Belgilangan parametrlar asosida kostyumbop matolarni loyihalash

“Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 278 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Kostyumbop matoni ishlab chiqish uchun maqsadga muvofiq bo‘lgan sarja 2/1 matoni belgilangan parametrlar asosida loyihalash quyidagilarni o‘z ichiga oladi [1,2]: -turli tarkibli kostyumbop matolarning o‘rnatma parametrlari tavsifini va o‘rilish modellarini qurish; - matoning geometrik modeli orqali iplarni o‘zaro bosimini aniqlash; - matodagi iplarning hisobiy diametrini aniqlash; - bir rappor o‘rilishdagi o‘lchamlarni aniqlash; - tanda va arqoq iplarining egilish to‘lqin balandligini aniqlash (teng sirtli matoning); - matoni tanda va arqoq bo‘yicha to‘ldirish koeffitsiyentini aniqlash; - matoda iplarning qisqarishini aniqlash; - matoning hisobiy sirt zichligini aniqlashdir. To‘quv dastgohida matoni ishlab chiqarish jarayonida tanda va arqoq iplarining o‘zaro bosim ostida shakllanadi. Shuning uchun professor E.A.Onikovning formulalaridan [2,3,4] foydalanilgan holda sarja 2/1 kostyumbop matoni bir elementida tanda va arqoq iplarining o‘zaro bosim qiymati aniqlandi (1-2-rasmlar), F t=30sN, Fa=15 sN, Tt=50 teks, Ta=50 teks bo‘lganda [5,6]. Nt = 2Ft  sin400 = 2  30  0,64 = 38,4 Na = 2Fa sin390 = 2  15  0,63 = 18,9 Tanda va arqoq iplarining markazlari orasidagi masofa quyidagi tenglikda aniqlandi: Lt =la = dt + da = (0,282 + 0,282)= 0,564 mm Matoning tanda va arqoq iplari bo‘yicha hisobiy diametrini aniqlash: мм T d 282 ,0 8,0 50 0,0357 0357 ,0     1-rasm. Sarja 2/1 o‘rilishli teng sirtli kostyumbop matoning arqoq yo‘nalishi bo‘yicha geometrik modeli. Sarja 2/1 o‘rilishli teng sirtli kostyumbop matoda tanda va arqoq iplari bo‘yicha bir rapport o‘rilish uzunligi [4]: mm. mm. Sarja 2/1 o‘rilishida koeffitsiyent - b va tanda va arqoq iplarining kesishgan holatida aylanib o‘tish burchagini hisobga olgan holda tutashish joylari masofasi: мм d d Х Х t a а t 282 ,0     bt = ( o Rl - 2lt + dt )/3= (1,2 – 2·0,282 + 0,282 )/3= 0,118mm; ba = y R l -2 la + da = (1,19–2· 0282 + 0,282)= 0,115 mm; Sarja 2/1 o‘rilishida tanda va arqoq iplari markazlari orasidagi masofasi (1-2-rasm). lma =ba +da =0,118+0,282=0,400mm lmt =bt+dt=0,115+0,282=0,397mm “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 279 Технологии текстильной и легкой промышленности 2-rasm. Sarja 2/1 o‘rilishli teng sirtli kostyumbop matoning tanda yo‘nalishi bo‘yicha geometrik modeli Teng sirtli sarja 2/1 o‘rilishli kostyumbop matoda tanda va arqoq iplari egilish to‘lqin balandliklari: Nazariy hisoblashlar bo‘yicha teng sirtli sarja 2/1 o‘rilishli kostyumbop matoda tanda va arqoq iplari egilish to‘lqin balandliklari orasidagi farq 1,38%ni tashkil etyapti. Matoni tanda va arqoq bo‘yicha to‘ldirish foizi quyidagi formulalar orqali aniqlandi. Amaldagi matoning to‘ldirilish foizini aniqlaymiz. Matoni tanda iplari bilan to‘ldirilish foizi quyidagicha aniqlanadi: 5, 70 100 282 ,0 50 ,2 100 / /        T Т Т d Р Е % Matoni arqoq iplari bilan to‘ldirilish foizi quyidagicha aniqlanadi: 35 , 71 100 282 ,0 53 ,2 100 / /        a a a d Р Е % bu yerda: a d -arqoq ipining diametri. Matoning to‘ldirilish foizi quyidagicha aniqlanadi: bu yerda: / T E va // T E -amaldagi va loyihalanayotgan matoning tanda iplari bilan to‘ldirilishi; // a E - amaldagi va loyihalanayotgan matoning arqoq iplari bilan to‘ldirilishi. - matoda iplarning qisqarishini aniqlash A.A.Martinova taklif etgan formula [7,8,9,10] orqali aniqlandi. Matoning tanda bo‘yicha qisqarishi: / a E va       =6,8% d t R t l a       ) ( 1( 2 2 . ўр ўр t a ўр t a t d t R d K l h d t K . . 100 ) ) ( ) / ( ( ўр t a a ha a t a ўр t ha       =8,8% d t R t l a       ) ( 1( 2 2 . ўp ўр a t ўр a t a d t R d K l h d t K . . 