Gilos danagidan moy olish jarayonini o‘ta yuqori chastotali tok maydonida jadallashtirish

Литература (22)

1. 1. Кулдошева Ф.С., Ибрагимов Р.Р. Тенденции переработки вторичного сырья (семян винограда) / Universum:Технические науки. 11(80). Ноябрь, 2020 г. С. 75-77.
2. 2. Кулдошева Ф. С., Шарипов Н. З. ИССЛЕДОВАНИЕ ТЕПЛОВОЙ ОБРАБОТКИ ВИНОГРАДНЫХ КОСТОЧЕК ПОД ВОЗДЕЙСТВИЕМ ВЫСОКОЧАСТОТНОГО ПОЛЯ //Universum: технические науки. – 2023. – №. 5-5 (110). – С. 32-34.
3. 3. Gafurov, K., Safarova, D., Akabirova, L., Sharipov, N., Kuldosheva, F., & Yamaletdinova, M. (2024). Heat treatment of crushed oil seeds sunflower before pressing. In E3S Web of Conferences (Vol. 548, p. 02009). EDP Sciences.
4. 4. Sharipov N. Z., Kuldosheva F. S., Jumaev J. Research of the Effect of Factors on the Process of Separation of Shadow Seeds from the Peel //Eurasian Research Bulletin. – 2022. – Т. 7. – С. 86.
5. 5. Vadivambal, R., & Jayas, D. S. (2010). Non-uniform temperature distribution during microwave heating of food materials. Food and Bioprocess Technology, 3(2), 161-171.
6. 6.Jackson, J.D. (1999). Classical electrodynamics. John Wiley & Sons. Kraus, J. D., & Fleisch, D. A. (1999). Electromagnetics with applications. McGraw-Hill.
7. 7. Tang, J. (2015). Unlocking potentials of microwaves for food safety and quality. Journal of Food Science, 80(8), E1776-E1793.
8. 8. Mohsenin, N. N. (1980). Thermal properties of foods and agricultural materials. Gordon and Breach Science Publishers.
9. 9. Regier, M., & Schubert, H. (2001). Microwave processing. Food Science and Technology, 128, 178-207.
10. 10. Григорьев А.В., Иванов И.И. Электромагнитные поля в технологии пищевой промышленности. – М.: Наука, 2018. – 256 с. GILOS DANAGIDAN MOY OLISH JARAYONINI O‘TA YUQORI CHASTOTALI TOK MAYDONIDA JADALLASHTIRISH Sharipov N.Z., Gafurov K.X. Buxoro davlat texnika universiteti. Annotatsiya. Ushbu tadqiqotda gilos danagi mag‘zidan sovuq presslash usulida moy olish jarayonini o‘ta yuqori chastotali (O‘YuCh) tok maydonida issiqlik-namlik ishlov berish yordamida jadallashtirish o‘rganildi. Tadqiqotlar to‘liq faktorli eksperiment (TFE) 2³ rejasiga muvofiq olib borildi. Omillar sifatida mag‘z namligi (8–12%), ishlov berish vaqti (4–8 daqiqa) va zarracha o‘lchami (1–3 mm) tanlandi. Tajriba natijalari regressiya tahlili orqali qayta ishlanib, ahamiyatli koeffitsiyentlar aniqlangan holda yakuniy matematik model tuzildi. Model adekvatligi Fisher mezoni yordamida tasdiqlandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, eng yuqori moy chiqishi (14,70%) 8% namlik, 8 daqiqa ishlov berish va 1 mm zarracha o‘lchamida kuzatildi. Ushbu yondashuv moy olish samaradorligini oshirishi, energiya sarfini kamaytirishi va jarayon tezligini orttirishi mumkin. Kalit so‘zlar: gilos danagi, o‘ta yuqori chastotali tok, dielektrik isitish, moy chiqishi, regressiya tahlili, faktorli eksperiment, elektroporatsiya. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025
11. Машиностроение и энергетика ИНТЕНСИФИКАЦИЯ ПРОЦЕССА ПОЛУЧЕНИЯ МАСЛА ИЗ ЯДРА КОСТОЧЕК ВИШНИ В ПОЛЕ СВЕРХВЫСОКОЧАСТОТНОГО ТОКА Шарипов Н.З., Гафуров К.Х. Бухарский государственный технический университет. Aннотация. В данном исследовании изучено интенсифицирование процесса получения масла из ядра косточек вишни методом холодного прессования с применением обработки в поле сверхвысокочастотного (СВЧ) тока с одновременным тепловлаговым воздействием. Эксперименты проводились по плану полного факторного эксперимента (ПФЭ) 2³. В качестве факторов выбраны: влажность ядра (8–12%), время обработки (4–8 мин) и размер частиц (1–3 мм). Результаты экспериментов обработаны методом регрессионного анализа, выявлены значимые коэффициенты и построена окончательная математическая модель. Адекватность модели подтверждена критерием Фишера. Установлено, что наибольший выход масла (14,70%) наблюдается при влажности 8%, времени обработки 8 мин и размере частиц 1 мм. Такой подход повышает эффективность извлечения масла, снижает энергозатраты и ускоряет процесс. Ключевые слова: косточки вишни, СВЧ-ток, диэлектрический нагрев, выход масла, регрессионный анализ, план факторного эксперимента, электропорация. INTENSIFICATION OF CHERRY KERNEL OIL EXTRACTION PROCESS IN AN ULTRA-HIGH FREQUENCY ELECTRIC FIELD Sharipov N.Z., Gafurov K.Kh. Bukhara state technical university. Abstract. This study investigates the intensification of cherry kernel oil extraction by cold pressing with the application of ultra-high frequency (UHF) electric field combined with heat-moisture treatment. Experiments were carried out according to a full factorial experiment (FFE) 2³ design. The factors considered were kernel moisture content (8–12%), treatment time (4–8 min), and particle size (1–3 mm). The experimental results were processed using regression analysis, significant coefficients were identified, and the final mathematical model was developed. The model’s adequacy was confirmed using the Fisher criterion. The highest