Neft va gaz zavodlaridan chiqayotgan mash’ala gazlarini qayta ishlash texnologiyalasini takomillashtirish

Kirish. Zamonaviy innovatsion texnologiyalar energiya sarfini tejashi, ekologik muammolarning bartaraf etilishi bilan bog‘liqligi bois, neft va gaz qazib chiqarish va uni qayta ishlash sanoati, jumladan, tabiiy gazni alkanolaminlar bilan absorbsion tozalash jarayonlarini ham ayni yo‘nalishda takomillashtirish bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Neft va gazni qayta ishlash zavodidagi qayta tiklab bo‘lmaydigan yo‘qotishlar hajmini kamaytirish va havo ifloslanishining oldini olish uchun mash’aladan atmosferaga yonib chiqayotgan chiqindi gazlarini qayta ishlash tizimini o‘z ichiga olgan texnologiyalarni joriy qilish bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Tahlillarimizda ham rus olimlarning tadqiqotlarida quyidagicha ma’lumotlarni ko‘rishimiz mumkin. Texnologik tahlilda obyektning texnologik sxemasida suv halqali kompressor qo‘llaniladi, uning haydovchisi energiya resurslarini (elektr yoki suv bug‘i) katta iste'mol qilishni talab qiladi hamda kompressor va boshqa jihozlarning ichki qismlari va yuzalarining vodorod sulfidi korroziyasining kuchayishi kuzatiladi. Bundan tashqari, ushbu tizimning ishlashi davomida oltingugurtli neft yoki gaz kondensati xomashyosini qayta ishlashda, yoqilg‘i sifatida ishlatiladigan gazdan vodorod sulfidi olinmaydi. Mash’alada yoqib yuboriladigan gazda karbonat anidridi va vodorod sulfidi atmosferani ifloslantiradigan zaharli oltingugurt dioksidi hosil qiladi. Suyuq reaktiv apparat yordamida olovli gazni utilizatsiya qilish texnologiyasi ishlab chiqilgan bo‘lib, unda qayta tiklangan suvli amin eritmasi absorbent sifatida ishlatiladi. Ushbu texnologiyaning hisob-kitob ishlari uning yuqori samaradorligini hamda neft va gazni qayta ishlash zavodlarida, shuningdek, boshqa obyektlarda foydalanish istiqbollarini ko‘rsatdi. Adabiyotlar tahlili va metodologiya. Zamonaviy neft va gazni qayta ishlash zavodlarida qaytarib bo‘lmaydigan (yoqilgan) yo‘qotishlar hajmi va havo ifloslanishini kamaytirish uchun olov chiqindilarini ushlash va qayta ishlash tizimini o‘z ichiga olgan zavod mavjud. Bu tizim o‘zining eng keng tarqalgan ko‘rinishida texnologik obyektlardan gazni chiqarish uchun mash’ala kollektorini, mash’ala olovining gidravlik klapan oldidagi olov kollektoridan gaz namuna olish moslamasini va bu gazni siqish uchun suv halqali kompressorni o‘z ichiga oladi. Kompressorda siqilgan gaz kompressorning ishchi suyuqligini ajratish uchun ajratgichga beriladi va keyin zavodning yoqilg‘i tarmog‘iga yuboriladi. Tizimda ajratgichdan kompressorga gazni qaytarish liniyasi mavjud bo‘lib, olovli kompressordagi gaz oqimi kompressor quvvatidan kamroq bo‘lganda ishlatiladi. Bu vaqtda mash’ala gazini yondirishga yuborish butunlay to‘xtaydi. Gaz oqimi kompressor quvvatidan oshib ketgan bo‘lsa, ortiqcha gaz gidravlik yo‘l orqali mash’alaga chiqariladi. Kompressorning assimilyatsiya chizig‘ida gazni qaytarish liniyasi tufayli har doim yengil ortiqcha bosim saqlanib turadi, bu tizim