Zamonaviy terminologiyaning rivojlanish bosqichlari va aspektlari

Kirish. Terminologiya hozirda tilshunoslikda o‘zining mustahkam o‘rniga ega va alohida soha sifatida keng tan olingan. Bu fanda maxsus til lug‘ati bilan bog‘liq bo‘lgan o‘rganish sohasi bo‘lib, “maxsus maqsadlar uchun qo‘llaniladigan tillar”, ya’ni xalqaro me’yorlar bo‘yicha “Languages for Special Purposes” (LSP) deb nomlanadi. Ba’zi olimlar hatto terminologiyani “intizom” maqomiga erishganligini ham ta’kidlaydilar. So‘nggi bir necha o‘n yilliklar davomida terminologiya nazariyasi turli doiralardagi munozaralar uchun mavzu bo‘ldi. Terminologiyaga ilmiy fan sifatidagi qarashlar sezilarli darajada farq qiladi. Hozirgi vaqtda ushbu sohaga nisbatan bir qator qarashlar va munozarali savollar mavjud. Terminologiya fanmi yoki shunchaki amaliyotmi? Bu bilan atamashunoslik o‘z nazariy tamoyillariga ega alohida ilmiy fan maqomiga egami? Xuddi shu savollar zamonaviy terminologiyani chuqur tadqiq etishga asos bo‘lmoqda. Terminologiya mutlaqo yangi tadqiqot sohasi emas. U hozirgacha rivojlangan va hozir ham mavjud oddiy nomlash va aniqlash ehtiyojidan kelib chiqadi. Biroq uning aniq ta’rifi va qamrovi hali ham aniq belgilanmagan. Terminologiya asoslari 18-19-asrlarda shakllangan bo‘lib, uning asoschisi avstriyalik olim E. Vyuster hisoblanadi. U tegishli sohalarda terminlar bazasini yarata turib, terminologiyaning alohida foydasi va ahamiyatini ta’kidlaydi hamda uni alohida soha sifatida tan olinishiga erishish maqsadida shu sohada ilmiy ish ham yoqlaydi. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 321 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар Tarix sohasi bo‘yicha terminologlar uchun atama, albatta, so‘z emas. Bu atama monosemiya, bir xillik, ta’rifning aniqligi bilan tavsiflanadi; uning ma’nosi faqat havola bo‘lishi mumkin, shuning uchun u o‘zi ifodalagan narsaga yopishtirilgan yorliqdan boshqa narsaga aylanadi. Sof onomasiologik deb da’vo qiladigan terminologiya maxsus tillarni standartlashtirishga qaratilgan. So‘nggi o‘n yilliklarda ba’zi terminologlar tilshunoslikka, xususan, korpus lingvistikasiga yaqinroq bo‘lgan so‘zlashuv kuzatuvi asosida boshqa terminologiyani ishlab chiqishdi. Shuning uchun atamalar polisemik, ya’ni sinonimlarga ega yoki kontekstga bog‘liq bo‘lishi mumkin edi. Ular uchun asosiy maqsad endi standartlashtirish emas, balki maxsus nutqlarni to‘g‘ri tavsiflash edi. Yangi terminologlar yo‘nalishni tilshunoslikka yaqinlashtirilgan holda o‘z nuqtayi nazarlarini ilgari surishdi va bu ideallarga murojaat qilishdan ko‘ra real dalillarni kuzatish orqali amalga oshirildi. Ammo ular klassik terminologiyaning barcha asoslarini rad etishlari juda uzoqqa ketishi bilan xatolikka yo‘l qo‘yishdi. Ularni birin-ketin o‘rganib chiqib, qator olimlar ushbu asosiy tamoyillar lingvistik va ijtimoiy nuqtayi nazardan, ayniqsa, vositalar yaratish kerak bo‘lganda, hali ham foydali ekanligini isbotlab berishdi. Bu oqimlar orasida tafovut mavjud bo‘lsa-da, ular birbirini to‘ldiradi, deb da'vo qilish afzal. So‘nggi bir necha o‘n yilliklarda terminologiya nazariyasi turli doiralarda bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi. Biroq yaqinda u tizimli ravishda ishlab chiqilgan bo‘lib, uning tamoyillari, asoslari, metodologiyasi va terminologik yondashuvi to‘liq hisobga olingan, yanayam aniqrog‘i, u havaskorlikdan chinakam ilmiylik darajasiga o‘tdi [1]. 