oil yield (14.70%) was achieved at 8% moisture content, 8 minutes of treatment, and 1 mm particle size. This approach increases oil extraction efficiency, reduces energy consumption, and accelerates the process. Keywords: cherry kernel, ultra-high frequency, dielectric heating, oil yield, regression analysis, factorial experiment, electroporation. Kirish. Gilos danagi mag‘zi qimmatli biologik faol moddalar manbayi bo‘lib, uning tarkibida, odatda, 18–20% yog‘, 14–20% oqsil va ko‘plab biologik faol birikmalar mavjud
12. [1]. Ushbu xomashyodan yog‘ olishning an’anaviy usullarida past samaradorlik va energiya sarfi yuqoriligi muammolari mavjud
13. [2]. Zamonaviy oziq-ovqat sanoatida o‘ta yuqori chastotali (O‘YCh) tok maydonidan foydalanish yangi yo‘nalish sifatida rivojlanmoqda
14. [3]. Dielektrik isitish prinsipiga asoslangan ushbu texnologiya hujayra strukturasini tezkor buzish va moyning chiqishini tezlashtirish imkoniyatlarini beradi
15. [4]. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, O‘YCh texnologiyalari nafaqat moy ajratish samaradorligini oshiradi, balki mahsulot sifatini ham yaxshilaydi [5–7]. Yechiladigan muammo va masalaning qo‘yilishi. Gilos danagi mag‘zidan sovuq presslash usulida moy olish jarayonini tajriba o‘tkazish maqsadida respublikamiz hududida yetishtirilgan “Guliston” navidagi gilos danaklari ishlatildi. Gilos mevasini qayta ishlash korxonalaridan chiqqan gilos mevasi danaklarni 60°S haroratda 24 soat davomida 8-10% namlikkacha quritildi, so‘ngra mexanik usulda mag‘zlar ajratildi
16. [15]. Gilos danagidan moy olish jarayonini jadallashtirish uchun omillarning ta’sirini o‘rganish, TFE (to‘liq faktorli ekspriment) 2³ eksperimentlar rejasiga muvofiq o‘tkazildi va har bir eksperiment uch marta takrorlandi. Gilos danagidan moy olish jarayoniga ta'sir etuvchi omillar sifatida quyidagilar tanlangan: Omillar: • z₁ - gilos danagi namlik miqdori (%), z₁⁻ = 8, z₁⁺ = 12 • z₂ - o‘ta yuqori chastotali tok bilan ishlov berish vaqti (min), z₂⁻ = 4, z₂⁺ = 10 • z₃ - maydalangan gilos danagi magzi o‘lchami (mm), z₃⁻ = 1, z₃⁺ = 3 “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025
