Gazkondеnsat konlarini ishlatishni sa-maradorligini oshirishda organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorining ta’sirini tadqiq etish

Kirish. Dunyoda gaz va gazkondensat konlarini ishlatish samaradorligini orttirish uchun quduqlar mahsuldorligi va debitini, gaz qazib olish koeffisientini oshirishga yo‘naltirilgan turli texnologiyalar qo‘llanilmoqda. Gaz qazib oluvchi kompaniyalar geologik zaxiralarini maksimal darajada olish uchun gaz kondensati konlarini (GKK) qo‘shimcha o‘zlashtirish tizimlarini takomillashtirish bilan bog‘liq korroziya jarayonlarga barqaror innovasion texnologiyalarni faol ravishda izlamoqda. Shu sababli, neft va gaz sanoatining ustuvor vazifalaridan biri tabiiy gaz va kondensat qazib olishni oshirishni ta’minlashda uskunalar va quvurlarning korroziyadan himoyalash darajasini yaxshilashga erishish uchun uglevodorod va yog‘larda eriydigan korroziya ingibitorlarni takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Magistral quvurlar va suv aylanish tizimlarini korroziyadan himoya qilishning eng dolzarb sanoat muammolarini hozirgi vaqtda ishlatiladigan korroziya ingibitorlari orasida organik birikmalardan foydalanish korroziyani oldini olishda eng keng tarqalgan usuldir. Organik birikmalardan tashkil topgan korroziya ingibitorlarining jahon ishlab chiqarishida uglevodorodda “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 91 Химия и химические технологии eriydigan ingibitorlar hajmining qariyb 30% ni tashkil etadi, ularning katta qismi (~70%) neftni qayta ishlashda qo‘llaniladi [1]. Ko‘pgina neft va gaz quduqlarini loyihalashda H2S tufayli korroziya ehtimoli ham ko‘rib chiqiladi. Umuman olganda, quduqdagi korroziya sharoitlari turli parametrlarga, jumladan SO2 va H2S ning qisman bosimi, suyuqlik harorati, suvning sho‘rligi, suvning kesishishi, oqim rejimi, pH, organik kislotalar va elementar oltingugurt mavjudligiga bog‘liq. Ushbu parametrlar orasida kislotali gazlarning qisman bosimi, ya’ni SO2 va H2S quduqning suyuqlik korroziyasiga uchrashida hal qiluvchi rol o‘ynaydi [2; 3]. Kompozit qoplamali quvurlarni yig‘ish 1-rasmda ko‘rsatilgan bo‘lib ko‘rinib turibdiki, kompozit qoplama ichki trubkasi va metall quvurlar orasidagi bo‘shliqni to‘ldirib, ichki qatlamning yopishishini kuchaytirish uchun sement qo‘shiladi. Tishli ulanishdan quvur ichidagi suyuqlikning oqib chiqmasligini ta’minlash va qoplamasiz hududda uglerod po‘lat quvurlarining korroziyasini oldini olish uchun korroziyaga qarshi ingibitorlar ishlatiladi [4; 5]. 1-rasm. Quduqning ichki quvurlari korroziya ingibitori yuborish jarayoni. Quduq suyuqligining turi ingibitorlarning zarurligini, turini va qo‘llash usulini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Odatda, yangi neft quduqlarida korroziya darajasi past bo‘ladi va qatlam suvi oqimini ko‘paytirish orqali ularning korroziyasi vaqt o‘tishi bilan ortadi [6]. Shuning uchun, umumiy yondashuv, quduq sharoitlariga qarab korroziyaga qarshi vositani indeksiya qilishni talab qiladigan darajada korroziya holati kelguncha kutishdan iborat. Ushbu yondashuvning kamchiligi shundaki, korroziyaga qarshi kurashning boshida va korroziya boshlanganidan keyin korroziya mahsulotlari to‘planib qoladi va qo‘pol kompozision geterogen sirt topografiyasi hosil bo‘ladi [7]. Shunday qilib, korroziya ingibitorlarini qo‘llashdan oldin mexanik yoki kimyoviy tozalash tavsiya etiladi. Biz taklif etayotgan korroziya ingibitorlarni neft va gazlarni qazib olishda hamda qayta ishlash zavodlarida uskunalarning xavfsiz ishlash muddatini oshirish uchun tarkibida organik aminlar asosidagi ingibitorlar taklif etilgan bo‘lib ushbu tadqiqotlarimizda ularni metallarga ta’sirini skanerli elektron mekroskop (Sem) yordamida morfologiyasi va korroziya darajasini gravimetrik usullar orqali tahlillari keltirilgan. Tadqiqot ob’ektlari va usullari. Skanerlovchi elektron mikroskopiya (Sem). korroziya ingibitorining strukturasidagi moddalarni strukturada bir xilda tarqalish morfologiyasini o‘rganish va kompozisiyaning tuzilishini o‘zgarishini qattiqlanish sharoiti va qo‘shimchaning turiga bog‘liqligini aniqlashda namunalar avval ushlagichga o‘rnatildi, so‘ngra namunaning yuzasi 5 nm oltin kukuni bilan qoplandi. Namunalarni sinovdan o‘tkazish uchun elektron mikroskopda metallashtirish 10-20 nm qalinlikdagi platina qatlamini vakumda changlatish orqali hosil qilindi. Korroziya ingibitorlarining ingibirlash samaradorligini oʻrganishda GOST 9-506-87 “SuvNeft muhitida metall korroziya ingibitorlarining himoya qobiliyatini aniqlash usullari” standartlariga muvofiq laboratoriya sharoitida ishlaydigan qurilma yordamida gravimetrik usulda amalga oshirildi Natijalar va uning muhokamasi. Taklif etilayotgan organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorining metall yuzasida qoplama hosil qilishi tarkibidagi moddalarni struktura hosil qilishi elektron mikroskop va element tahlil natijalari yordamida aniqlandi. Ushbu olingan organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorini morfologik tuzilishi tadqiq etildi. Sem tahlilidan foydalanib 2rasmda keltirilgan (1-4 gacha boʻlgan Sem analizlari) Sem analizlarida kuzatish natijasida metall “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 92 Кимё ва кимёвий технологиялар yuzasida korroziya ingibitorni tashkil etuvchi kimyoviy tarkiblar gomogen holda struktura hosil qilib joylashganligini 5-200 nm oraligʻida tahlil qilindi. Asosan korroziyaga qarshi himoyalovchi organik aminlar asosidagi korroziya ingibitori samaradorligini ta’minlovchi mexanizmlar ularning oʻziga xos turi va tarkibiga bogʻliq boʻlib samaradorlik efffekti, korroziya ingibitorini tashkil etuvchi tarkiblarning sinergizm xususiyati va oʻz-oʻzini korroziyadan himoyalash xususiyatlarini oʻz ichiga olganligi sababli ushbu organik aminlar asosidagi korroziya ingibitori samaradorligi yuqori ekanligi tahlil qilindi. Sem tasvirida optimal kombinasiyada koʻrsatilgan organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorining strukturasining morfologik tahlillari olingan va elektron mikroskop tahlil natijalari shuni koʻrsatadiki, qoʻshilgan moddadalar gomogen holdagi aralashmalarni hosil qilganligini mikroskop orqali tahlil qilish mumkin (2-rasm). 2-rasm. Organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorini elektron mikroskop tahlili Yog‘larda eriydigan korroziya ingibitorlarining metallarni ingibirlash xususiyatlari va ta’sir samadorligini aniqlash boʻyicha qoʻyidagi gravimetrik usul asosidagi tadqiqotlar amalga oshirildi. Yog‘larda eriydigan organik aminlar asosidagi ingibitorlarining ingibirlash samaradorligini oʻrganishda GOST 9-506-87 “Suv-Neft muhitida metall korroziya ingibitorlarining himoya qobiliyatini aniqlash usullari” standartlariga muvofiq laboratoriya sharoitida ishlaydigan qurilma yordamida gravimetrik usulda amalga oshirildi. Ushbu usul metallarning korroziyadan himoyalash darajasini va korroziya ingibitorlarning ingibirlash xususiyatlarini aniqlaydigan keng foydalaniladigan metodlardan biri hisoblanadi. Gravimetrik usulda sinov oʻtkaziladigan metall naʼmuna turli suyuq uglevodorodlar muhitida ingibitor qo‘shilgan va ingibitorsiz jarayondagi metal namunaning vaqt va atmosfera bosimi ta’sirida massa yoʻqotishlari farqiga qarab korroziyadan himoya darajalari aniqlanadi. Sintez qilingan korroziya ingibitorlarining suyuq uglevodorodlar muhiti bo‘lgan gazokondensat, neft benzinlari, dizel yoqilg‘isi, I-20 markali motor moylarida ingibirlash xususiyatlari aniqlandi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 93 Химия и химические технологии Dastlab organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorining suyuq uglevodorodlar muhitlari bilan birgalikda turli eritmalarda korroziya tezligi va himoya darajalari aniqlandi. 1-jadval Organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorining suyuq uglevodorlar muhitida gravimetrik usul yordamida korroziya tezligi va himoya darajalari Organik aminlar asosidagi korroziya ingibitori Sinov muhiti Ko‘rsat gichlar* Nazorat namunasi K 2,78 0,6077 Z - 97,8 Neft benzinlari I-20 motor moyi K 2,49 0,3325 Z - 98,7 Dizel yoqilg‘isi K 2,53 0,2879 Z - 98,7 Gazokondensat K 2,10 0,0549 Z - 98,2 *K, (g/cm2 s) – korroziya tezligi; Z %, - Himoya darajasi. Ushbu jadvalda tadqiqotlar natijasida organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorini suyuq uglevodorlar muhitlarda himoya darajalari aniqlangan. Suyuq uglevodorodlar sifatida gazokondensat, neft benzinlari, dizel yoqilg‘isi, I-20 markali motor moylari kabi sinov muhitlarida tajribalar olib borilgan. Eritmalarda organik aminlar asosidagi korroziya ingibitori 6% konsentratsiyada qo‘shilgan. Ushbu ingibitor uchun eng yaxshi himoya darajasi 98,7 % ni tashkil qilgan. 3-rasm. Organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorini turli konsentratsiyalarda suyuq uglevodorodlar muhitida himoya darajalari. 3-rasmda organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorini turli konsentratsiyalarda suyuq uglevodorodlar muhitida himoya darajalari aniqlangan. Tadqiqotlar natijasida ushbu ingibitor uchun eng yaxshi himoya darajasi 98,7 % ga teng ekanligi aniqlandi. Xulosa. Shunday qilib, organik aminlar asosidagi korroziya ingibitorini turli muhitlarda ochiq va yopiq atmosfera korroziyasidan himoyalashda qo‘llash samarali ekanligi aniqlandi. Asosan neft va gazni qayta ishlashda metall quvurlarni korroziyadan himoya qilish samaradorligi sezilarli darajada oshadi, bu esa quvurlarning xizmat qilish muddati va shunga mos ravishda, mehnat xarajatlarini iqtisod qilishga olib keladi