havo oqimini yo‘q qiladi. Shu bilan birga, ushbu tizimning ishlashi davomida suyuq halqali kompressorni haydash uchun energiya resurslarini (elektr yoki suv bug‘i) katta iste’mol qilishdan tashqari, mash’aladan yonib chiqayotgan gazdan oltingugurtli neft yoki gaz kondensati xomashyosini qayta ishlashda, keyinchalik yoqilg‘i gazi sifatida foydalaniladi. Kompressorda ishlatiladigan suv bilan vodorod sulfidini olish darajasi 1,0-1,5% dan oshmaydi. Yoqilg‘i gazida qolgan vodorod sulfidi texnologik pechlarida yondirilganda zaharli oltingugurt dioksidini hosil qiladi va atmosferani ifloslantiradi. Bundan tashqari, ushbu tizim, “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 12 Техника, технология ва жиҳозлар shuningdek, kompressor va boshqa mash’ala uskunalarining ichki qismlari va qismlarining vodorod sulfidi korroziyasini ko‘rsatadi. Ishlatilgan mash’ala gazidan vodorod sulfidini olish uchun suvli amin eritmasi ishlatiladi, u kompressorda suyuq halqa hosil qilish uchun beriladi. Suvli amin eritmasi va gaz esa birgalikda harakat qiladi. Amin eritmasining oqim tezligi kompressorning ishlashi va ishlatilgan siqilgan mash’ala (yoqilg‘i) gazidagi belgilangan qoldiq vodorod sulfidi miqdori bilan belgilanadi. Kompressordan vodorod sulfidi bilan to‘yingan aminning suvli eritmasi regeneratsiya uchun, masalan, uglevodorod gazini amin bilan desulfurizatsiya qilish zavodlaridan biriga beriladi. Aminning suvli eritmasidan foydalanish yoqilg‘i gazidan vodorod sulfidi va boshqa kislotali komponentlarni ajratib olish va uning yoqilg‘i gazi sifatida yonishning ekologik xavfsizligini oshirish imkonini berdi. Ammo uni siqish va tozalash jarayoni bir vaqtning o‘zida amalga oshiriladi. Mash’ala gazini utilizatsiya qilish jarayonining samaradorligini oshirish uchun suyuq reaktiv apparati (reaktiv nasos, injektor) yordamida texnologiya ishlab chiqilgan bo‘lib, unda ishchi muhit sifatida regeneratsiyalangan suvli amin eritmasi qo‘llaniladi. Natijalar. Ishlab chiqilgan jarayonning texnologik diagrammasi 1-rasmda keltirilgan. Bundan kelib chiqadiki, olovli gaz I dastlab 1-separatorga kiradi, unda kondensat II (suyuq faza) undan ajratiladi va qayta ishlashga qaytariladi. Neft va gazni qayta ishlash zavodining texnologik obyektlaridan katta yoki favqulodda oqizish sodir bo‘lgan taqdirda, 1-separatordan mash’ala gazi 2chisiga yondirish uchun beriladi. (mash’al shamining pastki qismida joylashgan gidravlik klapan yo‘q qilinganidan keyin). Neft va gazni qayta ishlash zavodlari obyektlarini ishlatishning normal texnologik sharoitida 1-seperatordan alangali gaz mash’ala orqali yondirilish o‘rniga uning utilizatsiya blokiga, so‘ngra zavodning yoqilg‘i tarmog‘iga kiradi. Mash’ala gazi suyuqlik saqlangan apparati 3 tomonidan mash’ala qurilmasidan yuboriladi, bunda gaz siqiladi va bir vaqtning o‘zida vodorod sulfidi va boshqa kislotali komponentlardan tozalanadi. Suyuq reaktiv apparatdagi ishchi muhit amin III ning qayta tiklangan suvli eritmasi bo‘lib, uning kinetik energiyasi tashlama gazni tanlash va siqish uchun ishlatiladi. Vodorod sulfidi va tashlama gazning boshqa kislotali komponentlarini suvli amin eritmasi bilan ajratib olinganda biroz issiqlik ajralib chiqadi. 