Maxsus kiyim materiallarining termo-fizik parametrlarini aniqlovchi omillar

“Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 419 Технологии текстильной и легкой промышленности 1 -rasm. Maxsus kiyim elementlari, uning materiallari, tashqi muhit sharoitlari, inson talablarining oʻzaro bogʻliqligi [1]. Issiqlik oʻtkazuvchanlik materialning issiqlik energiyasini bir nuqtadan ikkinchisiga oʻtkazish qobiliyatidir. Bu koʻrsatkich tola turi, toʻqima zichligi va materialning qalinligiga bog‘liq boʻladi. Masalan, paxta tolasi issiqlikni tez oʻtkazsa, jun tolasi yuqori issiqlik izolyatsiya xususiyatiga ega. Shu bois sovuq iqlim sharoitida jun yoki aralash tolali matolar keng qoʻllaniladi. Issiqlik sig‘imi materialning ma’lum miqdori oʻzida qancha issiqlikni saqlab qolishi mumkinligini bildiradi. Bu koʻrsatkich inson tanasining termoregulyatsiya jarayonlariga ta’sir koʻrsatadi. Issiqlik sig‘imi yuqori boʻlgan materiallar sovuqdan yaxshiroq himoya qiladi, ammo ular og‘irroq va qalinroq boʻlishi mumkin. Gigroskopiklik — bu materialning havodagi namlikni singdirish qobiliyatidir. Namlikni yaxshi oʻzlashtiruvchi matolar (masalan, paxta, zig‘ir) inson tanasida ortiqcha ter ajralishini kamaytiradi va gigiyenik qulaylikni oshiradi. Ammo sintetik tolalar koʻpincha namlikni singdirmaydi, bu esa havo almashinuvi va qulaylik darajasini pasaytiradi. Havo oʻtkazuvchanlik material tolalari orasidagi boʻshliqlarga bog‘liq boʻlib, u inson terisi va tashqi muhit oʻrtasidagi gaz almashinuv jarayonini ta’minlaydi. Yozgi kiyimlar uchun havo oʻtkazuvchanligi yuqori boʻlgan matolar tanlanadi, chunki ular tana haroratini normada ushlab turishga yordam beradi. Issiqlik izolyatsiyasi materialning sovuqni oʻtkazmaslik va inson tanasidan chiqayotgan issiqlikni saqlab qolish qobiliyatidir. Bu koʻrsatkich koʻp qavatli materiallarda, shuningdek, tukli va g‘ovakli matolarda yuqori darajada boʻladi. Yuqorida koʻrsatilganidek, quruq issiq iqlim sharoitida organizmning atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvi asosan teri yuzasidan namlik (ter) bug‘lanishi hisobiga sodir boʻladi. Shu bois, issiq iqlim sharoiti uchun moʻljallangan maxsus kiyim materiallarining asosiy vazifasi teri yuzasidan namlikni singdirish va uni asta-sekin atrof-muhitga oʻtkazishdan iborat. Kiyim osti boʻshlig‘idan ternni toʻsiqsiz havo almashinishni ta’minlash qobiliyati materiallarning namlik oʻtkazuvchanligi hisobiga ham, kiyim osti havo boʻshlig‘ini ventilyatsiya qilish yoʻli bilan ham amalga oshirilishi mumkin. Kiyim osti havo boʻshlig‘ini ventilyatsiya qilish maxsus sovitish tizimlaridan foydalanish, materiallarning havo oʻtkazuvchanligini oshirish va konstruksiya hisobiga amalga oshiriladi [2]. Kiyim materiallarining termofizik xossalarini chuqur oʻrganish shuni koʻrsatadiki, inson uchun qulaylikni ta’minlash va xavfsizlikni oshirishda har bir materialning oʻziga xos afzallik va kamchiliklari mavjud. Shuning uchun, amaliyotda birgina material emas, balki bir necha turdagi tolalarni aralashtirish orqali optimal natijaga erishiladi. Materiallarning koʻrib chiqilayotgan xossalari gigroskopik xossalar va bug‘ oʻtkazuvchanlikning alohida koʻrsatkichlari qatorida baholanadi. Biroq, koʻplab tadqiqotchilar [3] materiallarning namlik xususiyatlarini alohida oʻrganish ularning namlikni ajratish qobiliyatini toʻliq aks ettirmaydi va kiyim materiallari toʻplami orqali namlikni uzatish jarayonini baholashga imkon bermaydi, deb hisoblashadi. Materiallarning gigiyenik xossalarini kompleks baholash usullari koʻrib chiqilgan. Xususan, muallif [4] ishda kiyim va paket materiallari qatlamlari orqali namlik oʻtkazuvchanlik jarayoni batafsil tadqiq etgan. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 420 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Kiyim materiallarining namlik oʻtkazuvchanligi va inson terisidan namlikni bug‘lanish intensivligi asosan uchta omil bilan aniqlanadi: toʻqimalar orqali oʻtadigan namlik miqdori; kiyim osti boʻshlig‘idan namni uzatish jarayonining dinamik muvozanati boshlangan vaqtda toʻqimalar tomonidan yutiladigan namlik. Tabiiy tolali matolarning namlik oʻtkazuvchanligi sintetik tolalardan tayyorlangan gazlamalarga nisbatan ancha yuqori. Muallif [5] konvektiv-radiatsion issiqlik va namlik oʻtkazuvchanlik koeffitsiyentlaridan foydalangan holda materiallarning namlik oʻtkazgich va issiqlikdan himoya qilish xususiyatlarini birgalikda baholash usulini tavsiya qilgan. Mazkur ishda havo va bugʻ oʻtkazuvchanligining kompleks koʻrsatkichi koʻrib chiqilgan. Namlikni uzatish vazifasining nazariy jihatdan asoslantirilgan yechimi ishlarda bayon etilgan boʻlib, ularning mualliflari materiallarning namlik oʻtkazish xususiyatlarini sorbsion sig‘imlar, diffuziya koeffitsiyentlari, namlik oʻtkazuvchanligi kabi massa almashinuv xususiyatlari bilan baholashgan. Muallifning [6] fikriga koʻra, quruq issiq iqlim sharoitida terning bug‘lanishi bilan issiqlik uzatish jarayonida asosiy gigiyenik koʻrsatkichlar: gigroskopiklik, kapilyarlik, bug‘ oʻtkazuvchanlik hisoblanadi. Kiyim materiallarining gigroskopikligi ularning zichligi, qalinligi va tolalarning sorbsion xususiyatlariga bog‘liq boʻlgan nam yutish va nam uzatish tezligiga ta’sir qiladi. Materiallar qanchalik zich va qalin boʻlsa, ular shunchalik sekin namlikni shimadi va shuncha yaxshi namlikni saqlaydi. Materiallarning kapillyarligi kiyim osti boʻshlig‘idan oson chiqib ketishiga yordam beradi va toʻqimalardagi g‘ovakligi, oʻlchami va koʻrinishiga bog‘liq. Tadqiqot ishida ta’kidlanishicha, kiyim materiallar paketining yuqori kapillyarligi ularning gigroskopiklik darajasining pastligini qoplashi mumkin. Bug‘ oʻtkazuvchanlik paket materiallarining kiyim osti boʻshlig‘idan suv bug‘i shaklida namlikni uzatish xossasini tavsiflaydi. Mualliflar [7,8] ishlarda koʻrsatilishicha, tarkibida paxta, zig‘ir, jun, viskoza tolalaridan boʻlgan matolar, yuza zichligidan qat’i nazar, yuqori bug‘oʻtkazuvchanlikka ega. Namlik uzatish-materiallarning atrof-muhitga namlik berish xossasi bilan bog‘liq. Ish natijalari [9] shuni koʻrsatadiki, namlik tez yutilib, sekin qaytarilsa, bunday materiallardan tayyorlangan kiyimlarning issiqlikdan himoya qilish xususiyatlari pasayadi. Issiq iqlim sharoitida kiyim materiallarining havo oʻtkazuvchanligi eng muhim koʻrsatkichlardan biri hisoblanadi, chunki kiyim materiallari orqali havoning oʻtishi kiyim osti maydonining ventilyatsiyasini yaxshilaydi va teri orqali gaz almashinuvi jarayonida chiqadigan karbonat angedridni oʻz vaqtida kiyim osti qatlamidan chiqarib yuborishga yordam beradi. Matoning havo oʻtkazuvchanligi koeffitsiyenti B uning 1 mm2 yuzasidan 1sekund davomida oʻtadigan dm3 havo miqdorini aniqlaydi: В= S/t dm3\m2 s, bunda: B - namunadan oʻtgan havo miqdori dm3 ; S - sinov namunasining maydoni, m2; t - sinov namunasidan havo oʻtishining davomiyligi, s. Insonni qizib ketishdan himoya qilish eng qiyin vazifadir; u maxsus himoya kiyimlarini ishlab chiqishda yanada murakkablashadi, bunda uning himoya funksiyalari birinchi oʻrinda turadi. Himoya xususiyatiga ega matolarni qoʻllash, terlash samaradorligining pasayishi tufayli inson tanasi va atrof-muhit oʻrtasidagi issiqlik almashinuvini yomonlashtiradigan ularning fizik-kimyoviy xususiyatlarining oʻzgarishiga olib keladi. Ikkinchisi kiyim konstruksiyasini yaxshilash (kiyim osti boʻshlig‘i ventilyatsiyasini yaxshilash), shuningdek kiyimdan uzluksiz foydalanish vaqtini tartibga solish bilan qoplanishi kerak. Issiq iqlim sharoitida maxsus kiyimlardan foydalanishda kiyim matolarining issiqlik fizik xususiyatlariga taʼsir etuvchi yana bir muhim omil- quyosh radiatsiyasi hisoblanadi. Matolarning radiatsion xususiyatlarini tadqiq qilish