Skip to content
Scientific Article O'zbekcha Open Access

Колосникли панжара ва аррачали барабан оралиқ масофасининг тозалаш жараёнига таъсири

МУХАМЕДЖАНОВА С.Ф., ҲАМРОЕВА М.Ф., ТУЙЧИЕВ Т.О., ХУДАЯРОВА Ф.О.

Issue
4-son
Pages
260–264
Published
05.08.2025
Views
3 5

Abstracts

The article presents the results of a study of the influence of the intermediate distance between the saw drum and the grate on the cleaning process with a column diameter of 15 mm. Although the minimum indicators of an increase in mechanical damage to seeds and the number of raw cotton volatiles included in the separated impurities during cleaning were recorded at a distance of 19 and 20 mm, the highest cleaning efficiency was recorded between the saw drum and the grate with a distance of 18 mm. Considering that this was achieved, a section for cleaning large impurities with a grate diameter of 15 mm and a distance of 18 mm was adopted as a recommendation.

Article Content

“Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 258 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари қўшилиб кетиши ва тозалаш самарадорлигига таъсирини ўрганиш мақсадида тадқиқотлар олиб борамиз. Амалий тадқиқотлар. Тадқиқотларда аррачали барабан ва колосникли панжара оралиқ масофасини 15 мм дан 20 мм гача ўзгартириб, тозалаш жараёнига таъсири тадқиқ этилди. Тадқиқотларда C65-24 селекциясининг I ва III навлари 2 синфда, дастлабки намлиги 10,4 %, 12,5 % ва ифлослиги 8,7 %; 10,3 % бўлган пахта хом ашёсидан фойдаланилди. Тадқиқотларда ускунанинг иш унумдорлиги 7 тонна/соатда ўтказилди. Тадқиқот натижалари 1-2-жадвалларда келтирилган. 1-жадвал. Колосникли панжара билан аррачали барабан оралиқ масофасининг тозалаш жараёнига таъсири Аррачали барабан билан колосниклар оралиқ масофаси, мм 15 16 17 18 19 20 1. Пахтанинг дастлабки намлиги, % 10,4 2. Пахтанинг дастлабки ифлослиги, % 8,7 3. Тозалашдан сўнг ифлослик миқдори, % 4,95 4,90 4,86 4,67 4,70 4,76 4. Тозалаш самарадорлиги, % 43,05 43,66 44,18 46,31 45,93 45,24 5. Чигит механик шикастланишининг ошиши, % 0,56 0,53 0,51 0,49 0,49 0,47 № Кўрсаткичлар 6. Ажратилган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори, % 4,09 3,67 3,30 3,11 2,95 2,78 Пахтанинг дастлабки ифлослиги 8,7 %ни ташкил этиб, аррачали барабан билан колосникли панжаранинг оралиқ масофаси 15 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,56 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 4,95 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 4,09 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 43,05 %ни ташкил этди. Аррачали барабан билан колосникли панжаранинг оралиқ масофаси 16 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,53 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 4,90 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 3,67 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 43,66 %ни ташкил этди. Тозалагичнинг аррачали барабан билан колосникли панжарасининг оралиқ масофаси 17 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,51 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 4,86 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 3,30 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 44,18 %ни ташкил этди. Йирик ифлосликлардан тозалаш ускунасининг аррачали барабани билан колосникли панжарасининг оралиқ масофаси 18 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,49 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 4,67 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 3,11 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 46,31 %ни ташкил этди. Аррачали барабан билан колосникли панжаранинг оралиқ масофаси 19 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,49 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 4,70 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 2,95 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 45,93 %ни ташкил этди. Тозалагичнинг аррачали барабан билан колосникли панжарасининг оралиқ масофаси 20 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,47 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 4,76 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 2,78 % ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 45,24 %ни ташкил этди. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 259 Технологии текстильной и легкой промышленности 2-жадвал Колосникли панжара билан аррачали барабан оралиқ масофасининг тозалаш жараёнига таъсири Аррачали барабан билан колосниклар оралиқ масофаси, мм 15 16 17 18 19 20 1. Пахтанинг дастлабки намлиги, % 12,5 2. Пахтанинг дастлабки ифлослиги, % 10,3 3. Тозалашдан сўнг ифлослик миқдори, % 5,65 5,58 5,51 5,26 5,32 5,40 4. Тозалаш самарадорлиги, % 45,15 46,01 46,92 48,98 48,36 47,56 5. Чигит механик шикастланишининг ошиши, % 0,73 0,68 0,65 0,62 0,6 0,59 № Кўрсаткичлар 6. Ажратилган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори, % 4,22 3,76 3,45 3,20 3,08 2,89 Пахтанинг дастлабки ифлослиги 10,3 %ни ташкил этиб, аррачали барабан билан колосникли панжаранинг оралиқ масофаси 15 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,73 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 5,65 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 4,22 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 45,15 %ни ташкил этди. Аррачали барабан билан колосникли панжаранинг оралиқ масофаси 16 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,68 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 5,58 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 3,76 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 45,81 %ни ташкил этди. Тозалагичнинг аррачали барабан билан колосникли панжарасининг оралиқ масофаси 17 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,65 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 5,51 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 3,45 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 46,92 %ни ташкил этди. Йирик ифлосликлардан тозалаш ускунасининг аррачали барабани билан колосникли панжарасининг оралиқ масофаси 18 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,62 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 5,26 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 3,20 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 46,98 %ни ташкил этди. Аррачали барабан билан колосникли панжаранинг оралиқ масофаси 19 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,60 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 5,32 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 3,08 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 48,36 %ни ташкил этди. Тозалагичнинг аррачали барабан билан колосникли панжарасининг оралиқ масофаси 20 мм бўлганда, чигитнинг механик шикастланишининг ошиши 0,59 %ни, тозалашдан сўнг ифлослик миқдори 5,40 %ни, тозалаш жараёнида ажралган ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори 2,89 %ни ва ускунанинг тозалаш самарадорлиги 47,56 %ни ташкил этди. Тозалаш жараёнида чигитнинг механик шикастланишининг ошиши аррачали барабан билан колосникли панжарани оралиқ масофаси 15 мм дан 20 мм гача катталашиб борган сари I нав пахтада 0,56 %дан 0,47 % гача камайиб бориши аниқланди. III нав пахтада эса 0,73 %дан 0,59 %гача камайиб бориши аниқланди. Аррачали барабанга колосникли панжара қанча яқин бўлса, арра тишлари билан пахта бўлакчаларини илаштириб, колосникка бориб уришида колосникнинг горизонтал ўқига нисбатан пастки қисмига бориб урилишида кўпроқ механик шикастланишнинг ошишига олиб келмоқда. Оралиқ масофа 20 мм гача катталашиб “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 260 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари боришида тозалаш жараёни оптимал кечиши билан биргаликда чигитнинг механик шикастланиши ҳам камайишига эришилмоқда. Тозалаш ускунасида пахта тозалангандан сўнг ифлосликларга қўшилиб кетган пахта бўлакчалари миқдори аррачали барабан билан колосникли панжарани оралиқ масофаси 15 мм дан 20 мм гача катталашиб борган сари I нав пахтада 4,09 %дан 2,78 % гача камайиб бориши аниқланди. III нав пахтада эса 4,22 %дан 2,89 %гача камайиши аниқланди (1-расм). Ифлослик таркибидаги пахта бўлакчалари миқдори, % 1-расм. Тозалаш жараёнида пахта бўлакчаларини ифлосликлар таркибига қўшилиб кетишини аррачали барабан билан колосникли панжара оралиқ масофасига боғлиқ графиги. 1 – I нав пахта хом ашёси қайта ишланганда; 2 – III нав пахта хом ашёси қайта ишланганда. Тозалаш самарадорлигини аррачали барабан билан колосникли панжара оралиқ масофасига боғлиқ графигини (2-расм) таҳлил қиладиган бўлсак, аррачали барабан билан колосникли панжарани оралиқ масофаси 15 мм дан 18 мм гача катталашиб борган сари I нав пахтада 43,05 %дан 48,01 % гача ошиб бориши аниқланди. Оралиқ масофа 18 мм дан катталашганда эса тозалаш самарадорлик 45,24 %гача камайиши аниқланди. III нав пахтада эса аррачали барабан билан колосникли панжарани оралиқ масофаси 15 мм дан 18 мм гача катталашиб борган сари 45,15 %дан 48,52 %гача ошиб бориши, оралиқ масофа 18 мм дан катталашганда тозалаш самарадорлик 47,56 %гача камайиши аниқланди. Аррачали барабан билан колосникли панжара оралиқ масофаси, мм Тозалаш самарадорлик, % 2-расм. Тозалаш самарадорлигининг аррачали барабан билан колосникли панжара оралиқ масофасига боғлиқ графиги. 1 – I нав пахта хом ашёси қайта ишланганда; 2 – III нав пахта хом ашёси қайта ишланганда. Аррачали барабан билан колосникли панжара оралиқ масофаси, мм “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 261 Технологии текстильной и легкой промышленности “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 262