1-rasm. Suyuqlik yordamida mash’ala gazini qayta ishlash qurilmasining texnologik sxemasi. 1 - ajratuvchi; 2 – mash’ala; 3 – suyuq reaktiv apparati; 4 - sovutkich; 5 – uch fazali ajratgich; 6 – amin gazini oltingugurtdan tozalash qurulmasi; 7 - nasos; 8 - gaz kompressori. I – mash’ala chiqadigan gaz; II – kondensat (suyuq faza); III – aminning regeneratsiyalangan suvli eritmasi; IV - mash’ala gazi va suvli amin eritmasi aralashmasi; V – suyuq uglevodorodlar; VI – aminning to‘yingan suvli eritmasi; VII - yoqilg‘i gazi. Mash’ala gazi va amin IV ning suvdagi eritmasi aralashmasi sovutkichda 4 sovutiladi va uch fazali ajratgichga 5 beriladi, bunda suyuq reaktiv apparatda 3 mash’ala gazini siqish natijasida hosil bo‘lgan suyuq uglevodorodlar V sarflangan. Amin VI ning (to‘yingan) suvli eritmasi ajratiladi, u regeneratsiya uchun amin gazini oltingugurtdan tozalash moslamasi 6 ga yuboriladi. Amin III ning regeneratsiyalangan suvli eritmasi suyuq reaktiv apparat 3 ga nasos 7 orqali beriladi. Uch fazali separatordan 5, yoqilg‘i gazi VII (kislotali komponentlardan tozalangan alangali gaz) neft va gazni “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 13 Техника, технология и оборудование qayta ishlash zavodining yoqilg‘i tarmog‘iga gaz uzatgich nasos 8 tomonidan yetkazib beriladi. Suyuq uglevodorodlar V qayta ishlash uchun sifatsiz mahsulot sifatida yuboriladi. Ushbu tashlama mash’ala gazni utilizatsiya qilish texnologiyasini hisoblash tadqiqotlari uning yuqori samaradorligi va neft va gazni qayta ishlash zavodlarida qo‘llanilishini ko‘rsatdi. Rossiyaning shimoliy hududlaridagi konlarida yoqib yuboriladigan mash’ala gazlaridan toza metanol ishlab chiqarish jarayoni. Qayta tiklanadigan biologik xomashyolardan asosiy neft-kimyo mahsulotlari va motor yoqilg‘ilarining sintezi nomukammal va pasayishning o‘rnini bosa olmaydi. Shu nuqtayi nazardan, tabiiy gaz juda istiqbolli bo‘lib, uning asosida neftdan bir xil mahsulotlarni ishlab chiqarish mumkin. Bundan tashqari, gaz konlarida (trillionlab kubometr) va milliardlab kubometrlarda past bosimli gazning juda katta zahiralari mavjud bo‘lib, behisob gazlar mash’alalar orqali maqsadsiz yondiriladi. Shu sababli, tabiiy resurslarni qayta ishlash uchun yangi resurs va energiya tejovchi texnologiyalarni ishlab chiqish bugungi kunda juda dolzarbdir. Blok-modulli versiyada texnologik uskunalarni ishlab chiqarish imkonini beruvchi gaz. Oxirgi holat mobil va kichik o‘lchamli, shuningdek, xom ashyo va energiya jihatidan yopiq bo‘lgan asosiy kimyoviy mahsulotlarni sintez qilish uchun qurilmalarni ishlab chiqarish imkonini beradi. Bunday qurilmalar, xususan, Rossiya Federatsiyasining doimiy sovuq hududlarida, ayniqsa, past bosimli tabiiy gaz miqdori bo‘lgan hududlarda ishlatilishi mumkin . Shuni ham ta’kidlash kerakki, Rossiyadagi gaz konlarining aksariyati Rossiya Federatsiyasining rivojlanmagan avtomobil va temir yo‘l tarmog‘i bilan ajralib turadigan mintaqalarida