Turli kombinatsiyada joylashgan takomillashtirilgan qoziqchali plankali barabanlarning tahlili

Kirish. Paxta quritish uskunasidan sо‘ng havo yoki tasmali tarnsportyorlar yordamida tozalash texnologiyasiga uzatiladi. Ma’lumki, g‘aramdagi paxtani zichligi yuqori bо‘lganligi uchun paxta bо‘lakchalari bir-biri bilan mustahkam bog‘langan bо‘ladi va quritish jarayonida tо‘liq titilmagan holda tozalashga yuboriladi. Bu о‘z navbatida ta’minlovchi valiklardan sо‘ng dastlabki qoziqchali plankali barabanlarda paxtani titilishiga olib kelib, tozalash samaradorlikni pasaytiradi. Shuningdek, katta bо‘laklardan iborat xomashyoni qoziqchali-plankali baraban va tо‘rli yuza orasiga tushgan mexanik shikastlanishni oshishiga olib kelib, keyingi bosqich jarayonlarida tola tarkibida nuqsonlar hosil bо‘lishiga sabab bо‘ladi. Pirovardda tolaning sinfini pasayishiga olib kelib, tolaning xarid narxi kamayadi. Tadqiqot о‘tkazish metodikasi. Tadqiqotlarda 1XK tozalagichiga qoziqchali plankali barabanlar quyidagi ketma-ketlikda о‘rnatildi: ta’minlovchi valiklardan sо‘ng mavjud variantdagi qoziqchali-plankali baraban, undan sо‘ng qoziqcha va plankaning balandligi 65 mm va qoplamaning diametri 270 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali baraban, undan sо‘ng qoziqcha va plankaning balandligi 80 mm va qoplamaning diametri 240 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali baraban hamda qoziqcha va plankaning balandligi 95 mm va qoplamaning diametri 210 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali barabanlar. Tozalash jarayoni quyidagicha amalga oshiriladi: paxta ta’minlovchi valiklar yordamida ularning ostida joylashgan mavjud variantdagi va qoziqcha va plankaning balandligi 65 mm va qoplamaning diametri 270 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali barabanlar orasiga uzatib beradi. Paxta xomashyosi dastlab qoziqchali plankali barabanlarning yuqori qismida titkilanib alohida bо‘lakchalarga ajratish va mustaxkam bog‘langan iflosliklarni passivlashtiriladi. Shundan sо‘ng qoziqcha va plankaning balandligi 95 mm va qoplamaning diametri 210 mm bо‘lgan qoziqchaliplankali baraban va tо‘rli yuza orasida tozalanadi. Ikkinchi navbatda turgan qoziqcha va plankaning balandligi 80 mm va qoplamaning diametri 240 mm bо‘lgan qoziqchali-plankali barabanda tozalanadi. Shu tarzda barcha qoziqchali barabanlar va tо‘rli yuzalarda paxta xomashyosi tozalandi. Tadqiqot natijalari. Olib borilgan tadqiqot natijalari 1÷.2-jadvallar va 1÷2-rasmlarda keltirilgan. Tadqiqotlarda Nam-77 va S65-24 seleksiya navidagi paxtani tozalashdan oldingi namligi о‘z navbatida 8,05; 8,50 % va 8,11; 8,6 %lar va iflosligi 8,2; 11,5 % va 7,5; 10,3 %lardagi paxta xom ashyosidan foydalanildi. Mavjud qoziqchali-plankali barabanlar о‘rnatilgan tozalagichning ish unumdorligi 3 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,59 %ni, passiv iflosliklar miqdori 26,9 %ni, tozalash samaradorlik 44,06 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,30% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,98 %ni, passiv iflosliklar miqdori 32,06 %ni, tozalash samaradorlik 47,96 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,33% ni tashkil etdi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 269 Технологии текстильной и легкой промышленности 1-jadval. Mavjud qoziqchali-plankali barabanlar о‘rnatilgan tozalagichda olib borilgan tadqiqot natijalari. Nam-77 seleksiya navi S65-24 seleksiya navi I nav III nav I nav III nav t/r Kо‘rsatkichlar 1. Paxtani namligi, % 8,05 8,50 8,11 8,6 2. Paxtani iflosligi, % 8,2 11,5 7,5 10,3 ish unumdorlik 3 tonna/soat 3. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,59 5,98 4,22 5,53 4. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 26,9 32,06 28,43 34,5 5. Tozalash samaradorligi, % 44,06 47,96 43,8 46,28 6. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishini oshishi, % 0,30 0,33 0,28 0,22 ish unumdorlik 5 tonna/soat 7. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,81 6,37 4,42 5,87 8. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 33,65 39,25 35,10 41,35 9. Tozalash samaradorligi, % 41,35 44,57 41,12 43,04 10. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishini oshishi, % 0,55 0,62 0,60 0,59 ish unumdorlik 7 tonna/soat 11. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,98 6,69 4,58 6,12 12. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 38,50 45,4 39,45 46,83 13. Tozalash samaradorligi, % 39,25 41,84 38,97 40,56 14. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishini oshishi, % 0,68 0,78 0,80 0,86 Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,22 %ni, passiv iflosliklar miqdori 28,43 %ni, tozalash samaradorlik 43,80 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,28% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,53 %ni, passiv iflosliklar miqdori 34,50 %ni, tozalash samaradorlik 46,28 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,22% ni tashkil etdi. Tozalagichning ish unumdorligi 5 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,81 %ni, passiv iflosliklar miqdori 33,65 %ni, tozalash samaradorlik 41,35 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,55% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 6,37 %ni, passiv iflosliklar miqdori 39,25 %ni, tozalash samaradorlik 44,57 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,62% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,42 %ni, passiv iflosliklar miqdori 35,10 %ni, tozalash samaradorlik 41,12 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,60% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 270 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари 5,87 %ni, passiv iflosliklar miqdori 41,35 %ni, tozalash samaradorlik 43,04 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,59% ni tashkil etdi. Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,98 %ni, passiv iflosliklar miqdori 38,50 %ni, tozalash samaradorlik 39,25 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,68% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 6,69 %ni, passiv iflosliklar miqdori 45,4 %ni, tozalash samaradorlik 41,84 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,78% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,58 %ni, passiv iflosliklar miqdori 39,45 %ni, tozalash samaradorlik 38,97 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,80% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 6,12 %ni, passiv iflosliklar miqdori 46,83 %ni, tozalash samaradorlik 40,56 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,86% ni tashkil etdi. 2-jadval. Qoziqchali-plankali barabanlari takomillashtirilgan tozalagichda olib borilgan tadqiqot natijalari. Nam-77 seleksiya navi S65-24 seleksiya navi I nav III nav I nav III nav t/r Kо‘rsatkichlar 1. Paxtani namligi, % 8,05 8,50 8,11 8,6 2. Paxtani iflosligi, % 8,2 11,5 7,5 10,3 ish unumdorlik 3 tonna/soat 3. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,06 5,18 3,74 4,75 4. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 15,3 19,5 17,67 22,72 5. Tozalash samaradorligi, % 50,47 54,99 50,11 53,84 6. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishini oshishi, % 0,25 0,24 0,20 0,17 ish unumdorlik 5 tonna/soat 7. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,28 5,57 3,94 5,08 8. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 21,8 25,9 23,65 28,32 9. Tozalash samaradorligi, % 47,8 51,55 47,5 50,7 10. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishini oshishi, % 0,48 0,50 0,50 0,52 ish unumdorlik 7 tonna/soat 11. Tozalagichdan sо‘ng iflosligi, % 4,46 5,90 4,10 5,35 12. Tozalagichdan sо‘ng paxtadagi passiv iflosliklar miqdori, % 25,5 30,8 26,9 32,5 13. Tozalash samaradorligi, % 45,6 48,7 45,4 48,1 14. Tozalagichdan sо‘ng chigit shikastlanishini oshishi, % 0,59 0,65 0,68 0,75 “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 271 Технологии текстильной и легкой промышленности 2-jadvalda keltirilgan ma’lumotlarni tahlil qiladigan bо‘lsak, tozalagichning ish unumdorligi 3 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,06 %ni, passiv iflosliklar miqdori 15,3 %ni, tozalash samaradorlik 50,47 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,25% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,18 %ni, passiv iflosliklar miqdori 19,5 %ni, tozalash samaradorlik 54,99 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,24% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 3,74 %ni, passiv iflosliklar miqdori 17,67 %ni, tozalash samaradorlik 50,11 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,20% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,75 %ni, passiv iflosliklar miqdori 22,72 %ni, tozalash samaradorlik 53,84 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,17% ni tashkil etdi. Tozalagichning ish unumdorligi 5 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,28 %ni, passiv iflosliklar miqdori 21,8 %ni, tozalash samaradorlik 47,8 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,48% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,57 %ni, passiv iflosliklar miqdori 25,9 %ni, tozalash samaradorlik 51,55 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,50% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 3,94 %ni, passiv iflosliklar miqdori 23,65 %ni, tozalash samaradorlik 47,5 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,50% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,8 %ni, passiv iflosliklar miqdori 28,32 %ni, tozalash samaradorlik 50,7 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,52% ni tashkil etdi. Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soatni tashkil etganda Namangan-77 seleksiyasidagi paxta xomashyosining I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,46 %ni, passiv iflosliklar miqdori 25,5 %ni, tozalash samaradorlik 45,6 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,59% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,90 %ni, passiv iflosliklar miqdori 30,8 %ni, tozalash samaradorlik 48,7 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,65% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining S65-24 seleksiyasidagi I sanoat navi tadqiqot variantidagi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 4,10 %ni, passiv iflosliklar miqdori 26,9 %ni, tozalash samaradorlik 45,4 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,68% ni tashkil etdi. Paxta xomashyosining III sanoat navi tozalagichda qayta ishlangandan sо‘ng paxtaning iflosligi 5,35 %ni, passiv iflosliklar miqdori 32,5 %ni, tozalash samaradorlik 48,1 %ni, chigitning mexanik shikastlanishini oshishi 0,75% ni tashkil etdi. Takomillashtirilgan qoziqchali barabanlarda passiv iflosliklar miqdori mavjud qoziqchali barabanlarga nisbatan ish unumdorlik 3 tonna/soat bо‘lib, Nam-77 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda 11,6 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 12,56%ga kamayishiga erishildi. S65-24 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda passiv iflosliklar miqdori 10,76 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 11,78%ga kamaytirishga erishildi. Tozalagichning ish unumdorligi 5 tonna/soat bо‘lib, Nam-77 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda 11,85 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 13,35%ga kamayishiga erishildi. S65-24 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda passiv iflosliklar miqdori 11,45 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 13,03%ga kamaytirishga erishildi. Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soat bо‘lib, Nam-77 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda 13,0 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 14,60 %ga “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №4/2025 272 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари kamayishiga erishildi. S65-24 seleksiya navining I sanoat navi qayta ishlanganda passiv iflosliklar miqdori 12,55 %ga, III sanoat navi qayta ishlanganda 14,3 3%ga kamaytirishga erishildi. Tozalash samaradorlik, % - 3 t/soat; - 5 t/soat, - 7 t/soat. 1-rasm. Paxtaning turli seleksiya va sanoat navlarida tozalagichning har xil ish unumdorliklarida mavjud qoziqchali barabanning tozalash samaradorligiga ta’siri. Tozalash samaradorlik, % - 3 t/soat; - 5 t/soat, - 7 t/soat. 2-rasm. Paxtaning turli seleksiya va sanoat navlarida tozalagichning har xil ish unumdorliklarida takomillashtirilgan qoziqchali barabanning tozalash samaradorligiga ta’siri. Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soat bо‘lganda Nam-77 seleksiyasining I sanoat navida tozalash samaradorlik 45,6 %ni tashkil etgan bо‘lsa, III sanoat navida 48,7 %ni tashkil etib, mavjud tozalagichga nisbatan I sanoat navida 6,35% va III sanoat navida 6,86 %ga tozalash samaradorlikni yuqori bо‘lishiga erishildi. Tozalagichning ish unumdorligi 7 tonna/soat bо‘lganda S65-24 seleksiyasining I sanoat navida tozalash samaradorlik 45,4 %ni tashkil etgan bо‘lsa, III sanoat navida 48,1 %ni tashkil etib, mavjud tozalagichga nisbatan I sanoat navida 6,43% va III sanoat navida 7,54 %ga tozalash samaradorlikni yuqori bо‘lishiga erishildi. Xulosa. Qoziqchali-plankali barabanning takomillashtirilgan konstruksiyasini tozalash uskunasiga о‘rnatilishi natijasida tozalash jarayonidan sо‘ng paxta tarkibi passiv iflosliklar “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №4/2025 273 Технологии текстильной и легкой промышленности miqdorini kamayishi va tozalash samaradorlikni yuqori bо‘lishiga qoziqchali-plankali barabanning turli konstruksiyada ekanligi sababli havo oqimini kо‘payib, ajralgan iflosliklarni tо‘rli yuza teshiklaridan chiqib ketishini jadallashganligi bilan izohlanadi