100 ) ) ( ) / ( ( ўр a t t ht t a t ўр a ht tR , а R - o‘rilish rapporti; ўр tt . , ўр аt . - tanda va arqoq iplarining o‘zaro kesishishlar soni; th , аh - tanda va arqoq iplarining egilish to‘lqin balandligi; lt, la – tanda va arqoq iplarning geometrik zichligi; Knt, Kna – matoni tanda va arqoq bilan to‘ldirish foizi; dt ,da – tanda va arqoq iplarining hisobiy diametri, mm. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 280 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Matoning hisobiy sirt zichligi aniqlandi: Bunda, M- 1 metr matoga sarflangan tanda va arqoq iplarining massasi; L- mato namunasining uzunligi, 1 metr; B-matoning xom eni, sm. Bir metr matoga saraflangan tanda ipi: k k f f t                 . 18 , 131 ) 2 ,1 01 ,0 1 )( 8,6 01 ,0 1 ( 1000 50 80 50 4380 ) 01 ,0 1 )( 01 ,0 1 ( 1000 gramm E a T n T n M tk t Bir metr matoga saraflangan arqoq ipi: . 7, 227 10000 50 ) 8,4 2 , 175 ( 253 10000 ) ( gramm T l В Р M a k ти а a       Bir pogon metr matoning massasi: Mm=Mt +Ma =131,18+227,7=359 g/m Kostyumbop matolarning sirt silliqligini oshirishda tanda va arqoq iplarning tarangligi asosiy omil bo‘lib hisoblanadi. Shuning uchun kostyumbop matolarni shakllantirishda tanda va arqoq iplari tarangligining optimal qiymatini o‘rnatish uchun nazariy asoslashni taqozo etadi. Matoning shakllanishida parametrlar ta’sirida tanda va arqoq iplarning muvozanati yo‘nalishlar bo‘yicha kesilmasi tahlil qiindi (3a-3b-rasm). a) b) 3-rasm. Tavsiya qilinayotgan arqoq va tanda iplarining o‘zaro ta’sir sxemasi. a- arqoq yo‘nalishi; v-tanda yo‘nalishi. Matoning shakllanishida tanda va arqoq iplarning bir-biriga ishqalanish kuchi ta’sir etadi va u quyidagicha hisoblanadi N f Fиш   (1) Matoning shakllanishida, iplarning muvozanat holatda bo‘lishiga ta’sir etuvchi kuchlarni quyidagi tenglikdan foydalanildi [5-6 ] “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 281 Технологии текстильной и легкой промышленности (2) tenglamalardan arqoq va tanda iplarda hosil bo‘ladigan taranglik kuchlarini aniqlaymiz. =14 cH , =29, 8 cH Kostyumbop matolarga qo‘yilgan talablardan kelib chiqib, turli aralash tola tarkibli kostyumbop matoni ishlab chiqish bo‘yicha belgilangan parametrlarni asoslash orqali o‘z yechimini topdi. Tanda va arqoq iplari tarangligining o‘raro ta’siri natijasida egilish burchaklarini o‘zgarishining nazariy tahlili, matolarning tayanch sirtiga, havo o‘tkazuvchanligiga, ishqalanishga chidamliligiga ta’sirini baholash uchun hisobiy natijalar tajribaviy tadqiqotlar o‘tkazishga asos hisoblandi. Taranglik kuchlarini – bosim kuchiga, ishqalanish, tanda ipiga ta’siri natijasidagi egilish burchaklariga bog‘liqligini nazariy hisoblashlar orqali aniqlandi. Arqoq iplar orasidan o‘tishidagi hosil bo‘lgan boshlang‘ich tarangligi oshishi bilan keyingi tarangligi hamda egri iplarning sirtidagi bosim kuchi ham ortishi ko‘rsatilgan. Tanda ipi egilgan iplar ta’siridagi ishqalanish koeffitsiyentining oshishi, iplarning tarangligi hamda bosim kuchining ortishiga olib keladi. Taranglik kuchlarining miqdorini belgilovchi asosiy faktor boshqa kuchlardan tashqari, arqoq ipining zichligi bilan bog‘liq holda bosh valning aylanishlar soni hisoblanadi. Shuning uchun to‘quv dastgohi tezligining optimal qiymatini o‘rnatish kerakki, matoning bir elementi shakllangan uni ishchi zonadan tortib olish imkoniyati bo‘lishi zarur. Matoning bir elementi bitta arqoq ipi bilan minglab tanda iplari ishtirokida shakllanishi natijasida tanda iplarining taranglik kuchi har doim arqoq ipi tarangligidan yuqori bo‘ladi. Biz tavsiya etayotgan matoda tanda iplarining tarangligi 30sN, arqoq ipining tarangligiga 15sN o‘rnatib, tanda ipining egilish burchagi 400, arqoq ipining egilish burchagi 0 ga moslashtirish matoning sirtida iplarning to‘lqin balandliklarining bir xil chiqishi natijasida sifati yaxshilandi