilarning ehtiyojlarini yaxshiroq qondirishni boshladi. Bundan tashqari, ommaviy ishlab chiqarishda raqamli boshqaruv texnologiyasini ishlab chiqildi va ishlab chiqarishning ushbu guruhida qo‘llanila boshlandi. U material va ma’lumotlar oqimini haqiqatga mos ravishda sozlashi mumkin bo‘lib, ishlab chiqarish jarayoni haqiqiy ishlab chiqarish ehtiyojlariga yaxshiroq moslashishi uchun ishlab chiqarish holati va butun ishlab chiqarish jarayonining moslashuvchan boshqaruvini amalga oshirishi mumkin. Xodimlar xavfsizligini maksimal darajada ta’minlash, va shu asosda mashinasozlikning umumiy darajasini har tomonlama yaxshilashi mumkin [2]. Raqamli boshqaruv texnologiyasining kelajakdagi rivojlanish tendentsiyasi haqida gap ketganda, kompyuter texnologiyalarining uzluksiz rivojlanishi natijasida dastgoh ishlab chiqaruvchilarga masofaviy dastgoh asboblarini texnik jihatdan qo‘llab-quvvatlash tizimini yaratishga tarmoq aloqasi texnologiyasidan foydalanish imkonini beradi. Bu turli xil tegishli algoritmlar orqali umumiy ob’ektlarni aniqlay oladi va avtomatik ravishda tegishli ishlov berish parametrlarini hosil qiladi. Shu tarzda, tarmoq ma’lumotlarini almashish, turli ustaxonalar orasida ish holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni uzatish, saqlash, ularni taahlil qilishdek amallarni amalga oshirish uchun foydalanish mumkin. Bundan tashqari, foydalanuvchilar, shuningdek, dastgohlar ishlab chiqaruvchisi tomonidan taqdim etilgan masofaviy ma’lumot yordamini ochiq tarmoq monitoringini amalga oshirish uchun tarmoq ulanishi asosida o‘z vaqtida dastgohning to‘liq ishlab chiqarish sikliga xizmat ko‘rsatish mumkin. Bunday qator imkoniyatlar orqali xizmat ko‘rsatish samaradorligi ancha yaxshilanadi, keskich ishlab chiqaruvchilarr uchun uning sifatini optimallashtirishga yordam beradi va keskich ishlov berish samaradorligini shu bilan birga, ishlov berish sifatini doimiy ravishda yaxshilashimiz mumkin. Shuning uchun ham aqlli va avtomatlashtirilgan operatsiya raqamli dasturda boshqarish tizimining rivojlanishi kelajakdagi asosiy yo‘nalishga aylanishi mumkin [3]. Turli kompaniyalar tomonidan ishlab chiqilgan CAD dasturlari miqdori juda katta. Ba‘zilari arxitektura yoki 3D modellashtirish kabi sohalarda dizaynerlarga yordam berish uchun yaratilgan bo‘lsa, boshqalari eskiz va tahlildan tortib, yakuniy mahsulotgacha bo‘lgan turli mexanik sohalarda hissa qo‘shish uchun foydalaniladi. Ko‘pgina kompaniyalar va individual foydalanuvchilar tomonidan asosan ishlatiladigan CAD dasturlari ro‘yxati quyidagi 1-jadvalda keltirilgan. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 131 Машиностроение и энергетика 1-jadval. CAD dasturlari ro‘yxati: 1 SolidWorks 8 KOMPAS-3D 2 Autodesk AutoCAD 9 Fusion 360 3 Catia 10 Autodesk Inventor 4 NX (Unigraphics) 11 T-FLEX CAD 5 Solid Edge 12 Altium Designer 6 MicroStation 13 OpenSCAD 7 Creo CAD 14 IronCAD Natijalar. RDB dastgohlari ko‘plab ishlov berish operatsiyalarini bajarish imkoniyatiga ega bo‘lsa-da, ba’zi texnik va texnologik cheklovlarga ham egadir. Ularning eng asosiy muammosi – bu yuqori aniqlikni talab qiladigan ishlov berish jarayonlarida samaradorlikning pastligi hisoblanadi. RDB dastgohlari, odatda, radial harakatlarga asoslangan bo‘lib, ba’zi hollarda ishlab chiqarilayotgan detalning aniq geometriyasini saqlashda muammolar yuzaga kelishi mumkin. Ayniqsa, murakkab shakllarni va aniq qirrali detallarni ishlov berishda, RDB dastgohlari cheklangan imkoniyatlarga ega. Ularning odatda faqat bir yo‘nalishda harakatlanishi sababli, ba’zi