20-asrda jadal taraqqiyot va texnologiya rivojlanishi nafaqat yangi tushunchalarni nomlashni talab qildi, shuningdek, tor sohalarga tegishli terminlarni shakllantirish va bir me’yorga solishni talab qildi. Amaliyot natijasida ma’lum bir ixtisoslashgan sohalarda terminologik tadqiqotlarni yo‘lga qo‘yish boshlandi. Ayni shu davrda, yanayam to‘g‘rirog‘i, 20-asrning ikkinchi yarmida ilmfanning jadal rivojlanishi va texnologik o‘zgarishlar ro‘y berishi natijasida inson faoliyatining yangi va yuqori darajada rivojlangan tarmoqlari bilan bog‘liq obyektlar va g‘oyalarni nomlash zarurati tug‘ildi. Ma’lum jarayon va obyektlarni nomlash jarayoni muhim va muqarrar edi. Alen Rey aytganidek, “faqat XX asrda terminologiya ilmiy yo‘nalish kasb etdi, ayni paytda ijtimoiy ahamiyatga ega faoliyat sifatida ham e’tirof etildi” [1]. XX asrning ikkinchi yarmidagi texnologik taraqqiyot ham yaxshi samara berdi. Terminologiya sohasidagi eng muhim yangiliklardan biri o‘sha paytda ma’lumotlar banklari paydo bo‘ldi va til ichidagi terminologiyani standartlashtirishga dastlabki yondashuvlar amalga oshirildi. 1975 va 1985-yillar oralig‘ida tilni rejalashtirish va terminologiya loyihalarini ko‘paytirish orqali terminologiyaning gullab-yashnagan davri qayd etildi. Tilni modernizatsiya qilishda terminologiya rolining ahamiyati bu davrda yaqqol namoyon boʻldi. Bundan tashqari, shaxsiy kompyuterlarning keng tarqalishi va qo‘llanishi terminologiyani qayta ishlash sharoitlarida katta o‘zgarishlarga olib keldi. Xo‘sh, bugungi kunda terminologiya sohasiga qanday qaralmoqda? U alohida ilmiy intizom darajasiga yetdimi? Uni fan deb hisoblash mumkinmi yoki shunchaki amaliyot va san’at? Barcha mutaxassislar ham atamashunoslik alohida ilmiy fan maqomiga ega degan g‘oyani qo‘llab-quvvatlamaydi va hamma ham uni nazariy masala deb hisoblamaydi. Ba’zilar uchun terminologiya siyosiy yoki tijorat bilan bog‘liq ijtimoiy ehtiyojlar bilan shug‘ullanadigan amaliyot turidir. (Xuan Sager, Robert Dubuk, Bruno Besse, Blez Nkwenti-Azeh). Boshqalarning fikriga ko‘ra, terminologiya juda ko‘p fan sohalarining fundamental tushunchalarini qamrab olgan haqiqiy ilmiy intizomdir (Helmut Felber, Krister Loren va Heribert Pixt, Mariya Kabre, Kyo Kageura, Johan Myking). Shunga qaramay, bu ma’noda terminologiya alohida intizom hisoblanadi. Ko‘plab tilshunoslar atamashunoslik o‘ziga xos nazariy xususiyatlarni o‘z ichiga olganligini tan olsa ham, bu nazariy g‘oyalarni boshqa ancha mustahkam sohalar doirasida qo‘llaydi degan tushunchani ilgari surishadi [7]. Shunday qilib, biz ikkita ekstremal pozitsiyani ajratib ko‘rsatishimiz mumkin. Birinchi holat vakillari terminologiya o‘z nazariyasiga ega alohida ilmiy maqomga ega degan fikrda, boshqasining “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 322 Точные и гуманитарно-экономические науки tarafdorlari esa u ancha mustahkam sohalarga tayanib ish ko‘rishini ta’kidlashadi. Keyingi guruh vakillari terminologiyani tuzish, tavsiflash, qayta ishlash va standartlashtirish bilan shug‘ullanuvchi, ma’lum soha mutaxassislari o‘rtasidagi aloqani optimallashtirish maqsadiga xizmat qiluvchi amaliyot sifatida qarashadi. “Strehlov” va “Wright” bu kabi atamalarni kontekstda tahlil qilish hamda ma’lum bir soha uchun so‘z boyligini rivojlantirish maqsadida nomlash va yorliqlash tushunchalarini tizimli o‘rganish san’ati sifatida tan olishadi [5]. Hozirda terminologiyaning ko‘plab milliy, transmilliy va transmintaqaviy tarmoqlari birbirini rad etgan holda dunyo bo‘ylab keng tarqalmoqda. Johan Myking bu yondashuvni fan uchun potensial xavf deb hisoblaydi [1]. U turli gnoseologik va paradigmatik yondashuvlar amaliy hamkorlikni to‘sib qo‘yishi va turli terminologik nutq jamoalari o‘rtasida alohida tarmoqlar va aloqaning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin, deb hisoblaydi. So‘nggi paytlarda terminologiya nazariyasini o‘rganishda ko‘proq yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. “Cabré” salbiy, konstruktiv