Ўзбекистон Республикаси тўқимачилик саноатида, маҳаллий жун толаласидаги ипларнинг сифат кўрсаткичларига таъсири

“Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 302 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари толадангина сифатли маҳсулот ишлаб чиқариш мумкин. Бу эса жунни дастлабки ишлаш корхоналарида амалга ошириладиган жараѐнларни атрофлича ўрганишни тақозо этади. Тўқимачилик корхоналарида ип ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштирмасдан туриб олинаётган ипнинг сифатига таъсир кўрсатувчи бир қатор омилларни қайд этиш зарур. Булар йигирув олди машина агрегатлар ва ип йигириш машиналари, йигириш тизимлари ҳамда ва йигириш режаси, ушбу машиналарнинг ишлаш тартиби, ишлаб чиқариш цехларидаги ҳаво ҳарорати, намлиги, хизмат кўрсатувчи ишчи-ходимларнинг малакаси ва техник билим ҳамда кўникмаларининг даражасидир. Энг асосийси бу – анъанавий равишда, қайта ишланаётган толанинг хусусиятлари қабул ҳисобланади. Бизга маълумки, Ўзбекистон шароитидаги маҳаллий жунлар жуда дағал хисобланади, чунки республикамиз иқлими жиҳатдан бошқа давлатлардан анча фарқ қилади, масалан, Россия ва Австралиядан. Австралиянинг меринос навли қўйларининг жуни жуда юмшоқ, чунки у жунларнинг ўзак қисми ривожланмаганлигининг ҳисобига юмшоқ хисобланади. Бизнинг қоракўл қўйларининг жуни эса ёзнинг иссиқ иқлимида дағаллашади ва тўқимачилик саноатида анча муаммоларни келтириб чиқаради. Мисол тариқасида ингичка номерли ип олиш жуда қийинлашади. Шунинг учун ҳозирги кунда маҳаллий жунни юмшатиш борасида ёш тадқиқотчилар М. Нодирова ва А.Ражабов бир қанча самарали ишлар олиб бормоқда, шу жумладан, республикамиз иқтисодиётига анча фойдали бўлиши кўзда тутилмоқда. Ҳозирги кунда Ўзбекистонда толаларнинг нархлари турли хил (2023-2024 й). Мисол учун: 1кг қўй жунининг нархи 4000 сўм 1кг Хитой полистирининг нархи 18000сўм 1кг пахта толасининг нархи 22000 сўм 1кг ипак толасининг нархи 26000 сўм Бундан кўриниб турибдики, полистир, пахта ва ипак толасига нисбаттан жун толасини қайта ишлаш анча арзонроқ ҳисобданади. Маҳаллий жун сифати ва ишлаб чиқарилиши, масалан, штапелнинг мустаҳкамлиги, узунлиги ва жуннинг оғирлиги, қирқиш ҳодисаси вақти билан бошқарилади . Жундаги “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 303 Технологии текстильной и легкой промышленности чангнинг кириб бориши жун ҳосилдорлиги ва жун ишлаб чиқаришнинг рентабеллигига ҳам таъсир қилади. Чангли ёз шароитида узун жунли қўйлар чангнинг кириб бориши ва жундаги ифлослантирувчи моддаларнинг кўпайишига олиб келади. Чангнинг кириб бориши, шунингдек, жун штапелининг парчаланиши (атроф-муҳит таъсирида деградация) билан юқори даражада боғлиқ бўлиб, бу дастлабки босқичда қайта ишлаш жараёнида гарох (чиқинди ёки калта тола) йўқотилишини оширади ва синиш потенциалига таъсир қилади . Қўшимча жун ёғли жунни визуал танлаш каби амалиётлар штапел узунлиги бўйлаб чангнинг кириб бориш даражасини камайтиришини кўрсатди. Бундан кўриниб турибдики, ҳар хил атроф-муҳитдаги таъсирлар