Inkubatsiyalash jarayonida parranda tuxumlarini o‘z o‘qi atrofida aylantirish uchun sarflanadigan energiyani aniqlash

“Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 191 Машиностроение и энергетика Tuxumlarni inkubatorda aylantirish embrionlarning to‘liq rivojlanishini ta’minlash uchun zarurdir. Bu harakat jo‘jalarga o‘z vaqtida chiqishi uchun issiqlikning kerakli qismini o‘z vaqtida olish imkoniyatini beradi [1]. Har bir narsa qoidalarga muvofiq amalga oshirilsa, o‘z vaqtida jo‘jalarni gipotermiyadan qutqaradi va ular tuxumning devorlariga yopishmaydi. Parrandachilar bexabarligi sababli inkubatorda tuxumni kamdan-kam hollarda aylantirgan holatlar bo‘lgan, bu muqarrar ravishda embrionlarning o‘limiga olib keladi. Bu aniq harorat rejimi saqlanmaganligi va inkubatorda kerakli namlik saqlanib qolmaganligi sababli sodir bo‘ladi [2]. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra [3-5], tuxumni faqat inkubatsiya jarayonining jo‘jalar shaklanib bo‘lgandan paytgacha aylantirish kerak. Shundan so‘ng, tuxumlar yon tomonlariga qo‘yiladi va shamollatish to‘xtatiladi. Agar jo‘jalar bir vaqtning o‘zida chiyillashsa, bu ular uchun harorat juda past ekanligini ko‘rsatadi. Tovuqlarning sog‘lom naslini ta’minlash uchun harorat sharoitlarini saqlash kerak. Agar jo‘jalarning chiyillashi deyarli eshitilmasa, bu ular uchun optimal harorat saqlanib qolganligidan dalolat beradi. Bu davrda jo‘jalar uchun mos harorat 37 dan 38 darajagacha. Namlik esa 50-65 foiz darajasida saqlanishi kerak [6-10] . Ko‘pgina parrandachilar birinchi kundan keyin tuxumni kuniga 4-6 marta aylantirish kerakligini ta’kidlaydilar. Bu inkubatsiyaning 2-dan 18-kuniga qadar amalga oshirilishi kerak. Agar siz ularni tez-tez aylantirsangiz, jo‘jalar gipotermiyadan aziyat chekishi mumkin. Agar ular kamdan-kam hollarda aylansa, ular gipotermiya xavfi ostida bo‘lishi mumkin. Boshqa parrandalar (o‘rdaklar, g‘ozlar, kurkalar) uchun tuxumni aylantirish uchun turli qoidalar qo‘llaniladi: ular qanchalik katta bo‘lsa, ularni kamroq aylantirish kerak bo‘ladi. Tuxum qo‘yadigan tovuqlar tuxumda rivojlanayotgan embrion uchun maqbul sharoitlarni ta’minlaydi. Tovuq tanasi faqat bir yo‘nalishda issiqlik beradi, ya’ni uya chetiga yaqin joylashgan tuxum o‘rtadagiga qaraganda sovuqroq. Biroq, tovuq vaqti-vaqti bilan tuxumni aylantirib, harakatga keltirganligi sababli, bir xil haroratga erishiladi. Sanoat inkubatorlarida [10-12] biz uyaning tabiiy sharoitlarini takrorlashga harakat qilamiz. Tuxumning bir xil harorati nuqtai nazaridan qaralsa, zamonaviy inkubatorlarda tuxum aylanishi unchalik ahamiyatli emas. Tuxumni aylantirishning boshqa sabablari bormi? Charlz Deeming (2002) tomonidan ta’riflanganidek, tuxum aylanishi bir necha sabablarga ko‘ra normal rivojlanish uchun muhimdir [6]. • embrionning ichki qobiq membranasiga yopishib qolishini oldini oladi • vaskuloz zonasining rivojlanish tezligini rag‘batlantiradi (sarig‘i atrofida hosil bo‘lgan va qon tomirlariga boy membrana). Bu hudud subembrion suyuqlikning shakllanishi va kelajakda sarig‘ini tortib olish uchun muhimdir. oqsil oqsillarining amniotik suyuqlikka normal o‘tishiga yordam beradi va shu bilan oqsildan optimal foydalanishni rag‘batlantiradi. • Kislorodni maksimal darajada singdirish uchun chorion allantois (qobiq ostidagi qon tomirlari) o‘sishini ta’minlaydi. • tuxumdagi aylanmagan embrion har soatda 90° ga aylantiriladigan tuxumdagi embrionga nisbatan kamroq tezlikda o‘sadi. • embrionning tuxumdan chiqish uchun to‘g‘ri pozitsiyasini egallashiga yordam beradi. Yuqorida keltirilgan izohlarga asoslanib biz o‘zimizni ilmiy ishimizda inkubatsiya jarayonida tuxumlarni o‘z o‘qi atrofida aylanishini ta’minlaydigan, “tuxumlari o‘z o‘qi atrofida aylanadigan incubator fleykasi va aylantirish mexanizmini” yaratdik. Ushbu mexanizmning tuzilishi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘lib tuxumlar feleykalari inkubatorda ostinma-ustun joylashtiriladi. Har bir fleykaga tuxumlar gorizontal holda tuxumning katta o‘lchami bo‘yicha alohida yacheykalarga joylashtiriladi. Inkubator fleykasida tuxumlarni joylashtirish va uning og‘irligini quyidagicha hisoblaymiz. Bitta tuxumning eni bt=4 sm; lt=5 sm; q=m/b=30/4=7,5 gr/sm. QB=q·n=7,5·10=75 gr/sm. Qum= QB·k =75·15 = 1125 gr/sm. Bitta tuxumning og‘irligi: 50 gr; Uzunligi l = 5-6 sm Eni b = 4 - 4,5 sm. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 192 Машинасозлик ва энергетика 1-rasm. Inkubator fleykasining DC motor orqali boshqarish Bir paddonda 10 qator terilganda qo‘zg‘aluvchan paddonning eni dastlabki holatda tuxumning eniga nisbatan Bp·t= b·n n - qatorlar soni. Agarda b10 qator terilsa u holda Bp·t = b·n=4,5·10=45 sm bunda har bir qatorni tekis saqlash hamda tuxumlarni aylanma harakatini ta’minlash maqsadida l uzunlikka va bp enga hamda h- balandlikka ega konstruktiv tanlangan reyka joylashtiriladi. Unda lp = ln; b=1 sm, h= 2,5 sm materiali plastmassadan iboratdir. Qator oralig‘ida joylashtiriladi. Umumiy soni 9 ta bo‘lib qo‘zg‘aluvchan paddonning asosiy ramkasi 4×4sm metaldan lp = 90 sm bo‘lib, bir qatorda 15 ta tuxum joylashtirishga mo‘ljallangan. Qo‘zg‘aluvchan paddon ilgarillanma – qaytma harakatga ega bo‘lib harakatlanish masofasi qo‘zg‘almas paddonga nisbatan S ga teng S = 2πR bo‘lib, R – tuxum radiusi. S=2·3,14·2,3 = 14,5 sm. Demak, qo‘zg‘aluvchan paddoning ishchi eni Bu = Bп·т+ bp.um; bp – qator oralig‘ida joylashgan reykaning eni, qo‘zg‘aluvchan paddonga 10 qator tuxum joylashtirilganda 9 dona reyka joylashtiriladi. bp = 1sm bo‘lganda, bp.um = bp·9 = 1·9 = 9 sm. ga teng, u holda bu = 45+9 = 54 sm. Qo‘zg‘aluvchan paddonning umumiy eni Bp um = bu + 2B paᴍ = 54+2·4= 62 sm. B ram = 4 sm bo‘lganda “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 193 Машиностроение и энергетика 2-rasm. Inkubator fleykasi Qo‘zg‘aluvchan paddonning ostgi qismida joylashgan qo‘zg‘almas paddon (tag qismi to‘rli setka bilan mahkamlangan) eni 3-rasm. Inkubator fleykasining tag setkasi B q·p um = Bp um + S=62+14,5 = 76,5 ≈77 sm. Qo‘zg‘aluvchan paddonning uzunligi joylashtiriladigan tuxumlar soniga, uning uzunligiga nisbatan konstruktiv keltirib chiqariladi, ya’ni, lum = lt·n bunda, n – bir qatorda joylashtirilgan tuxumlar soni, agarda bir qatorda 15 dona tuxum joylashtirilsa, u holda lum= 5·15= 75 sm ± 5 sm kostruktiv o‘lcham bo‘lsa lum = 80 sm qoladi. Qo‘zg‘almas paddonning uzunligi esa qo‘zg‘aluvchan paddonga nisbatan konstruktiv jihatdan +5sm uzun bo‘lishi, joylashuv va erkin ilgarillanma qaytma harakatni ta’minlash uchun zarurdir, u holda lumq·p =80+5= 85 sm ni tashkil etadi. Bir juft paddonning massasi tayyorlanadigan material turiga va uning geometrik parametrlariga bog‘liq bo‘ladi [12-14] Agarda paddonning asosiy qismi metal materialdan tayyorlanilsa uning og‘irligi 5 kg ga teng. Unga xomashyo joylashtirilganda paddonning ishchi massasi keltirib chiqariladi Agar bir paddonga 10 qator, har bir qatorga 15 tada tuxum joylashtirilsa, u holda bir paddonga R = 10·15=150 dona tuxum joylashtiriladi. Bir tuxumning og‘irligi 50 gram bo‘lganda mm = 50·k=50·150= 7500 gr ̴ 7,5 kg Bir paddonning umumiy ishchi massasi Mum = mn+ mn5+7,5=12,5 kg ga teng Bir juft paddonning ta’sir kuchi F = Mum·g = 12,5·9,81 = 123 H Agarda bir qurulmaga 3 juft paddon o‘rnatilsa, u holda Fum = F·3 =123·3=369 H Bunda tuxumni o‘z o‘qi atrofida aylantirish uchun sarflanadigan quvvat miqdori quyidagicha hisoblanadi. N= F *h /60=123*0,145/60=0.30 Vt Aylantirish mexanizmini umumiy quvvatining qiymatini uzatish mexanizmlarining elemenlariga sarflanadigan energiyani hisobga olgan holada umumiy quvvat 0.5 Vt tashkil qiladi. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 194 Машинасозлик ва энергетика