Termin va umumiy so‘zlarning o‘ziga xos morfologik va semantik xususiyatlari

References (24)

1. 1. Aitchison, Jean (1987), Words in the Mind. An Introduction to the Mental Lexicon, Oxford: Basil Blackwell. Arntz, Reiner (1986)
2. 2. A.A. Ivakhnenko, E. Chesterman on the norms and equivalence of translation. Proc. of the Zhytomyr State Univ. named after Ivan Franko 56, 96–99 (2011)
3. 3. E.V. Lopatina, Peculiarities of terminological units. Theory and pract. of soc. develop. 2, 372– 374 (2012)
4. 4. Harrison M. E. (2010). The Scented Word: Context, Intrigue, and the Problem of Olfactory Literacy. Fragrances. Supplement to Household and Personal Care Today, № 1, pp. 6-10.
5. 5. Kohn, Kurt as Conflict", inABLA Papers 14 (Brussels).
6. 6. Longman (2006). Longman dictionary of contemporary English. Harlow: Pearson Longman. 1950 p.
7. 7. Мельников Г. П. Основы терминоведения. М.: Изд-во РУДН, 1991. 116 с.
8. 8. M.G. Cheporukhina, Classifications of borrowed vocabulary (based on the French language). In: Science Today (Moscow, Sci. center “Dispute”, 2015)
9. 9. T.N. Novikova, Peculiarities of proper names translation from English into Russian and German in Children's. Lang. in Profes. Communic. 291–297 (2022)
10. 10. Шурыгин Н. А. Лексикологическая терминология как система. Нижневартовск: изд-во Нижневартовского педагогического университета, 1997. 167 с. TERMIN VA UMUMIY SO‘ZLARNING O‘ZIGA XOS MORFOLOGIK VA SEMANTIK XUSUSIYATLARI Shoyimqulova M.Sh. Buxoro davlat texnika universiteti. Annotatsiya. Maqolada atamaning ba’zi muhim xususiyatlari va ularning paydo bo‘lish va amal qilish jihatlari o‘rganilgan. Izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, ko‘p sonli atamalar ikki tomonlama rolga ega, chunki ular ma’lum bir sohada ishlaydi, shuningdek, ular yuqori ixtisoslashgan umumiy maydonda keng qo‘llaniladi. Taxminlarga ko‘ra, atamalarni termin bo‘lmaganlardan ajratish maqsadga muvofiqdir. Barcha atamalar, odatda, ikkita katta guruh: atoqli atamalar va terminologik so‘zlarga bo‘linadi. Kalit so‘zlar: atoqli termin, umumiy so‘zlar, polisemiya, obyekt, semantik, morfologik, strukturaviy, amaliy “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025
11. Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар CHARACTERISTIC MORPHOLOGICAL AND SEMANTIC FEATURES OF TERMS AND COMMON WORDS Shoyimkulova M.Sh. Bukhara state technical university. Abstract. The article discusses some important features of the term, as well as aspects of its origin and application. Research shows that many terms play a dual role, since they function in a specific area and are also widely used in a highly specialized area. It is assumed that it is appropriate to distinguish between terms and non-terms. All terms are usually divided into two large groups: scientific terms and terminological words. Key words: common term, common words, polysemy, object, semantic, morphological, structural, practical ХАРАКТЕРНЫЕ МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ И СЕМАНТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ТЕРМИНОВ И ОБЩЕУПОТРЕБИТЕЛЬНЫХ СЛОВ Шойимкулова М.Ш. Бухарский государственный технический университет. Аннотация. В статье рассматриваются некоторые важные особенности термина, а также аспекты его возникновения и применения. Исследования показывают, что многие термины играют двойную роль, поскольку они функционируют в определенной области, а также широко используются в узкоспециализированной области. Предполагается, что целесообразно различать термины и нетермины. Все термины обычно делятся на две большие группы: научные термины и терминологические слова. В статье рассматриваются морфологические и семантические различия этих терминов от обычных слов. Ключевые слова: общеупотребительный термин, общеупотребительные слова, полисемия, объект, семантический, морфологический, структурный, практический. Kirish. Terminologiya adabiy tilning muhim va noyob elementidir