murakkab teshiklar yoki shakllar uchun to‘liq ishlov berish shartini to‘liq bajara olmaydi. Avval ta’kidlanganidek, zamonaviy kompyuter tizimlari nazorat dasturini ishlab chiqishda asbobning traektoriyasini hisoblab chiqadi. Shu bilan birga, kesish zonasining geometriyasi butunlay e’tiborsiz qoldiriladi, bu turli sohalarda doimiy emas, bu esa xatolarni qayta ishlov berilganga olib keladi. Shuning uchun, RDB tizimlari tomonidan optimal qiymatlarga olib kelish uchun kesish rejimlarini nazorat qilish tavsiya etiladi, nazorat dasturida hisoblash va ijro etish birligini yozib, traektoriya bo`ylab oldindan ishlov berilmagan joylarni aniqlaydi, asbobning joylashishiga qarab surish qiymati va kesish tezligini nazorat qiladi. Bundan tashqari, RDB dastgohlari bilan samarali ishlash uchun maxsus bilim va malaka talab qilinadi. Ushbu dastgohlar odatda faqat malakali mutaxassislar tomonidan samarali boshqarilishi mumkin. Buning natijasida, ba’zi hollarda xodimlarning malakasizligi va tajriba yetishmasligi ishlab chiqarish jarayonini kechiktirishi va xatoliklarni keltirib chiqarishi mumkin. RDB dastgohlarida ishlashda texnik ko‘nikmalarga ega bo‘lish, asboblarni to‘g‘ri sozlash va boshqarish zarur. Xodimlar bu dastgohlarda ishlashni o‘rganish uchun vaqt va resurslarni sarflashi kerak bo‘ladi. Bunday muammolar ishlab chiqarish jarayonlarini uzaytirishi va qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqarishi mumkin [6]. RDB dastgohlarining buzilishi va ta’mirlanishi doimo muammo bo‘lib qolmoqda. Bu dastgohlar, ayniqsa eski modellarda, tez-tez buzilib qolishi mumkin [7]. Buning natijasida ishlab chiqarish jarayoni to‘xtab qolishi va vaqtinchalik qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Yuqori tezlikda ishlov berish jarayonda qo‘llaniladigan yuqori tezlik va surishlarga bardosh bera oladigan maxsus asboblarni talab qiladi. RDB dastgohlarining texnik qo‘llab-quvvatlash xizmatlari ham ba‘zi hollarda muammolarni keltirib chiqaradi. Boshqa ilg‘or texnologiyalar bilan taqqoslaganda, RDB dastgohlarining texnik xizmat ko‘rsatish darajasi pastroq bo‘lishi mumkin. Bu esa ta’mirlash yoki dastgohni qayta ishga tushirish vaqtini oshiradi [7]. RDB dastgohlarining yuqori narxi ham ularni keng miqyosda ishlatishda muammo bo‘ladi. Dastgohlar uchun investitsiya katta bo‘lishi sababli, ular kichik ishlab chiqarish jarayonlari uchun iqtisodiy jihatdan samarali bo‘lmasligi mumkin. Bundan tashqari, noto‘g‘ri sozlash orqali dastgohning sozlanishi noto‘g‘ri bo‘lsa, detallar o‘lchamlarida xatoliklar paydo bo‘ladi, ishlash jarayonida asboblarning yeyilishi geometrik aniqlikni pasaytiradi, yuqori tezlikda ishlov berishda paydo bo‘ladigan vibratsiyalar esa aniqlik va sifatni pasaytiradi. Murakkab shaklli detallarga ishlov berilganda esa, RDB dastgohlari radial harakatlarga mo‘ljallanganligi sababli, murakkab shakllar va ko‘p qirrali geometriyalar bilan ishlash qiyinchilik tug‘diradi. Ba’zi hollarda bir nechta dastgoh jarayonlari talab qilinadi, bu esa vaqt va xarajatlarni “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 132 Машинасозлик ва энергетика oshiradi. Shu bilan birgalikda, yuqori qattiqlikka ega materiallar (masalan, titan yoki keramikalar) uchun ishlov berish qiyin va asboblarning tez yeyilishiga olib keladi. Kesish rejimlarini noto‘g‘ri tanlash. Tezlik va surishning mos emasligi: Kesish tezligi va surish parametrlari noto‘g‘ri tanlansa, bu nafaqat aniqlikka, balki asbobning xizmat muddatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Noqulay ish sharoitlari: Maxsus kesish suyuqliklarining yetarli darajada qo‘llanilmasligi isitgichlarning haddan tashqari qizishiga olib kelishi mumkin. Texnik xizmat va buzilishlar. Profilaktik xizmat ko‘rsatishning yetishmasligi: Vaqtida xizmat ko‘rsatmaslik dastgohlarning ishlashini yomonlashtiradi.Zaxira qismlarning mavjud emasligi: Ba’zi eski modeldagi RDB dastgohlarining ehtiyot qismlarini Topish qiyin bo‘lishi mumkin. Dastgohning buzilishi: Elektronika yoki mexanika qismlari ishdan chiqishi ishlab chiqarish jarayonini to‘xtatib qo‘yishi mumkin. Malaka va tajriba yetishmasligi. Operatorlarning kam tajribasi: RDB dastgohlari murakkab boshqaruvni talab qiladi va noto‘g‘ri boshqaruv xatoliklarni oshiradi. O‘quv dasturlarining yetishmasligi: Xodimlar uchun malaka oshirish treninglarining yo‘qligi ishlov berish jarayonida qiyinchiliklar tug‘diradi. Atrof-muhit sharoitlari va xavfsizlik masalalari. Ish joyining gigiyenasi: Dastgoh atrofida chiqindilarni nazorat qilmaslik, metall chang yoki yog‘ chiqindilari xavfsizlikka tahdid soladi. Xavfsizlik qoidalariga rioya qilmaslik: Yuqori tezlikda ishlashda xavfsizlik choralariga e’tibor bermaslik baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. 2-jadval. Ish paytida standart ekologik talablar Mezonlar Talab Tafovut Optimal harorat +15°S…+35°C ≤ 5°C/12h Ruxsat etilgan harorat +5°S…+40°C ≤ 5°C/12h Nisbiy namlik 40-75% - Xulosa. Mexanik ishlov berishda RDB dastgohlarini qo‘llashning ko‘plab afzalliklariga qaramay, ularning samaradorligi va texnik jihatlari ba’zi muammolarni yuzaga keltiradi. RDB dastgohlarining cheklangan aniqligi, yuqori samaradorlikka ega bo‘lmagan ishlov berish jarayonlari va murakkab geometriyalarni ishlov berishda yuzaga keladigan qiyinchiliklar, ularni ba’zi ishlab chiqarish sharoitlarida kam samarali qiladi. Shuningdek, RDB dastgohlarining yuqori narxi va malakali xodimlar talab qilishi, kichik va o‘rta ishlab chiqarish tarmoqlari uchun iqtisodiy jihatdan qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Ushbu muammolarni bartaraf qilish bo‘yicha tavsiyalar: 1. Aniqlikni oshirish uchun muntazam texnik xizmat va asboblarni tekshirish zarur. 2. Material xususiyatlarini tahlil qilish va mos asboblar tanlash yuqori sifatni ta’minlaydi. 3. Kesish rejimlarini to‘g‘ri sozlash orqali samaradorlikni oshirish mumkin. 4. Xodimlarni malaka oshirish kurslariga yuborish yoki ichki treninglar tashkil qilish zarur. 5. Atrof-muhit va xavfsizlik qoidalariga rioya qilish orqali xavfsizlikni ta’minlash lozim. Agar bu muammolarning oldi olinsa, RDB dastgohlarining samaradorligi sezilarli darajada oshadi. Bundan tashqari, RDB dastgohlarining texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlashdagi muammolar ham ularning ishlash samaradorligini pasaytirishi mumkin. Shunga qaramay, bu dastgohlar ba’zi maxsus ishlar uchun, masalan, yirik va oddiy shakldagi detallarni ishlov berish uchun samarali bo‘lishi mumkin. Ularni samarali qo‘llash uchun ishlab chiqarish jarayonlarining aniq ehtiyojlariga mos ravishda, texnik jihatlarni yaxshilash va malakali xodimlarni tayyorlash zarur. Kelajakda, RDB dastgohlarining texnologik rivojlanishi va yangi materiallar bilan ishlash imkoniyatlari ularning samaradorligini oshirishga yordam berishi mumkin. Shuningdek, ilg‘or “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 133 Машиностроение и энергетика dastgohlar va avtomatlashtirilgan tizimlar bilan integratsiya qilish, bu texnologiyaning imkoniyatlarini kengaytirishi va ishlab chiqarish jarayonlarini yanada samarali qilish imkonini yaratadi