Asosiy kontentga o'tish
Ilmiy maqola O'zbekcha Open Access

Пахтани майда ифлосликлардан тозалашда қозиқчали-планкали барабан планкаларининг таъсири

МАШАРИБОВ А.Р., РАЙИМКУЛОВ Ж.К., ЭРДОНОВ А.М.

Nashr
5-son
Sahifalar
363–367
Nashr etildi
09.10.2025
Ko'rishlar
5 4

Annotatsiyalar

Maqola Mazmuni

Кириш. Жинларнинг оптимал тартибда нормал ишлашини таъминлаш ҳамда толада талаб қилинадиган миқдорда нуқсон ва ифлос аралашмалар бўлишига эришиш мақсадида пахта тошлардан, металл буюмлардан, органик аралашмалардан, шунингдек, ўликдан тозаланади. Пахта мақбул намликкача қуритилгандан кейин тозаланади. Оғир аралашмалар — тошлар, металл буюмлар, очилмаган ва ярим очилган пахта кўсакларини тутиб қолиш учун ҳовли ва цехлараро пневмотранспорт тизимининг сепараторлари олдида ўрнатиладиган чизиқли тош туггичлар қўлланилади. Пахтани майда ифлос аралашмалардан тозалаш учун кўпинча 1ХК, (1-расм) ва УХК туридаги пахта тозалаш агрегатлари ёки қозиқли барабанлари сони кўпайтирилган ёки камайтирилган тўрт каррали 1ХК туридаги тозалагичларни йиғишда фойдаланиладиган ЕН178 қозиқли блоклар ишлатилади. 1-расм. 1ХК русумли пахта тозалагичи 1-ЕН-178- қозиқли блоклар; 2-устунлар; 3-бункерлар. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 361 Технологии текстильной и легкой промышленности Бу тозалагичлар секциялар ёки блокларда конструктив жиҳатдан бир хил бўлган барабанлар горизонтал текисликда кетма-кет қатор қилиб ўрнатилади. Қозиқли барабанлар остига ғалвирсимон тўр ўрнатилган бўлиб, пахтани тозалаш вақтида улар орқали майда чиқиндилар ажралиб чиқади. Қозиқли барабанларнинг биринчи жуфти тепасига (пахтанинг ҳаракат йўналиши бўйича) таъминлаш валиги бўлган шахта ўрнатилган. Таъминлаш валикларининг айланиш тезлиги ИВА вариатори орқали созланади ва унинг ёрдамида иш унумдорлиги белгиланади. Бир қатор пахта заводлари ишлаб чиқаришдан олиб ташланган 6A-12M шнекли тозалагичлардан ҳам фойдаланади [1]. 1ХК русумли пахтани майда ифлосликлардан тозалаш тизими қозиқчали-планкали барабани ва тўрли юзаси пахтани майда ифлосликлардан тозалашга хизмат қилади, шунингдек, пахта тозалаш корхоналарининг асосий технологик жараёнларнинг бири ҳисобланади [2, 3]. Машинанинг тозалаш самарадорлигини оширишда қозиқчали-планкали барабаннинг планкалари ва тўрли юзаси жуда муҳим аҳамият касб этади. Бунда ҳар бир қозиқчалипланкали барабанлардан ўтувчи пахта оқими майда ифлосликлардан тозалашда ифлослик даражасига эга. Бунда пахта хом ашёси тозалагични бошланишдаги қозиқчали-планкали барабанларга тушганида тозалаш самарадорлиги юқори бўлади. Ҳар бир кейинги қозиқчалипланкали барабанга ўтганида пахта таркибидан ифлос аралашмаларнинг миқдори камайиши кузатилади. Тозалагичда 8 та қозиқчали-планкали барабанлар мавжуд бўлиб, қозиқчаларнинг тўрли юза билан орасидаги тирқиш 15-18 мм бўлганда пахта миқдорининг ошишига, толаларни шикастланмаслигига, шунингдек, пахта оқимининг тиқилишига йўл қўймаслик керак. Қозиқчалар қадами 50 ммни ташкил этиб, улар қоплама юзасида шахмат тартибида ўрнатилади, қозиқчалар диаметри 12 мм ни, баландлиги 50 мм ни, планкалар баландлиги 30 мм ни ташкил этганда, тўрли юза бўйлаб сидириш орқали тозаланишини ҳисобга олинса, пахтанинг тўрли юзасида сидиришни яхшилайди ва тозалаш самарадорлиги ортади [4, 5]. Шунинг учун, амалда ишлаб чиқарилган 1ХК пахтани майда ифлосликлардан тозалаш тизимида ишлатиладиган қозиқчали-планкали барабанларнинг планкаларидаги ўрнатилган резина ўлчамининг ўзгариши пахта хом ашёсининг таркибидаги ифлослик миқдорининг ўзгаришига олиб келади (2-расм). 2-расм. Турли узунликда резинали планкали барабаннинг пахта бўлакчасига таъсир схемаси Тозалаш тизимидаги пахта хом ашёсининг бошидан охиригача тозалаш самарадорлигини камайтирмасдан ишлатиш мумкин. Бу эса пахтанинг майда ифлосликлардан тозалаш самарадорлиги юқори миқдорларига эришиш имкониятини беради. Пахта оқимига қозиқчалар таъсирида S АВ  = ёй бўйлаб таъсир қилувчи ташқи кучлар натижасидаги ҳаракатини аниқлашда С.М.Тарг тенгламасидан фойдаланамиз. Ҳар бир қозиқчали-планкали барабандан пахта оқимининг майда ифлосликларини ажратишда турли “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 362 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари узунликдаги ўрнатилган резинали планкалар L узунлигигача ўзгартириб тозалаш самарадорлигига таъсирини таҳлил қиламиз. t k g m f g m L m s m s m   +    +   +   =    +       cos sin 2 2       cos sin 2 2   +  +  =  −   + g f g L s m k s s   (1) бу ерда f–ишқаланиш коэффициенти; –қозиқчанинг тезлиги; t S  = -турли узунликда резинали планка таъсирида босиб ўтадиган масофа; k–эластиклик коэффициенти; s m Fкор     =  2 - Кариолис кучи; L m F к м   = 2 .  - марказдан қочма кучи; g m F  = – оғирлик кучи қолади. 2 Z m k = -белгилаш киритамиз. (1) тенгламанинг чап қисми бир жинсли тенгламани қуйидаги кўринишда ифодалаймиз. 0 2 2 2 = − + z   (2) умумий ечими қуйидагича бўлади t t e c e c y 2 1 2 1 1  + = (3) бу ерда 2 2 112    +  − = z у ҳолда (3) тенгламанинг кўриниши қуйидагича бўлади 2 2 2 2     + − − + + − + = (4) (1) тенглама ўнг томонининг хусусий ечимини t z t z e c e c y ) ( 2 ) ( 1 1 t B t А y   sin cos 2 + = (5) кўринишида ифодалаймиз бу ерда t =  га тенг бўлади. t B t А y + − =         cos sin 2  (6) t B t А y − − =     2 2 2 sin cos (6) тенгликларни (1) тенгликка қўйиб, ўзгармас коэффициентларни аниқлаймиз. − − − + − −          ) cos sin ( 2 sin cos 2 2 t B t A t B t A t fg t g t B t А m k t B t A (7) + = + − + −       cos sin ) sin cos ( ) sin cos ( 3-расм. Пахтанинг тозалаш самарадорлигини оширишда турли узунликдаги резинали планкаларнинг бикрлигини турли хил k1 =1,0 H/мм; k2 =1,2 H/мм; k3 =1,0 H/мм; қийматларида вақтга боғлиқ графиклари Ҳар бир қозиқчали барабандаги пахта оқимидан бир хил тозалаш самарадорлигига эришишдаги қозиқчалардан ўтадиган пахта массасига боғлиқлигини Maple дастуридан фойдаланиб, профиларда таҳлил қиламиз (3-расм). “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 363 Технологии текстильной и легкой промышленности 4-расм. Пахтанинг майда ифлосликдан тозалашда турли узунликдаги резинали планкаларини турли хил мм h 35 1 = ; мм h 40 2 = ; мм h 45 3 = қийматларида вақтга боғлиқ графиги Юқоридаги тенгламаларни бир неча ўзгартиришлардан сўнг пахтани майда ифлосликлардан тозалашда турли узунликдаги резинали планкадаги пахта оқимидан бир хил тозалаш самарадорлигига эришишда планкаларнинг узунлиги ва бурчак тезликлари хар бир планкалар ва пахта массасига боғлиқли тенгламаси келтириб чиқарилди:     + −   +  +  =     + − −     + + − (8)    −     + +  fg m k g e N e M y t z t z    g f g m k       sin ) ( 4    2 2 2 2 2 cos 2 2 2 2  + − t t m k 4 2 2 −     + m k 2 2 4   Юқоридаги графиклар таҳлилидан турли узунликдаги резинали планкалардан ўтувчи пахта оқимидан майда ифлосликлардан тозалаш самарадорлиги таҳлилида асосий сабаб такомиллашган турли узунликдаги резинанинг пахта бўлакчаси таъсирида кейинги барабанга узатишдаги резинанинг бикрлик коэффициентига ва резинали планканинг узунлигига боғлиқлик графиклари келтирилган, резинали планканинг бикрлигини мм Н k / 2.1 2 = қийматида ҳамда резинали планка узунлигининг мм h 35 2 = қийматларида см S АВ 40 = =  масофага узатилиши пахта бўлакчасининг механик шикастланишини камайтиради