17. Машинасозлик ва энергетика Eksperiment va olingan natijalarning tahlili. Omillarning barcha o‘zaro ta'sirini hisobga olgan holda regressiya tenglamasini tuzish, olingan modelning adekvatligini tekshirish va uning talqinini qilish talab qilinadi. 1-jadval Dastlabki TFE 2³ rejalashtirish matritsasi Eksperime nt № z₁ (Namlik) z₂ (Ishlov vaqti) z₃ (Mag‘z o‘lchami) y₁ (%) y₂ (%) y₃ (%) O‘rtacha y (%) 1 8 4 3 11.7 11.9 11.6 11.73 2 12 4 3 11.0 11.2 10.8 11.00 3 8 8 3 12.4 12.6 12.2 12.40 4 12 8 3 11.9 12.1 11.7 11.90 5 8 4 1 14.1 14.3 14.0 14.13 6 12 4 1 13.4 13.6 13.3 13.43 7 8 8 1 14.6 14.8 14.7 14.70 8 12 8 1 13.2 13.5 13.1 13.27 Ushbu natijalardan ko‘rinib turibdiki, eng ko‘p miqdorda moy chiqishi: 7-tajribada namlik = 8%, Ishlov vaqti = 8 min, mag‘z o‘lchami = 1 mm, moy chiqishi (y) = 14.70%. Bu holatda namlik past, ishlov vaqti ko‘proq, zarracha esa mayda bo‘lgan. Eng kam moy chiqishi: 2-eksperiment namlik = 12%, Ishlov vaqti = 4 min, mag‘z o‘lchami = 3 mm. moy chiqishi (y) = 11.00% Har bir omil uchun markaz, o‘zgarish oralig'i va kodlangan o‘zgaruvchining natural o‘zgaruvchidan bog'liqligi quyidagicha aniqlanadi. 2-jadval. Omillarni kodlash Omillar Yuqori daraja 𝑧𝑖 + O‘zgarish chegarasi 𝜆𝑖 Kodlangan o‘zgaruvchilarni haqiqiydan bog‘liqligi z₁ – Namlik (%) 12 8 10 2 x₁ = (z₁ − 10)/2 z₂ – Ishlov vaqti (min) 8 4 6 2 x₂ = (z₂ − 6)/2 z₃ – Mag‘z o‘lchami (mm) 3 1 2 1 x₃ = (z₃ − 2)/1 Barcha o‘zaro ta’sirlar va o‘rganilgan parametrning o‘rtacha qiymatlarini hisobga olgan holda rejalashtirish matritsasi quydagicha bo‘ladi. 3-jadval Natijalarni qayta ishlash uchun rejalashtirish matritsasi Eksperiment № Quyi daraja 𝑧𝑖 − Markazi 𝑧𝑖
18. O‘rtacha natijalar 𝒙𝟏 𝒙𝟐 𝒙𝟑 𝒙𝟏𝒙𝟐 𝒙𝟏𝒙𝟑 𝒙𝟐𝒙𝟑 𝒙𝟏𝒙𝟐𝒙𝟑 𝒚𝟐 𝒚𝟑 𝒚𝟒 𝒚̅𝒋 1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 14.1 14.3 14.0 14.13 2 -1 +1 +1 -1 -1 +1 -1 13.4 13.6 13.3 13.43 3 +1 -1 +1 -1 +1 -1 -1 14.6 14.8 14.7 14.70 4 -1 -1 +1 +1 -1 -1 +1 13.2 13.5 13.1 13.27 5 +1 +1 -1 +1 -1 -1 -1 11.8 12.0 11.6 11.80 6 -1 +1 -1 -1 +1 -1 +1 11.2 11.5 11.0 11.23 7 +1 -1 -1 -1 -1 +1 +1 12.4 12.6 12.2 12.40 8 -1 -1 -1 +1 +1 +1 -1 11.0 11.2 10.8 11.00 Regressiya tenglamasining koeffitsiyentlari quydagicha hisoblanadi Omillar O‘zaro ta’sir Tajribalar natijalari “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025
19. Машиностроение и энергетика 𝑛 𝑏𝑟,𝑝= 1 𝑛∑ 𝑗=1 𝑥𝑗𝑟⋅𝑥𝑗𝑝⋅𝑦‾𝑗, 𝑟< 𝑝, 𝑟= 1, … , 𝑘, 𝑝= 1, … , 𝑘 Bu yerda: 𝑏𝑟,𝑝 - 𝑟 va 𝑝 omillarining o‘zaro ta’sir koeffitsiyenti; 𝑛 - eksperimentlar soni; 𝑥𝑗𝑟, 𝑥𝑗𝑝 - 𝑗eksperimentdagi 𝑟 va 𝑝 omilining kodlangan qiymatlari; 𝑦‾𝑗 - 𝑗-eksperimentdagi o‘rtacha natija. Koeffitsiyentlar quyidagi formulalar bo‘yicha hisoblanadi: 𝑏0 = 1 8 (14.13 + 13.43 + 14.70 + 13.27 + 11.80 + 11.23 + 12.40 + 11.00) = 1 8 × 102.56 = 12.82 𝑏1 = 1 8 [(+1)(14.13) + (−1)(13.43) + (+1)(14.70) + (−1)(13.27) + (+1)(11.80) + (−1)(11.23) + (+1)(12.40) + (−1)(11.00)] = 