joylashgan. Shuning uchun, bosim ostida konteynerlarda gaz tashish suyuq uglevodorodlar va suyuq kimyoviy moddalarni tashish sezilarli darajada oson. Masalan, qishki yo‘llardagi avtotransport, bahor va yozda daryo va dengiz transportidan foydalanish mumkin. Shuni ham yodda tutish kerakki, tabiiy gazni qayta ishlashning suyuq mahsulotlarini saqlash gaz mahsulotlariga qaraganda ancha sodda. Shu bilan birga, blok-modulli zavodlarning ishlashi davomida, ayniqsa, qish davri uchun suyuq energiya tashuvchilarning zarur zahiralarini oldindan tayyorlash mumkin. Ushbu ishning maqsadi Uzoq Shimol konlaridan tabiiy gazni past va o‘rta mahsuldorlikka ega bo‘lgan mobil blok-modulli bloklarda qayta ishlash uchun yangi energiya tejaydigan, resurs tejovchi texnologiyani ishlab chiqish edi. Metanol Arktik doirada tanqis mahsulotdir, chunki gaz ishlab chiqaruvchilari magistral quvurlarda gidratlarning shakllanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun kerak va uni maydonlardan konlarga tashish (bir necha ming kilometr masofalar) juda qimmatga tushadi. Yangi texnologiyaga ko‘ra, mobil blok-modulli bloklarda metanol ishlab chiqarish bir necha bosqichda amalga oshiriladi: 1- bosqish - tabiiy gazni tayyorlash; 2 - bosqich - gaz turbinalaridagi tabiiy gazni sintez gaziga aylantirish; 3 - bosqich - bir martalik sxema yordamida sintez gazini metanolga aylantirish; 4 - bosqich - chiqindi gazlarning issiqligi tufayli gaz turbinasida elektr energiyasini ishlab chiqarish. 5 - bosqich – havoni kislorod bilan boyitish. Birinchi bosqichda tabiiy gazni katalitik tozalash kombinatsiyalangan qurilmalarda - reaktor-adsorberlarda amalga oshiriladi. Katalitik zonada alyuminiy-kobalt katalizatorlarida oltingugurt saqlovchi organik birikmalarni vodorod sulfidiga katalitik gidrogenlash amalga oshiriladi. Adsorbsion zonada u sink absorberida adsorbsiyalanadi. Jarayonning ikkinchi bosqichida gaz turbinasining yonish zonasida metanning qisman oksidlanish reaktsiyasi amalga oshiriladi. Ish simulyatsiyasi natijasida gaz turbinasi, uning ish rejimlari har 1000 kub metr uchun 380-450 kVt elektr energiyasi ishlab chiqarilgan holda sof sintez gazini ishlab chiqarishni ta'minlash uchun o‘rnatiladi. Sintez gazidagi vodorod va uglerod oksidining molyar nisbati o‘rtacha 1,82-1,95. ga “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 14 Техника, технология ва жиҳозлар teng. Jarayonning uchinchi bosqichida quritilgan sintez gazi ketma-ket ulangan uchta reaktordan iborat reaktor blokiga beriladi. Reaktorlar o‘rtasida har bir reaktordan keyin metanolni reaksiya zonasidan olib tashlash imkonini beruvchi issiqlik almashtirgichlar va sovutgich-kondenserlar mavjud. Reaktor blokida sintez gazining umumiy konversiyasi 75-90% ni tashkil qiladi. Xom metanoldagi metanol konsentratsiyasi og‘irligi 96-99,8% ni tashkil qiladi, qolgan qismi suvdir. Xom ashyo metanol tarkibidagi organik birikmalarning miqdori oz miqdorida. Bunday sifatli metanol gaz sanoatida qo‘shimcha rektifikatsiyasiz bevosita ishlatilishi mumkin. Jarayonning to‘rtinchi bosqichida elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun reaksiyaga kirishmagan gazsimon reaktivlar gaz turbinasiga yuboriladi. Katalitik reaktorlarda ishlab chiqarilgan bug‘ sanoat ehtiyojlari uchun sovutish va sanoat binolari va inshootlarini isitish uchun ishlatiladi. Laboratoriya tajribalari va metandan sintez gazini olish uchun gaz turbinali blokining dastgoh sinovlari natijalariga ko‘ra, yoqilg‘ining oksidlovchi (havo, kislorod bilan boyitilgan havo, kislorod) bilan qisman oksidlanish zonasi modeli qurilgan. 1. Xomashyoning berilgan tarkibi uchun yonish kamerasidan chiqishda mahsulot oqimining tarkibi hisobga olinadi. Bunda metanning (yoki uglerod oksidining) qisman oksidlanishi, metanning bug‘ riformatsiyasi (metanning bug‘-karbonat angidrid reformatsiyasi), uglerod oksidining bug‘ reformatsiyasi, uglerod oksidining nomutanosibligi reaksiyalari hisobga olinadi. 2. Berilgan haroratlar va xom ashyo tarkibi uchun mahsulot gazlarining haroratini, shuningdek, gaz turbinasining issiq chiqindi gazlari tomonidan ishlab chiqarilgan elektr miqdori hisobga olinadi. Bundan tashqari, termodinamik o‘zgaruvchilar va turbinada ishchi suyuqlikni siqish va kengaytirish jarayonlarining ishi hisoblanadi. 1. Gaz turbinalarida sintez gazini olish jarayoni bo‘yicha keng ko‘lamli eksperimental tadqiqotlar olib borilgan. 2. Gaz turbinali blokning matematik modeli tuzilgan va uning tajriba natijalariga mos kelishi ko‘rsatib o‘tilgan. 3. Model asosida gaz turbinasining asosiy konstruktiv parametrlari va uning ish rejimlari hisoblab chiqilgan. 4. Sintez gazi uchun 88-90% selektivlik bilan o‘rnatishning uglerodsiz ishlashini ta'minlovchi optimal turbinaning ish rejimlari aniqlangan. Neft gazi sanoati, neft-kimyosi uchun strategik muhim xomashyo resursi bo‘lib, asosan mamlakatning iqtisodiy va sanoat salohiyatini belgilab beradi. Bugungi kunda infratuzilmasi rivojlanmagan kichik va oʻrta oʻlchamdagi borish qiyin boʻlgan neft va gaz konlarining ogʻir kongeologik sharoitlarida, ayniqsa, dengiz konlarini oʻzlashtirishda qoʻshma gazdan foydalanish dolzarb vazifaga aylanib bormoqda. Foydali qo‘shma gazdan foydalanish nafaqat iqtisodiy, balki ekologik muammodir, neft-gaz majmuasining atrof-muhit holatiga salbiy ta'sirini kamaytirish bilan bog‘liq muhit yirik neft, gaz va gaz kondensati konlaridan gaz yig‘ishni tashkil etish muhim sanaladi. Qo‘shma neft gazini ishlatish uchun utilizatsiya qilishning yangi texnologiyasi keltirilgan o‘rta va olis dalalarda, infratuzilmasi rivojlanmagan dalalar uchun, shuningdek, mash’ala gazlardan foydalanadigan dengizdagi neft va gaz konlari uchun qo‘llaniladigan texnologiya hisoblanadi. Taklif etilayotgan texnologiya konni o‘zlashtirish va rivojlantirish uchun kapital xarajatlarni kamaytirishga imkon beradi. Shu bilan birga yuqori samaradorlikni ta'minlaydi. Mavjud texnologik sxemaga sezilarli qo‘shimchalar kiritmasdan tezkor integratsiyaga erishish imkonini beradi. Shuningdek, atrof-muhitga minimal zararli ta'sirlardan ham himoya qiladi. Amaldagi mash’ala gazidan foydalanish texnologiyalarining kamchiliklari, ular qo‘llaniladigan