Natriy xlorid, kaliy xlorid, magniy sulfatlarga boy bo‘lgan tuzlar tarkibini tadqiq qilish

Kirish. Hozirgi vaqtda jahonda aholi sonining intensiv ko‘payishi, fan texnikaning rivojlanishi, aholini sifatli mahsulotlarga bo‘lgan talabni to‘liq ta’minlash kimyo sanoatining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston tabiiy mineral va tarkibi turli xil kimyoviy elementlarga boy bo‘lgan tuz konlariga boy bo‘lib, ulardan to‘liq foydalanilmay kelinmoqda. Ushbu tuz konlaridan foydalanish va turli xil yuqoridagi talablarni bajarishga yordam beradi. Bu esa arzon xomashyo bilan ta’minlanishiga va ishlab chiqarishning yuksak darajada rivojlanishiga olib keladi. Tabiiy mineral va tuzlardan foydalanishga talab yildan yilga oshib bormoqda va ularni kimyo sanoatining turli sohalarida qo‘llash hozirgi kunning dolzarb masalalaridan biridir [1-4]. O‘zbekistonda ko‘plab suv havzalari va ko‘llar mavjud bo‘lib, ular yillar davomida suvning kamayishi hisobiga sho‘rlanishi ortib, turli xil noorganik tuzlar hosil bo‘lishiga olib kelmoqda. Hosil bo‘lgan ushbu tuzlarni qazib olish va qayta ishlash orqali natriy, kaliy va magniyga boy “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 52 Кимё ва кимёвий технологиялар birikmalarni ajratib olish, ularni xalq xo‘jaligining turli sohalarda xomashyo sifatida ishlatish va tayyor mahsulotga bo‘lgan talabni qondirishga erishish mumkunligini ko‘rsatadi. Bu esa yuqoridagi muammolarning yechimini topishga imkon beradi [5-6]. Ushbu maqolada tadqiqotlar olib borish uchun tadqiqot obyekti sifatida Buxoro va Navoiy viloyati chegara hududidagi mavjud tuz konlardagi tuzlarning kimyoviy, minerologik tarkibini o‘rganish va ular asosida ishqoriy metallarning tuzlarini ajratish imkoniyatlari o‘rganilgan. Dastlab Quyimozor va To‘dako‘l suv havzalari atrofida hosil bo‘lgan tuz konlarining tarkibini aniqlash uchun bir necha namunalar olindi. Ularning tarkibi kimyoviy tahlil usullari va zamonaviy SEM va IK-spektrlari orqali ilmiy tadqiqotlar olib borildi. Adabiyotlardan ma’lumki Quyimozor suv havzasining hajmi 280-350 mln.t.kub suvni tashkil qilishi, maydoni 16,2-17,3km kv.bo‘lib [6-7], hozirgi vaqtda maydoni ancha qisqarishi va uning atrofida “Kogon baliqchilik xo‘jaligi” tashkil etilgan bo‘lib, bu yerda ko‘plab suv ko‘lmaklari, tuz konlari hosil bo‘lgan. Olib kelingan namunalar tarkibi kompleksometrik usullar asosida kimyoviy elementlarga tahlil qilindi [8-10,11], olingan natijalar 1-jadvalda keltirilgan. 1-jadval. Quyimozor suv ombori atrofidan olingan suv va hosil bo‘lgan tuzlar tarkibining kimyoviy tahlil natijalari № Parametrlarning nomlarnishi O‘lchov birliklari 1-namuna (suv) 2-namuna (tuz) 1. Vodorod ko‘rsatgichi rN 7,1 6,9 2. Zichligi g/sm3 1,340 1,420 3. Kalsiy mg/dm3 25,08 40,08 4. Magniy mg/dm3 1155,2 1155,2 5. Temir mg/dm3 1,12 1,49 6. Xloridlar mg/dm3 16212,1 17378,1 7. Nitritlar mg/dm3 0,05 0,06 8. Nitratlar mg/dm3 0,2 0,4 9. Sulfatlar mg/dm3 8350,0 9690,0 10. Marganes mg/dm3 0,09 0,11 11. Qorg‘oshin mg/dm3 0,10 0,14 12. Mis mg/dm3 0,04 0,05 13. Xrom mg/dm3 0,02 0,05 14. Nikel mg/dm3 0,02 0,05 15. Kobalt mg/dm3 0,58 0,75 16. Karbonatlar mg/dm3 5,2 8,0 17. Gidrokarbonatlar mg/dm3 58,2 73,2 18. Kaliy mg/dm3 21,78 28,78 19. Natriy mg/dm3 11520 12330 1-jadvalda Quyimozor suv omborining suv va tuzning kimyoviy tarkibi kompleksometrik usullar yordamida metallar va anionlar miqdori, vodorod ko‘rsatgichi rN, zichligi bo‘yicha olingan natijalar keltirilgan bo‘lib, unda suyuq va qattik tuzlarning vodorod ko‘rsatgichi rN=6,8-7,1 mos kelishi, zichligi 1,340-1,420 g/m3, tarkibida eng ko‘p miqdorda natriy – 12330,3; magniy – 1155,2; kaliy – 28,78; va boshqa ko‘plab metallar uchrashi va bundan tashqari anionlardan xloridlar – 16212,1; sulfatlar – 9690,0; gidrokarbonatlar – 73,2; ko‘p miqdorda borligi kimyoviy tahlil asosida aniqlandi. Ushbu namunalardan suv va tuzlarning tarkibi zamonaviy Energodispersion rentgenofluoressent spektrometr, Rigaku NEX-DE qurilmasi yordamida kimyoviy tahlil o‘tkazildi. Unda eng ko‘p miqdorda natriy, xlor va magniy borligini ko‘rishimiz mumkun, bu esa tarkibida asosan natriy xlor va magniy sulfatga mos kelishini ko‘rsatadi, kamroq miqdorda kaliy xlor va kalsiy sulfatlardan tashkil topgan birikma ekanligi aniqlandi. Olingan natijalar 1- rasmda keltirilgan. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 53 Химия и химические технологии 1-rasm. Quyimozor suv ombori atrofidan olingan suv va tuzlar tarkibining devtogrammik tahlil natijalari Quyimozor suv ombori atrofida keltirilgan suv va tuz tarkibini o‘rganish uchun IK-spektrlari olindi, olingan natijalar 2-rasmda keltirilgan. tuz suv 2-rasm. Quyimozor suv ombori atrofida olingan suv va tuzlar tarkibining IK-spektri Olingan IK-spektrlardan magniy, natriyning kislorod bilan va xlor, sulfatning metallar bog‘lari uchrashini ko‘rish mumkun, bu esa birikmalar tarkibida metallarning xlor va sulfat bilan bog‘langanligini ko‘rsatadi. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 54 Кимё ва кимёвий технологиялар Bundan tashqari Quyimozor suv omborining suv va tuz namunalarining SEM analizi ham olindi. Bilamizki, bu analiz aniqlanayotgan moddalarining ichki holatini yoritib beradi va qancha miqdorda elementlar mavjudligini ko‘rsatadi. Shu asosida suv va tuz ichki holatining rasmlari va tarkiblarini ko‘rish maqsadida SEM tahlili qilindi va analiz natijalari 3- rasmda keltirilgan. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 55 Химия и химические технологии E3S Web of Conferences 563, 01026 (2024) https://doi.org/10.1051/e3sconf/202456301026 ICESTE 2024 9. Харитонов Ю.Я. Физико-химические методы анализа –М.Высшая школа. 2001, 252 с. 10. Методы анализа рассолов и солей / Ю.В.Морачевского, Е.М.Петровой.-М.:Химия, 1995.-404с. 11. Махмудов Рафик Амонович, Фатиллоев Шамшод Файзулла Угли. “Изучение макро и микроелементного состава отходов, получаемых на предприятиях по переработке шелковичного сырья” Универсум: технические науки 6.2 (119) (2024): 46-49. Baxshilloyev Nozim Komil O‘g‘li - Buxoro davlat texnika universiteti “Kimyo muhandisligi” kafedrasi doktoranti E-mail :nozimbaxshilloyev96@gmail.com Tel: +998-882969000 Umirov Farxod Yergashovich - texnika fanlari doktori, professor. Navoiy davlat konchiliktexnologiyalar universiteti, 210100, Navoiy sh., O‘zbekiston Respublikasi. Е-mail: Umirov3@yandex.ru. Tel.:(+998-97 322 44 35 Maxmudov Rafiq Amonovich - texnika fanlari doktori, professor. Buxoro davlat texnika universiteti “Kimyo muhandisligi” kafedrasi. Tel.: +998997752742 (с), E-mail: ramakhmudov@mail.ru O‘SIMLIK CHIQINDILARI ASOSIDA OLINGAN UGLERODLI ADSORBENTLAR Bokiyeva Sh.K. Buxoro davlat texnika universiteti. Annotatsiya. Maqolada sanoat miqyosida ishlatiladigan faollashtirilgan uglerodli adsorbentlar foydalanish karbonizatsiya va oksidlovchi gazlar yordamida faollashtirish jarayoni natijasida g‘ovakli tuzilma, faollashgan uglerodning tuzilishi va xossalari biokimyoviy tarkibi piroliz jarayonining dinamikasini, unumdorligini, ishqalanishini va kul miqdorini belgilaydigan prekursorning tabiatiga bog‘liq. Tayanch so‘zlar: faollantirilgan uglerodlar, oksidlovchi gazlar, sellyuloza biopolimerlari, sintez, noorganik birikmalar, biomassa, piroliz, biokimyoviy xossalar, zaharli gazlar, fotodegradatsiya. УГЛЕРОДНЫЕ АДСОРБЕНТЫ, ПОЛУЧЕННЫЕ НА ОСНОВЕ РАСТИТЕЛЬНЫХ ОТХОДОВ Бокиева Ш.K. Бухарский государственный технический университет. Аннотaтция. В статье используются адсорбенты с активированным углем, применяемые в промышленных масштабах, пористая структура в результате процесса карбонизaции и активaции окислительными газами, структура и свойства активированного угля биохимический состав зависит от природы предшественника, определяющего динамику процесса пиролиза, производительность, трение и зольность. Ключевые слова: активированный уголь, окислительные газы, биополимеры целлюлозы, синтез, неорганические соединения, биомасса, пиролиз, биохимические свойства, токсичные газы, фотодеградaции. CARBON ADSORBENTS OBTAINED FROM PLANT WASTE Bоkieva Sh.K. Bukhara state technical university. Abstract. The article uses adsorbents with activated carbon used on an industrial scale, a porous structure as a result of the carbonization process and activation by oxidizing gases, the structure and properties of activated carbon, the biochemical composition depends on the nature of the precursor, which determines the dynamics of the pyrolysis process, productivity, friction and ash content. Key words: vegetable raw materials, activated carbon, oxidizing gases, cellulose biopolymers, synthesis, inorganic compounds, biomass, pyrolysis, biochemical properties, toxic gases, photodegradation. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 56