12. [6]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, maxsus lug‘atning shakllanishi, rivojlanishi va faoliyat ko‘rsatish jarayonlari tobora kuchayib bormoqda. Bu esa til rivojlanishining qonuniyatlarini tushunish uchun muhim, chunki hozirgi vaqtda har bir yangi kashfiyot natijasi o‘laroq atamalar soni deyarli umumiy so‘zlar sonidan oshib ketmoqda, chunki bu jarayonlar har bir hodisa, dalil va usul uchun yangi tushuncha va atamalarni talab qiladi
13. [3]. Natijada, zamonaviy lug‘atlardagi yangi so‘zlarning 90% dan ortig‘i maxsus leksikadan iborat bo‘lmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi ba’zi muhim atamalarning paydo bo‘lishi va faoliyatining xususiyatlari va jihatlarini o‘rganishdir. Termin (yunoncha “oxir, chegara”) leksik daraja birligi (so‘z yoki birikma) ko‘rinishida inson faoliyati tegishli sohasining ba’zi bir tushunchalarini ifodalaydi va funksional mavzuni shakllantiradi. U soha lug‘atining ma’lum sinfi va terminologiya fondining tabiiy (tizimli yoki tizimdan tashqari) elementi hisoblanadi. Bu atamalar va oddiy so‘zlar o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni tekshirish, terminologik lug‘at rivojlanishining asosiy tendensiyalari bo‘yicha qisqa tadqiqot hamda tegishli atamalar belgilari tahlilini o‘z ichiga oladi. Termin va umumiy so‘zlarning o‘xshash va farqli jihatlari haqida so‘z borar ekan, terminning uch aspektli birlik ekanligini qayd etish lozim. Muayyan atamani o‘rganar ekan, olim, avvalo, uning paydo bo‘lishi va rivojlanishi (diaxroniya), zamonaviy lug‘atda mavjudligi va faoliyati (sinxroniya), milliy til tizimidagi variatsiya farqlari (soha) ni aniqlaydi. “So‘zning terminologik tabiati tilning leksik tizimi fonida yuzaga chiqadi”
14. [4] Termin lingvistik birlik sifatida, bir tomondan, leksikaning tarkibiy qismidir hamda so‘zlarning mavzuiy sinfini tashkil qiladi. Boshqa tomondan, atama funksional, ya’ni amaliy jihatdan leksik qatlamdan tashqariga chiqadi. Tegishli sabablar va belgilangan tushunchalarning o‘ziga xos xususiyatlariga ko‘ra u turli fanlarning konseptual apparatiga kiradi. Bu ayni paytda termin leksikasining ikki tomonlama sifatini ta’minlaydi
15. [9]. Bundan tashqari, qo‘shimcha lingvistik reallik elementlarini ko‘rsatadigan atama eng keng qamrovli, semantik jihatdan murakkab leksema, chunki unga turli xil omillar ta’sir qiladi. Bular: 1) tegishli soha tizimlari; 2) turli sohalarning konseptual tizimlari, 3) til tizimi, 4) leksik quyi tizim. Shuni ta’kidlash kerakki, ushbu to‘rtta tizimning har biri o‘z vaqt-makon tarmog‘iga, ya’ni sinxroniya va diaxroniyada strukturaviy farqlanish va tabaqalanish xususiyatiga ega. Sof semantik nuqtayi nazardan esa, juda ko‘p atamalar ikkilamchi rol (bu asosan umumiy so‘zlardan kelib chiqqan birliklarga taalluqlidir) o‘ynaydi. Bular “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025
16. Точные и гуманитарно-экономические науки asosan umumiy so‘zlar bazasida vujudga kelgan terminlardir. Ular odatiy va keng qo‘llaniladigan maxsus domen (tegishli soha) doirasida faoliyat ko‘rsatadi. Ular bu maydonda o‘ta ixtisoslashgan tabiati bilan ajralib turadi. Atamalar o‘zining “maxsuslik” xususiyatini qanchalik saqlab qoladi, degan savol haligacha ochiq turibdi. Masalan, fizika dunyodagi hamma narsani o‘z predmeti sifatida o‘rganuvchi tabiiy fan. U alohida sun’iy tilni talab qilmaydi. Ammo kundalik hayotda muhim o‘rin tutmaydigan atom (atom), proton (proton), molekula (molecule) kabi o‘ta tor terminlar ham bu fan doirasida qo‘llaniladi. Bu ixtisoslashgan tilni rivojlantirish omili, albatta, o‘ziga xos xususiyatlarni saqlab qolgan holda adabiy tilni davom ettirishdir. Fizikada umumiy so‘zlar, shu jumladan, polisemantik so‘zlar ham keng qo‘llaniladi. Bunday so‘zlar semantikasi toraytirilgandan so‘ng maxsus mazmunga ega bo‘ladi: maydon (elektromagnit), degeneratsiya (darajalar), tana (jismoniy), qimmatli (gaz), tuynuk (qora), oqim, tasvir, daraja, kuch, makon, yulduz, vaqt, suv, vazn. Biroq terminologik bo‘lmagan ma’noda bunday leksemalar ko‘pincha hissiy jihatdan qabul qilinadi yoki muloqot birliklari sifatida darajalanadi. Atamalarni termin bo‘lmagan so‘zlardan ajratishda ularning, odatda, ikkita katta guruhga bo‘linganligini hisobga olish maqsadga muvofiqdir: 1) ma’lum yo‘nalishga tegishli muayyan tushunchaga mos keladigan yangi voqelik hodisasini nomlaydigan yoki boshqa bir termin tizimidan o‘zlashtirilgan; 2) umumiy so‘z semantikasi transformatsiyasi, ya’ni o‘zgarishi natijasida yuzaga keladigan terminlar. Shunday qilib, birinchi guruhdagi birliklar atoqli atamalar, ikkinchisi terminologik so‘zlardir. Tavsiya etilgan chegara umumiy so‘zlarda termin belgi va xususiyatlarining bor-yo‘qligini inobatga olgani holda tor soha lug‘ati va umumiy qo‘llaniladigan lug‘at o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni o‘rganish uchun samarali hisoblanadi. Xususan, birinchi guruh birliklari faqatgina terminologik tabiatga ega, leksik jihatdan biroz izolyatsiyalangan (ular tarmoqli paradigmatik va sintagmatik bog‘lanishlar) bo‘ladi. Shuning uchun ular, masalan, rasmiy semantik o‘zgarishlar kabi umumiy til o‘zgarishi jarayonlariga ancha chidamli, odatda, faqat tegishli soha doirasida ishlatiladi va o‘zining amaliy kontekstini o‘zgartirganda tubdan yangi ma’no yoki konnotatsiyani talab qilmaydi. Ikkinchi guruh birliklari esa, aksincha, terminologizatsiya jarayoni natijasi o‘laroq, barqaror munosabatlarni saqlaydi (yashirin yoki oshkora). Umuman olganda, har bir ilmiy yoki texnik sohada terminlar quyidagicha ajratib ko‘rsatiladi: 1) sof professional atamalar; 2) amaliy qo‘llaniladigan atamalar (dastlab boshqa terminologik tizimlarning tarkibiy qismi bo‘lgan, ammo keyinchalik amaliy jihatdan ma’lum bir sohaga o‘tgan); 3) muayyan sohada o‘ziga xos ma’no kasb etgan umumiy so‘zlar; 4) fanlararo bo‘lgan boshqa terminologik tizimlar bilan yondosh atamalar; 5) ma’lum bir sohadagi terminlar bilan birga ishlatilganda terminologik mazmun va mohiyat kasb etuvchi umumiy so‘zlar; 6) odatda, ma’lum bir sohada qo‘llaniladigan atama bo‘lmagan umumiy so‘zlar; Terminning asosiy o‘ziga xos xususiyati uning "ilmiy, texnik yoki kasbiy ma’noni ifodalash qobiliyatidir”
17. [4]. Termin oddiy so‘zdan aniq ma’noga ega bo‘lishi bilan farq qiladi, belgilarni ifodalash uchun zarur va yetarli atributlarni belgilab, konsepsiya tasnifidagi o‘rnini belgilab beruvchi tushunchani mantiqiy jihatdan aniqlaydi. Shuning uchun atamalar orasida mutlaq sinonimlar tez-tez uchraydi. O‘zlashma yoki sintez qilingan atamalar umumiy so‘zlardan ancha sezilarli rasmiy farqlarga ega, masalan, chet tili asoslari, belgi komponentlari, eponim komponentlari va boshqalar. Terminlar ko‘pincha umumiy so‘zlarga mos kelmaydigan semantik hamda grammatik farqlarga ega. Masalan, umumiy adabiy me’yor nuqtayi nazaridan, heavy water, high latitude, magnetic storm, yellow dwarf, solar wind, speed of light kabi qator birikmali atamalarning yaxlit tushuncha sifatidagi raqobatbardoshligi atipik va me’yordan tashqari. Atoqli terminlar va terminologik so‘zlarning paydo bo‘lish jarayonlari bir-biridan farq qiladi. Birinchisi umumiy so‘zlar bilan bir xil maqomda nomlash jarayonida paydo bo‘ladi. Yagona farq shundan iboratki, voqelik obyektini idrok etish hislar orqali emas, balki muayyan soha tushunchalari to‘plamining bir qismi sifatida uning mantiqiyligi tufayli amalga oshiriladi. Xususan, “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025
18. Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар birinchi navbatda eng ko‘p obyektning mantiqiy asosda olingan xususiyatlarining yig‘indisi sifatidagi umumiy taassurot talqini shakllanadi. Umumiy taassurot ichida obyektning dastlabki tahlilidan so‘ng, uning ustunligi, ya’ni so‘zning shakllanish xususiyati ajratiladi. Keyin obyekt ittifoqdosh tushunchalar tizimiga kiritiladi. Nihoyat, obyektni tajriba va bilimga asoslangan holda ongli ravishda idrok etish davom etadi. Shuning bilan tushuncha rasmiylashtiriladi va uni belgilash uchun atama paydo bo‘ladi. Terminologik tizimlarni yaratish sohasida ona tili asosiy vosita bo‘lishi kerak, chunki termin lug‘ati, birinchi navbatda, har bir ona tilidagi lingvistik manbalar va faqat qisman xorijiy so‘zlar asosida shakllanadi. Biroq bugungi kunda atama leksikalarini to‘ldirishning eng keng tarqalgan usullaridan biri - har doim ham asosli va samarali bo‘lmasa-da, o‘zga tillardan o‘zlashtirish usulidir. Bu ularning o‘zlashtirilgan atama tegishli bo‘lgan til xususiyatlarini saqlaydigan xorijiy so‘zlar sonining keskin ko‘payishiga olib keladi hamda odatda qabul qiluvchi tilning o‘ziga xos xususiyatlariga kamdan kam moslashgan bo‘ladi. Bunday “begona” sifatlar tufayli bu birliklar rasmiy semantik til muvozanatini buzadi, chunki ona tiliga mos bo‘lmagan so‘zlar to‘plami uzoq davr davomida shakllanib, bunday so‘zlarning ko‘pchiligi leksik semantik, strukturaviy va morfologik qatlamlardagi istalmagan sifat o‘zgarishlarini hosil qiladi. Bugungi kunda mahalliy ilmiy-texnik atamalarni yaratishning asosiy usullari quyidagilardan iborat: 1) lug‘atda mavjud so‘zlarga yangi ma’no berish; 2) modifikatsiya, yani, o‘zgartirish (affikslar yordamida hosila atamalar yasash); 3) atama o‘zaklarini tuzish; 4) so‘z birikmalari va iboralarni shakllantirish; 5) qisqartmalarni shakllantirish [3;107]. Qiymat almashinuvi esa konsepsiyalar o‘xshashligi, texnik analogiya, tashqi analogiya, tushunchalarning uzviyligi natijasida sodir bo‘lishi mumkin. Xulosa. Tadqiqotlar shundan dalolat beradiki, termin ko‘p tizimli omillar ta’sirida bo‘lgan leksik darajadagi semantik jihatdan murakkab birlikdir. Ko‘pgina atamalar ikki tomonlama rolga ega, chunki ular belgilangan ma’lum bir sohada ishlaydi. Ular odatiy va keng qo‘llaniladigan va yuqori ixtisoslashgan xususiyatga ega bo‘lgan umumiy hududda ham qo‘llanadi. Terminologiyaning rivojlanishi qo‘shimcha lingvistik voqelik obyektlari bilan chambarchas bog‘liq, shu jumladan, bu hodisaga tizimli tashkil etish va faoliyat ko‘rsatishning o‘ziga xos xususiyatlari va tilning o‘ziga xos xususiyatlari, xususan, leksik darajaning tuzilishi bunga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir o‘tkazadi. Bunga qo‘shimcha ravishda, tilda umumiy qo‘llaniladigan va tor soha lug‘atlarining o‘zaro faol ta’siri mavjud. Turli termin leksikalarining o‘zaro aloqasi transterminologizatsiya va reterminologizatsiyaga imkon beradi. Foydalanilgan adabiyotlar:
19. 1. Cherednychenko, O.I. (2007). Pro movu i pereklad [About the language and translation]. Kyjiv: Lybidj. 248 p.
20. 2. Danilenko, VERA P. (1973). “O terminologicheskom slovoobrazovanii [On terminological word creation].” In Voprosy jazykoznanija [Questions of linguistics] № 4: 76-85.
21. 3. D’jakov, A.S., Kyjak T.R., and Kudeljko. Z.B. (2004). Osnovy terminotvorennja: semantychnyj ta sociolinghvistychnyj aspekty [Fundamentals of term creation: semantic and sociolinguistic aspects]. Kyjiv : VD “Academia”. 220 p.
22. 4. Kryzhanovskaja, A.V., and Simonenko L.A. (1987). Aktualjnye problemy uporjadochenija nauchnoj terminologii [Current problems of ordering scientific terminology]. Kyjiv: Naukova dumka. 164 p.
23. 5. Lejchik, V.M., and Shelov S.D. (1989-1990). Lingvisticheskie problemy terminologii i nauchnotekhnicheskij perevod [Linguistic problems of terminology and science technical translation], part. 1-2. Moskva: Vysshaja shkola.
24. 6. Matvijas, I.Gh. (1987). “Dejaki pytannja terminologhiji v ukrajinsjkij dialektologhiji [Some terminological questions in Ukrainian dialectology].” In Ukrajinsjka dialektna leksyka [Ukrainian dialectic lexicon], eds. I. Gh. Matvijas, P. Ju. Ghrycenko, N. P Prylypko, 3-9. Kyjiv: Naukova dumka. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 330