1 8 × (−2.36) = −0.295 𝑏2 = 1 8 (14.13 + 13.43 −14.70 −13.27 + 11.80 + 11.23 −12.40 −11.00) = 1 8 × 1.99 = 0.249 𝑏3 = 1 8 (14.13 + 13.43 + 14.70 + 13.27 −11.80 −11.23 −12.40 −11.00) = 1 8 × (−9.50) = −1.188 𝑏1,2 = 1 8 (14.13 −13.43 −14.70 + 13.27 + 11.80 −11.23 −12.40 + 11.00) = 1 8 × (−0.50) = −0.063 𝑏1,3 = 1 8 (14.13 −13.43 + 14.70 −13.27 −11.80 + 11.23 −12.40 + 11.00) = 1 8 × (−0.10) = −0.013 𝑏2,3 = 1 8 (14.13 + 13.43 −14.70 −13.27 −11.80 −11.23 + 12.40 + 11.00) = 1 8 × 1.16 = 0.145 𝑏1,2,3 = 1 8 (14.13 −13.43 −14.70 + 13.27 −11.80 + 11.23 + 12.40 −11.00) = 1 8 × (−0.04) = −0.005 regressiya tenglamasi to‘liq shaklda yozilgan: 𝑦= 𝑏0 + 𝑏1𝑥1 + 𝑏2𝑥2 + 𝑏3𝑥3 + 𝑏12𝑥1𝑥2 + 𝑏13𝑥1𝑥3 + 𝑏23𝑥2𝑥3 + 𝑏123𝑥1𝑥2𝑥3 bu yerda: 𝑏0 = 12.82, 𝑏1 = −0.295, 𝑏2 = 0.249, 𝑏3 = −1.188, 𝑏1,2 = −0.063, 𝑏1,3 = −0.013, 𝑏23 = 0,145 𝑏123 = −0.005 Takrorlanuvchanlik dispersiyasi 𝑆{𝑦} 2 topiladi. Hisoblashlarni yengillashtirish uchun quyidagi formuladan foydalaniladi: 𝑛 𝑚 𝑚 𝑛 𝑆{𝑦} 2 = 1 𝑛(𝑚−1) ∑∑(𝑦𝑗𝑖−𝑦̅𝑗) 2 = 1 𝑛∑( 1 𝑚−1 ∑(𝑦𝑗𝑖−𝑦̅𝑗) 2 𝑚 𝑗=1 = 1 𝑛∑𝑆𝑗 2 𝑖=1 ) 𝑗=1 𝑖=1 𝑖=1 bu yerda ichki 𝑆𝑗 2 summalar har bir 𝑗 - chi eksperiment uchun (𝑗= 1, … , 𝑛) tajriba natijalarning tanlangan dispersiyasi. Qulaylik uchun hisoblashlar jadval shaklida amalga oshirildi. 4-jadval Tanlangan dispersiyalarning hisobi 𝒋 𝒚𝟐 𝒚𝟑 𝒚𝟒 𝒚̅𝒋 (𝒚𝒋𝟏−𝒚̅𝒋) 𝟐 (𝒚𝒋𝟐−𝒚̅𝒋) 𝟐 (𝒚𝒋𝟑−𝒚̅𝒋) 𝟐 𝑺𝒋 𝟐 1 11.7 11.9 11.6 11.73 0.0009 0.0289 0.0169 0.0233 2 11.0 11.2 10.8 11.00 0.0000 0.0400 0.0400 0.0400 3 12.4 12.6 12.2 12.40 0.0000 0.0400 0.0400 0.0400 4 11.9 12.1 11.7 11.90 0.0000 0.0400 0.0400 0.0400 5 14.1 14.3 14.0 14.13 0.0009 0.0289 0.0169 0.0233 6 13.4 13.6 13.3 13.43 0.0009 0.0289 0.0169 0.0233 7 14.6 14.8 14.7 14.70 0.0100 0.0100 0.0000 0.0100 8 13.2 13.5 13.1 13.27 0.0049 0.0529 0.0289 0.0433 jadvalning oxirgi ustunining elementlarini yig‘ganda, yig‘indi quyidagiga teng bo‘ladi: “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025
20. Машинасозлик ва энергетика ∑𝑆𝑗 2 𝑗=1 = 0.24 Bundan takrorlanuvchanlik dispersiyasini hisoblash quyidagicha amalga oshiriladi: 𝑗=1 = 1 8 ∙0,24 = 0.03 𝑆{𝑦} 2 = 1 8 ∑𝑆𝑗 2 koeffitsiyentlarning o‘rtacha kvadrat og‘ishini quydagicha aniqlanadi: 𝑆𝑘𝑜𝑒𝑓. = √𝑆{𝑦} 2 𝑛∙𝑚≈√0.03 8 ∙3 ≈0,035 Styudent taqsimlash jadvallaridan ahamiyat darajasi 𝛼= 0,05, erkinlik darajalari soni 𝑓= 𝑛(𝑚−1) = 8 ∙2 = 16 bo‘yicha, 𝑡𝑘𝑟= 2,12 topamiz. Demak, 𝑡𝑘𝑟∙𝑆𝑘𝑜𝑒𝑓= 2,12 ∙0,035 = 0,074. Olingan 𝑡𝑘𝑟∙𝑆𝑘𝑜𝑒𝑓= 0,074 keltirilgan regressiya tenglamasining koeffitsiyentlari bilan taqqoslaganda quyidagicha ma’lumotlarni olish mumkin. 