ҳам жуннинг сфатига таъсир қилар екан. Шунинг учун республикамизнинг турли вилоятларидаги жун маҳсулотлари сифат жиҳатдан турличадир. Бунга мисол қилиб Фориш, Нурота ва Самарқанд ҳудудларидаги қўй жунларидан, Қоракўл қўй жуни жуда юмшоқ ва сифатли саналади. Қоракўл қўйлари Ҳисор қўйлари Тўқимачилик толаларини қайта ишлаш бўйича катта амалий тажриба толанинг асосий хусусиятларининг (узунлиги, чизиқли зичлиги, узилиш кучи, узилишдаги чўзилиши ва ишлаб чиқарилаётган ипнинг сифатига ва йигирув жараёнининг бир текисда боришига таъсирини етарли даражадаги аниқлик билан баҳолаш имконини беради. Тўқимачилик толаларини қайта ишлаш бўйича катта амалий тажриба толанинг асосий хусусиятларининг (узунлиги, чизиқли зичлиги, узилиш кучи) узилишдаги чўзилиши ва ишлаб чиқарилаётган ипнинг сифатига ва йигирув жараёнининг бир текисда боришига таъсирини етарли даражадаги аниқлик билан баҳолаш имконини беради. Мамлакимизда боқилаѐтган қўйлардан бир хил бўлмаган таркибли жун қирқиб олиниб, сарожин, тожики - ярим дағал, қоракўл, ҳисори ва жайдари зотлиларидан дағал жун тайѐрланади. Жун толаларидан ип йигириш жараѐни пахта, ипак ва кимѐвий толаларга нисбатан бир мунча мураккабдир. Шунинг учун улардан хом ашѐ турига кўра ва кичик чизиқли зичликларда ип йигирилади. Ингичка ип ишлаб чиқаришда майин ҳамда ярим майин жунлардан, катта йўғонликдагилари учун ярим дағал ва дағал хом ашѐдан фойдаланилади. Дағал ва ярим дағал жунларнинг таркибидаги толалар турлича бўлганлиги ҳамда йигириш жараѐнида вужудга келадиган мураккабликларни енгиллаштириш учун уларнинг йўғонлиги бўйича саралаш мақсадга мувофиқдир. Толаларнинг йўғонлиги ип йигириш жараѐнида катта аҳамиятга эга. Олинадиган ипларнинг хусусияти тола йўғонлигига боғлиқдир. Ингичка толалардан талабга жавоб берадиган ингичка, текис ва мустаҳкам иплар олинади. Ингичка иплардан нафис, енгил газламалар, трикотаж матолари ишлаб чиқарилади. Тола қанча ингичка бўлса, бир хил йўғонликдаги ипнинг кўндаланг кесимида шунча кўп тола бўлади. Бу билан ипнинг тузилишида толаларнинг ўзаро бир-бирига тегиб турган юзаси кўпаяди ва ишқаланиш кучи ортади, натижада, ипларнинг мустаҳкамлиги юқори бўлади. Йўғон толалардан йигирилган ипларнинг нисбий мустаҳкамлиги кичик бўлиб, бу кўрсаткич “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 304 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари ингичка иплар учун сезиларли даражада бўлади. Меъѐрий сифатли йигирилган ипларни олиш учун ипларнинг кўндаланг кесимида маълум миқдорда толалар бўлиши керак. Минимал чизиқий зичликдаги ипларни олиш учун толанинг чизиқий зичлиги ҳал қилувчи аҳамиятга эгадир. Демак, минимал йўғонликдаги ипларнинг кўндаланг кесимида минимал толаларнинг сони ўзгарувчан бўлар экан. Жуда ҳам ингичка толаларнинг салбий томонлари ҳам мавжуд. Бундай толалар йигириш жараѐнида кўпроқ чигалланади, тугунчалар ҳосил бўлади, натижада, ипларнинг ташқи кўриниши ва сифат кўрсаткичлари ѐмонлашади. Йўғонлиги бўйича ипларнинг нотекислиги энг муҳим сифат кўрсаткичлари