Adabiyotlar (7)

  1. 1. Пахтани дастлабки ишлашни мувофиқлаштирилган технологияси (ПДИ 30-2017). Ўзпахтасаноат. Тошкент 2017.
  2. 2. Пахта толаси. Техникавий шартлар. Ўзбекистон давлат стандарти Oʻz Dst 604-2001. Стандартлаштириш, метрология ва сертификатлаштириш Ўзбекистон давлат маркази, Тошкент, 2001.
  3. 3. Пахтани дастлабки қайта ишлаш (ўқув қўлланма) Э. Зикирёевнинг умумий тахрири остида. Тошкент, Мехнат 20024.
  4. 4. Росулов Р.Х., Машарибов А.Р., Райимкулов Ж.К. Пахтани майда ифлосликлардан тозалагич. Scientific aspects and trends in the field of scientific research International scientificonline conference. Part
  5. 24. August 30 th colletions of scientific works. Warsaw 2024, р. 41-45.
  6. 5. Росулов Р.Х., Машарибов А.Р., Райимкулов Ж.К. Такомиллаштирилган конструкциядаги тозалагич. Scientific aspects and trends in the field of scientific research International scientificonline conference. Part
  7. 24. August 30 th colletions of scientific works. Warsaw 2024, р. 45-49. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 364