5-jadval. Koeffitsiyent qiymat ahamiyatliligi Koeffitsient Qiymat Ahamiyatlilik holati b0 12.82 > 0,074 – ahamiyatli b1 -0.295 ahamiyatli b2 0.249 ahamiyatli b3 -1.188 ahamiyatli b1,2 -0.063 ahamiyatsiz b1,3 -0.013 ahamiyatsiz b2,3 0.145 ahamiyatli b1,2,3 -0.005 ahamiyatsiz 𝑏1,2, 𝑏1,3, 𝑏1,2,3 dan tashqari barcha koeffitsiyentlar mutlaq qiymat 0,074 katta ekanini aniqlandi. Natijada esa yakuniy regressiya tenglamasini kodlangan o‘zgaruvchilarda quyidagicha bo‘ladi. 𝑦 = 12.82 - 0.295x₁ + 0.249x₂ - 1.188x₃ + 0.145x₂x₃ Bu yerda: y - natija o‘zgaruvchisi, x1, x2, x3 - mustaqil o‘zgaruvchilar, -0,295, 0,249, -1.188, va 0,145 -ahamiyatli koeffitsiyentlar Olingan natijalarning qo‘llanilish sohalari. Fisher mezoni bo‘yicha adekvatlikka tekshirish takrorlanuvchanlik dispersiyasi hisoblangan 𝐹ℎ𝑖𝑠 qiymatini aniqlash uchun qoldiq dispersiyasi 𝑆𝑞𝑜𝑙 2 ni hisoblash zarur. Olingan regressiya tenglamasi 𝑦̃𝑗(𝑗= 1, … ,8) ga ko‘ra o‘rganilgan parametrning qiymatlarini topish zarur, buning uchun 𝑗 - eksperiment raqamiga muvofiq 𝑥𝑖 o‘rniga +1 yoki −1 ni qo‘yib hisoblanadi: 6-jadval. 𝒚˜ 𝒋 hisoblashlari j 𝑥1𝑗 𝑥2𝑗 𝑥3𝑗 𝑦˜𝑗 Hisoblash 1 +1 +1 +1 12.82 −0.295 + 0.249 −1.188 −0.063 −0.013 + 0.145 −0.005 = 11.65 2 -1 +1 +1 12.82 + 0.295 + 0.249 −1.188 + 0.063 + 0.013 + 0.145 + 0.005 = 12.40 3 +1 -1 +1 12.82 −0.295 −0.249 −1.188 + 0.063 −0.013 −0.145 + 0.005 = 10.90 4 -1 -1 +1 12.82 + 0.295 −0.249 −1.188 −0.063 + 0.013 −0.145 −0.005 = 11.48 5 +1 +1 -1 12.82 −0.295 + 0.249 + 1.188 −0.063 + 0.013 −0.145 + 0.005 = 13.77 6 -1 +1 -1 12.82 + 0.295 + 0.249 + 1.188 + 0.063 −0.013 −0.145 −0.005 = 14.45 7 +1 -1 -1 12.82 −0.295 −0.249 + 1.188 + 0.063 + 0.013 + 0.145 −0.005 = 13.68 8 -1 -1 -1 12.82 + 0.295 −0.249 + 1.188 −0.063 −0.013 + 0.145 + 0.005 = 14.13 “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025
21. Машиностроение и энергетика Qoldiq dispersiyasi 𝑆𝑞𝑜𝑙 2 ni quyidagi formula orqali hisoblanadi: 𝑛 𝑆𝑞𝑜𝑙 2 = 𝑚 𝑛−𝑟∑ 𝑗=1 (𝑦˜𝑗−𝑦‾𝑗)2 Berilganlar: • 𝑚= 3 (takrorlar soni), • 𝑛= 8 (tajriba soni), • 𝑟= 5 (regressiya koeffitsiyentlari soni: 𝑏0, 𝑏1, 𝑏2, 𝑏3, va bittasi o‘zaro ta’sir 𝑏123), • ∑ 8 𝑗=1 (𝑦˜𝑗−𝑦‾𝑗)2 = 0.000049. Hisoblash: 𝑆𝑞𝑜𝑙 2 = 3 8−5 × 0.000049 = 3 3 × 0.000049 = 0.000049 Fisher mezonining hisoblangan 𝐹ℎ𝑖𝑠 qiymatini quyidagi formula orqali aniqlash mumkin: 𝐹ℎ𝑖𝑠= 𝑆𝑞𝑜𝑙 2 𝑆{𝑦} 2 = 0.000049 0.03 = 0,0016 “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025
22. Машинасозлик ва энергетика “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 193