qurilmalarning katta o‘lchamlari va og‘irligini o‘z ichiga oladi, bu ruxsat etilgan og‘irlik yuki va joylashtirilgan uskunaning o‘lchamlari bo‘yicha cheklovlar mavjud bo‘lgan dengiz platformasi sharoitida qabul qilinishi mumkin emas. Neft-gaz sanoat neft-kimyosi uchun strategik muhim xom ashyo manbai bo‘lib, u asosan iqtisodiy va sanoat yo‘nalishlarini belgilaydi. Biroq, undan foydalanish nafaqat iqtisodiy, balki neft-gaz majmuasining atrof-muhitga salbiy ta'sirini kamaytirish bilan bog‘liq ekologik muammodir. Konlardan gaz yig‘ishni yirik gazni qayta ishlash obyektlarini qurishni “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 15 Техника, технология и оборудование nazarda tutuvchi sxemalar bo‘yicha tashkil etish qo‘shimcha kapital xarajatlarni talab qiladi. O‘rnatish muddatini oshiradi va utilizatsiya qilishga imkon bermaydi. Ishchi suyuqlik va issiqlik manbalari o‘rtasida ikki izotermik va ishchi suyuqlik o‘tishning ikkita ideal tartibi bo‘ylab sodir bo‘ladigan va qaytariladigan issiqlik almashinuvi jarayonlari izotermadan ikkinchisiga kirishish faqat harorat farqigina bo‘lsa mumkin hisoblanadi. Issiq va sovuq issiqlik manbalari siklining maksimal ishi nazariy jihatdan sovuq manba haroratida T = 0 K bo‘ladi. Lekin issiqlik dvigatellarida sovuq manba, qoida tariqasida, harorat taxminan T = 300 K bo‘lgan muhitdan (suv, havo) foydalanadi. Bundan tashqari, tabiatda mutlaq nolga erishish mumkin emas. 2-rasm. Yonuvchan neft gazini chiqindi gazlar yordamida yig‘ish va utilizatsiya qilish texnologiyasining sxemasi 1 – mash’ala gazini ajratgich; 2 - mash’ala blok; 3 - chiqindi gazni yig‘ish moslamasi; 4 - ish kamerasi; 5 - cho‘ktirish sig‘imi; 6 – dispersiyali olov; 7 - markaziy yig‘ish punkti; 8 - quyish quduqlari Muhokamalar. Taklif etilgan jarayonga eng yaqin bo‘lgan tashqi yonish dvigatelining ishlash jarayoni, ya'ni bug‘ dvigatelining ishlashi. Bug‘ dvigatel ishlaganda suv bug‘ining energiyasi ishlatiladi, bu esa jihozning o‘zaro harakatlanishi natijasida mexanik ishga, ya’ni aylanma harakat yuzaga keladi. И.В. Захаров tomonidan taklif qilingan yechimda issiqlik energiyasi ketma-ket siqilib, cho‘ziladigan elastik deformatsiya energiyasiga aylanadi. Ishchi suyuqlik, shu bilan bosimning pasaygan davrini va ishchi suyuqlik bosimining oshishi davrini belgilaydi. Ushbu xususiyatdan foydalanib, issiqlik energiyasini yetkazib berish tufayli ish kamerasining hajmi o‘zgarib turadigan ijobiy texnologik qurilmani takilif etish mumkin. Ushbu texnologiyani amalga oshirish uchun quyidagi tuzilmalar talab qilinadi: separator; mash’alali yonish jihozini o‘rnatish; yig‘ish qurilmasi, chiqindi gazlar; ikkita ish kamerasi; cho‘ktirish sig‘im. Texnologiya quyidagicha amalga oshiriladi: past bosim bilan olov ajratgichdan 1 olinadi (1-rasm) va kirish yo‘li orqali u siqilgan ish kameralariga 4 beriladi, mahsulot haroratining oshishi bilan birga keyinchalik, chiqish shtutseri orqali yuqori bosim va yuqori haroratga ega bo‘lgan ish kameralaridan chiqariladi va neft va gaz quvuriga yetkazib beriladi. Asosiy qazib olingan mahsulot bilan