бўлиб ҳисобланади. Нотекислик натижасида буюмларда йўл-йўллар ҳосил бўлади ва ташқи кўриниши бузилади. Ипларнинг нотекислиги қанчалик ошса, ипдаги толаларнинг ва тўда ипларидаги танҳо ипларнинг мустаҳкамлигидан фойдаланиш камаяди, натижада, ипларнинг механик хоссалари ѐмонлашади, тўқувчилик ва ўрилиш жараѐнида узилиши ошади. Яна бир муҳим масалага тўхталиб ўтишимиз жоиз деб биламан, бу атроф- муҳитнинг ифлосланиши, чунки биз жун маҳсулотини қайта ишламасак бу чиқиндининг ортиб боришига сабаб бўлади, натижада, атроф-муҳитга салбий таъсирини кўрсатади. Ҳозирги вақтда барча тўқимачилик буюмларининг учдан икки қисми синтетик, нефть, асосли полимерлар бўлиб, тўқимачилик барқарорлигини атроф-муҳитни баҳолашда микропластик ифлосланиш кўрсаткичини киритиш масаласи кўриб чиқилмоқда. Сув йўлларимиздаги микрофибер ифлосланишининг пайдо бўлиши ва экологияга таъсири табиий толаларни кийим-кечакдан фойдаланиш учун янада барқарор тола сифатида диққат марказига қўяди. Охирида шуни хулоса қиламанки, қўй жунини етиштиришга киритилган илмий тушунчалар даражасининг умумий кўринишини тақдим этди. Жаҳон бозоридаги улуш нуқтаи назаридан, жун кичик маҳсулот ҳисобланади, аммо у ўзининг экологик хусусиятлари ва инсон саломатлиги ва фаровонлиги учун афзалликлари бўйича ўзини юқори маҳсулот сифатида муваффақиятли ўрин эгаллайди. Барча қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари сингари жун етиштирувчи тадбиркорлар ҳам ишлаб чиқариш ва сифат жиҳатидан юқори самарадорликка эришишни мақсад қилиб қўймоқда. Бу самарадорликлар фермер хўжаликларида бошқарувни такомиллаштириш, жун ишлаб чиқаришни генетик жиҳатдан яхшилашни давом эттириш ва инновациялар ва технологиялар орқали маҳсулот сифатини ёки таннархини пасайтиришдан келиб чиқиши мумкин. Бундай ёндашув жун толасининг рақобатбардошлигини сақлаб қолишда давом этади. Адабиётлар: 1. Валиев Г.Н. Аналитическая зависимость распределения давления намотки на еѐ основание вдоль оси паковки и методика ее определения // Тўқимачилик муаммолари Тошкент 2011. №2. 45 с. 2. Жуманиѐзов.К.Ж., Марданов Б.М., Гафуров Дж.К., Бабаджанов Х. Определение зон растяжения и просвальзывания волокон в поперечном сечении пряжи и оценка прочности при еѐ кручении // Тўқимачилик муаммолари Тошкент 2009. №2, с 17. 3. Гусев В.Е. Производство ковровой ворсовой пряжи – Москва: Изд. Легкая индустрия, 1967. 231-с. 4. Гусев В.Е. Химические волокна применяемые в производстве низко номерной пряжи для технических сукон и ковровых изделий. ЦИНТИА легпром, 1967. 120-с. 5. Файзуллаев Ш.Р. Каноп толасидан гилам арқоқ ипи йигиришнинг технологик параметрларини асослаш // Диссертация иши. Тошкент 2008. Ражабов А.И. – Бухоро давлат техника университети, “Тўқимачилик” кафедраси таянч доктаранти. +99899 945 – 89 – 74 rajabovaziz656@gmail.com Нодирова М.Н. – Бухоро давлат техника университети, “Тўқимачилик” кафедраси таянч доктаранти. +99899 772 – 89 – 74 mexrimexri261@gmai.com “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 305