va ehtimollik yondashuvlari haqida fikr bildiradi. Konstruktiv yo‘nalish a’zolari yo an’anaviy nazariyani qayta ko‘rib chiqish va dissident, ya’ni nomufoviq fikrlarni baholash bilan ijobiy shug‘ullanadilar yoki tanqidchilarning “hovurini pasaytirish” uchun E.Vyusterning asl fikrlarini talqin qilishda davom etadilar. Vyuster tushunchalari va nazariyalarini tahlil qila turib, quyidagi o‘ziga xos asosiy xususiyatlarni ta’kidlash kerak: - standartlashtirish vositalarini aniqlash zarurati; - atamalarni ishlab chiqish (rejalashtirish, unifikatsiya qilish, standartlashtirish) jarayonlarini chuqur nazorat qilish; - belgining xalqaro shakl ustuvorligi. Vyusterning nazariy ishlari texnik atamalar - ma'lum tushunchalarni ifodalovchi standartlashtirilgan texnik leksemalarni o‘rganishga asoslangan edi. Vyuster nazariyasi terminologiyaning to‘liq chuqurligi va o‘zgaruvchanligini ko‘rsatish uchun emas, balki tillararo ehtiyojlarni qondirish uchun ishlab chiqilgan. Ammo bu terminologiyaning mohiyatini eng to‘liq va teran aks ettiruvchi nazariya emas. Shunga qaramay, bu nazariya ushbu yo‘nalishning rivojlanishi uchun asos bo‘ldi. Johan Myking ehtimollik vakillari qatorida sotsioterminologiyada Vyusterning qo‘shgan hissasini muhokama qiladi va uchta turdagi pozitsiyani taqdim etadi: mo‘tadil va muntazam; radikal va subversiv; radikal va doimiy. “Cabré”ga ko‘ra, u kengaytirilgan an’anaviy nazariyani tasvirlaydi. Terminologiya, shuningdek, ixtisoslashgan lug‘at tarkibiga kiradigan atamalarni tanlash va ishlatishni o‘rganadi, ular bilimning barcha sohalarida mavjud: informatika, grammatika, tilshunoslik, matematika, falsafa, tibbiyot, musiqa va boshqalar. Kundalik muloqotning ajralmas qismi sifatida qabul qilinib, terminlar ham terminologlar zimmasida bo‘lgan terminologiya bankida, ham leksikograflar mas’uliyati bo‘lgan kundalik til lug‘atida paydo bo‘ladi. Masalan, ingliz tilidagi “table” birligi ham mebel terminologiyasi, ham kompyuter terminologiyasidir. Terminologning vazifasiga foydalanuvchining o‘z fikr-mulohaza va qarashlarini ifodalashga bo‘lgan ehtiyojini qondirish uchun mos atamalarni aniqlash, tahlil qilish va kerak bo‘lganda yaratish kabilar kiradi. Ularning so‘z yaratishdagi faoliyati semantik va etimologik xususiyatga ega. Bundan farqli ravishda, nomenklatura ma’lum bir sohaga (umuman ilmiy) xos bo‘lgan so‘zlar to‘plamining kodifikatsiyasidir. Keyinchalik bu kodifikatsiya ko‘proq sintaktik va pragmatik mezonlarga ko‘ra amalga oshiriladi. Terminologiya faoliyati endilikda kompyuter vositalaridan, xususan, ma’lumotlar bazasi dasturiy ta’minotidan foydalanishni talab qiladi. Terminlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar terminografiya orqali ko‘rsatilgan hamda ularning bir nechta shakllari mavjud. Umuman olganda, terminologiya yozuvida bir xil turdagi ma’lumotlarni topish mumkin: sarlavha atamasi, grammatik ma’lumot (so‘z turkumi va toifasi, masalan, erkak ism), ta’rif, manba va boshqalar. Terminologiyani yaratish va tartibga solish mashaqqatli ish bo‘lib, unda rasmiy ma’lumotlarni kiritish qoidalariga qat’iy rioya qilinishi talab qilinadi. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 323 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар Xulosa. Terminologiya - ilmiy yoki texnik lug‘at bilan shug‘ullanadigan fan. Uning maqsadi fan va texnikaning obyektlar va hodisalarni belgilash usullarini o‘rganishdir. Terminologiyada atamalarni aniqlash, formatlash va boshqarishni lug‘atlar va ma’lumotlar bazalari ko‘rinishida amalga oshiriladi. Ayni mana shu amaliy maqsadda terminlarni qayta ishlash va tahlil qilish jarayonlari mohiyatini qamrab olgan terminografiyaga asos solindi