Бухоро вилояти қишлоқ аҳоли пунктларининг ирригация тизимини яхшилаш ва ишлаб-чиқариш зоналарини тўғри жойлаштириш масалалари

“Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 335 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар Сўнгги пайтларда, айниқса, жамиятимиз бозор иқтисодиётига ўтгандан сўнг, қишлоқ жойларида ҳаёт анчагина ўзгарди. Буни қишлоқ аҳолиси муаййан бир ҳудудга мос келадиган маълум бир бизнес билан шуғуллана бошлаганлигидан кўриш мумкин. Масалан, қурилиш материаллари, айниқса, ғишт, оҳак ишлаб чиқариш, дурадгорлик ва мебел устахоналари, сут, сабзавот ва меваларни қайта ишлаш устахоналари, балиқчилик корхоналари ва бошқаларни ташкил этишга киришилди [2]. Амалда бундай корхоналарга, биринчи ўринда, жойлашган ўрнидан қатъи назар, бўш ва самарасиз ётган бино-иншоотлар жойи ажратиб берилади, ушбу жой бир аҳоли пунктига нисбатан қулай жойлашган бўлса, бошқасига нисбатан жуда ноқулай ва нотўғри жойлашиб қолмоқда [4]. Хўш, бундай объектларни қаерда ва қандай жойлаштириш керак? Албатта, санитария меъёрларига риоя қилган ҳолда, ишчи ходимларнинг ишга қатнаши учун қулай бўлиши мақсадида, қишлоққа иложи борича яқин ҳудудда ва қишлоқ аҳоли пунктининг жанубий ёки жанубий-шарқий томонида жойлаштирилиши лозим, бунга Бухоро вилояти ҳудудида шамолларнинг асосий йўналиши шимоли-ғарбий йўналишдан эсиши сабаб ҳисобланади. Яъни қишлоқнинг ишлаб чиқариш зонасидаги зарарли газ ва ҳидлар аҳолига зарар келтирмаслиги лозимлиги ҳисобга олиниши шарт. Бундан ташқари, мазкур ишлаб чиқариш зоналари, аҳоли пунктининг кенгайиши йўналишига таъсир этмаслиги лозим. Бу масала, маҳалланинг ёки ҳудудларнинг мукаммал режалаштириш схемаларини тузиш даврида, кўзда тутилиши керак, акс ҳолда бу камчиликлар келажакда, сунъий экологик муаммо келтириб чиқишига сабаб бўлади [5]. Ҳудудларни архитектуравий режалаштиришни ташкиллаштириш (АПОТ) лойиҳалари асосида амалга ошириш талаб эилади, аммо маблағ етишласлиги сабабли бу масала замондан орқада қолиб келмоқда. Мазкур масаланинг ҳал этилишини таҳлил этилиши натижасида давлатимиз президентининг ПҚ-3356-сон, 2017 йил 25 октябрь «Эркин иқтисодий зоналар ва кичик саноат зоналари фаолияти самарадорлигини ошириш борасидаги қўшимча чоратадбирлар тўғрисида»ги Қарори имзоланди ва унда қуйидаги масалалар ёритилди: Қайд этиб ўтилсинки, кейинги йилларда мамлакатимизда эркин иқтисодий ва кичик саноат зоналарини вужудга келтириш, жумладан, уларнинг фаолиятини тартибга солувчи мустаҳкам норматив-ҳуқуқий базани шакллантириш, эркин иқтисодий ва саноат зоналарини ривожлантиришга хорижий ҳамда маҳаллий инвестицияларни жалб этиш имконини берадиган солиқ, божхона имтиёзлари ва енгилликларининг кенг тизимини яратиш борасида аниқ мақсадга йўналтирилган кенг кўламли ишлар амалга оширилди. Шу билан бирга эркин иқтисодий зоналар фаолиятини ташкил этишда жиддий камчилик ва нуқсонлар мавжудки, улар шундай зоналарни ривожлантиришга ва самарали фаолият юритишига тўсқинлик қилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 августдаги ПҚ-3175-сонли Қарори билан ташкил қилинган Махсус идоралараро комиссия томонидан жойларга чиқиб ўрганилганда қуйидагилар аниқланди: [4] Янгидан ташкил этилаётган эркин иқтисодий ва кичик саноат зоналари ҳудудларида жойлаштириладиган лойиҳаларнинг энг яхшисини танлашнинг аниқ мезон-критерийлари шакллантирилмаганлиги, янги инвестиция лойиҳаларини ўрганиб чиқишда янгидан ташкил этилиши мўлжаланган иш ўринлари сони, маблағи мавжуд бўлган хорижий инвесторларнинг мавжуд эканлиги, ишлаб чиқарилиши мўлжалланаётган маҳсулотнинг ички ва ташқи бозорларда талаб ва эҳтиёж даражаси, маҳсулотнинг экспорт ҳажми ва уни ишлаб чиқарилишини маҳаллийлаштириш даражаси ҳисобга олинмаганлиги таъкидланган бўлиб, эркин иқтисодий зоналар ҳудудида жойлаштириш таклиф этилаётган инвестиция лойиҳаларини тарафлар ўртасида келишиб олиш ва тасдиқлаш механизми амалда ҳаддан ташқари мураккаб бюрократик тўсиқларга учраганлиги, булар эса шу каби лойиҳалар бўйича аниқ ва тўғри қарорлар қабул қилиш муддатларининг чўзилиши сабаб деб билдирилган. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №3/2025 336 Точные и гуманитарно-экономические науки Булардан ташқари, эркин иқтисодий ва кичик саноат зоналари учун зарур муҳандислик-коммуникация тармоқларини ривожлантириш ва ишлаб чиқариш инфратузилмасини ўз вақтида барпо этиш масалаларига етарлича эътибор берилмаганлиги, таклиф этилаётган инвестиция лойиҳаларининг ишончли молиявий ресурслари, шу қаторда, хорижий ва маҳаллий кредит манбалари, бевосита хорижий сармоялар ҳисобига ишончли таъминланиши ишончли тарзда шакллантирилмаганлиги, эркин иқтисодий ва кичик саноат зоналарига бириктирилган тижорат банклари ушбу муаммоларни ҳал этишда иштироклари суст эканлиги, эркин иқтисодий зоналарнинг иштирокчилари республика товар-хом ашё биржаси орқали сотиладиган хом ашё ресурсларини зарур ҳажмда сотиб олиш жараёнида кўпгина қийинчиликларга дуч келаётганлиги танқид этилган. Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликларининг раҳбарлиги остида эркин иқтисодий ва кичик саноат зоналари фаолиятини мувофиқлаштириш бўйича ташкил қилинган ҳудудий комиссиялар томонидан ўз ҳудудида юзага келувчи масалаларни тезкорлик билан ҳал этиш борасидаги ишларни ўз йўлига ташлаб қўйилганлиги танқид этилганлиги кўрсатиб ўтилган. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №3/2025 337