aralashtiriladi va markaziy yig‘ish punktiga 7 tashiladi. Gazning boshqa qismi yondirilgan 2mashina blokiga beriladi. Mash’alani o‘rnatish qurilmadan foydalanishni talab qiladi. Chiqindi gazlarni yig‘ish 3, chiqindi gazlarni ish kamerasiga yig‘ish va yetkazib berish uchun mo‘ljallangan 4. Issiqlik energiyasini ish kamerasiga o‘tkazgandan so‘ng, chiqindilar gaz dispersiyali vilkaga chiqariladi 6. Ishchi blokni sovutish uchun 4, alohida cho‘ktiruvchi sig‘imda 5 qatlam suvi mavjud bo‘lib, keyinchalik uni quduqlarga 8 quyish orqali qatlam bosimini oshirish tizimida ishlatiladi. Tashlama mash’ala gazi tarkibidagi karbonat angidridi va vodorod sulfidi komponentlarini ikki bosqichda tozalash texnologiyasining sxemasi 3-rasmda keltirilgan. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 16 Техника, технология ва жиҳозлар 3-rasm. Tashlama mash’ala gazi tarkibidagi karbonat angidridi va vodorod sulfidi komponentlarini ikki bosqichda tozalash texnologiyasining sxemasi. 1,6,9-separator; 2-natriy gidroksidini tayyorlash sig`imi; 3,11-nasos; 4,7-absorbsion kolonna; 5,8-suvli sovutkich; 10ammoniy gidroksidini tayyorlash sig‘imi. I suv; II Natriy gidroksid; III nordan gaz; IV natriy gidrooksidi; V natriy karbonat va sulfid tuzli eritmalari; VI-qisman zararsizlantirilgan NG; VIINH4OH; VIII-NH4OH suvli eritmasi; IX ammoniy karbonat va sulfid tuzli eritmasi; X karbonat angidridi va vodorod sulfidi komponentlaridan zararsizlantirilgan tashlama gaz. Hozirgi kunda gazli gazni qayta ishlash zavodida yiliga o‘rtacha 400 mln m3 miqdorda tabiiy gaz tozalanib istemolchilarga yetkazib kelinmoqda.Tabiiy gazni tozalashda ortib qolgan komponentlar mash’alalar orqali atmosferaga chiqarilib yuboriladi.Gazli gazni qayta ishlash zavodida yiliga o‘rtacha, mash’alalar orqali 30 mln m3 miqdorda zararli komponentlardan tashkil topgan gazlar atmosfera havosiga chiqarib yuborilmoqda. Shuni inobatga olgan holda atmosferaga chiqadigan zararli gazlar miqdorini kamaytirish, shu bilan birgalikda qo‘shimcha xomashyo olish maqsadida mash’al gazlar tarkibidagi atmosferaga chiqayotgan zararli komponentlar miqdorini kamaytirish, ularni qayta ishlash natijasida natriy karbonat, natriy sulfid va ammoniy karbonat, ammoniy sulfid eritmalarini olish texnologiyasini ishlab chiqdik. Xulosa. Gazli gazni qayta ishlash zavodidan mash’alalar orqali atmosferaga chiqadigan karbonat angidridi va vodorod sulfidi komponentlari miqdori CO2 69.61% dan 7.2 % gacha va H2S 24.24 % dan 5.74 % gacha kamayganini tadqiqot ishlarimizda ko‘rishimiz mumkin. O‘rtacha bir yilda gazli gazni qayta ishlash zavodidan mash’alalar orqali atmosferaga chiqariladigan 30 mln m3 zararli gazlar komponenti tarkibidagi CO2 1 mlrd 668 mln gr/mol va H2S 582 mln gr/mol atmosfera havosiga chiqariladi. Biz taklif etayotgan texnologiya yordamida gazli gazni qayta ishlash zavodidan mash’alalar orqali atmosferaga chiqadigan karbonat angidridi va vodorod sulfidi komponentlari miqdorini CO2 174 mln gr/mol va H2S 138 mln gr/molgacha atmosfera havosiga chiqariladigan zararli gazlar komponentlarini kamaytirish imkonini beradi