bilan bir qator xorijiy va respublikamiz olimlari shug‘ullanishgan. Muallif [9] yorug‘likning yuza tarqalishi nazariyasini ishlab chiqdi, unga “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 421 Технологии текстильной и легкой промышленности koʻra toʻqimachilik materiallari dispersli (g‘ovakli) tuzilishga ega boʻlib, quyosh nurlarini aks etishi xususiyatiga koʻra koʻzgu va diffuzion aks etishlar oʻrtasida oraliq oʻrinni egallaydi. Tadqiqot ishi [10] natijalari shuni koʻrsatdiki, paxta tolali matolar tarkibdagi boshqa tolali matolarga nisbatan radiatsiyaga chidamliroq. koʻrsatilishicha, atlas toʻqilishdagi paxta tolali matolarining quyosh radiatsiyasini aks ettirish qobiliyati yorug‘likning oynaga oʻxshash fazoviy taqsimotini beradi. Tajribalarga koʻra [10], matoning quyosh radiatsiyasini oʻtkazilishi asosan uning g‘ovakliligi bilan aniqlanadi va toʻqimalarning nurlari oʻtkazilishi va g‘ovakligi oʻrtasidagi nisbat chiziqli xarakterga ega. Muallifning soʻzlariga koʻra [6], kiyim materiallarining aks ettirish qobiliyati ularning rangiga ham bog‘liq. Matoning yuzasi qanchalik yorqinroq va yorqinroq boʻlsa, u shunchalik koʻp aks ettiradi va quyosh radiatsiyasini kamaytiradi. Matolar rangining ularning aks ettirish qobiliyatiga ta’sirini oʻrganish shuni koʻrsatdiki, qora kiyim atigi 10-15% ni aks ettirishi va quyosh nurlarining 83-90% ni yutishi mumkin, oq kiyim esa nurlarning atigi 20% ni oʻzlashtiradi va 80% ni aks ettiradi. Quruq issiq iqlim sharoitida kiyim qora rangli matolar bilan quyosh nurlarining oʻtkazuvchanlik koeffitsiyentlarining qiymati oq rangdan bir necha baravar kam boʻlib chiqdi, bu radiatsiyaning qora toʻqimalar bilan zaifroq tarqalishi bilan izohlanadi. Yozda, insolyatsiya taxminan 43%, qora - 12% va oq - 80% boʻlgan xaki rangli harbiy niqobli kiyimlarning integral aks ettirish qobiliyati. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, kiyim ostidagi 39.4 ℃haroratda terining oʻrtacha tortilgan haroratining eng yuqori darajasi (34.7 ℃) qora rangli lavsaniskoz matodan tikilgan kiyim kiygan ishchilarda kuzatiladi. Kiyim paketidagi materiallarning issiqlik fizik xossalari inson jismoniy faoliyatining turi va intensivligiga ham bog‘liq. Tadqiqotlarga koʻra quruq issiq iqlim sharoitida insonning ochiq maydonda jismoniy ishi tufayli kiyim ichidagi havo aylanishi tezlashadi, bu insonning xotirjam holatiga nisbatan bir necha baravar koʻp. Ishning turi va intensivligiga qarab, kiyim ostiboʻshlig‘idagi havo oqimi oʻzgaradi. Garchi jismoniy ishda inson issiqlik mahsuloti koʻpaysa-da, ish paytida paydo boʻladigan havo oqimi insonning issiqlik ta’sirini qisman qoplaydi. Bunda shuni taʼkidlash kerakki, ikkinchisi tufayli kiyim konstruksiyasi katta ahamiyat kasb etadi: yetarli teshiklari boʻlgan erkin kesilgan kiyim havo qatlamlarining harorati va namligini pasaytiradi. Materiallarning koʻrsatib oʻtilgan tavsiflarini tadqiq qilish issiq iqlim sharoitlarida, loyihalash bosqichida foydalanish uchun moʻljallangan maxsus kiyimlarni ishlab chiqishda alohida qiziqish uyg‘otadi. Shunday qilib, tizimli yondashuv asosida issiq iqlim sharoitlari uchun moʻljallangan maxsus kiyim materiallarini oqilona tanlash, ularni xossalarini kompleks baholash hamda oqilona konstruksiyani ishlab chiqish vazifasi dolzarb hisoblanadi. Oʻtkazilgan tahlillar shuni koʻrsatadiki, kiyim materiallarining termofizik xossalari insonning mehnat faoliyati, salomatligi va qulaylik darajasini belgilovchi eng muhim omillardandir. Issiqlik oʻtkazuvchanlik, issiqlik sig‘imi, havo oʻtkazuvchanlik, gigroskopiklik va issiqlik izolyatsiya xususiyatlari materialning amaliy qiymatini belgilab beradi. Tabiiy tolalar gigiyenik jihatdan qulay va ekologik xavfsiz boʻlsa-da, namlikni koʻp singdirishi va sekin qurishi ularning kamchiligi hisoblanadi. Sintetik tolalar yuqori chidamlilik va tez qurish xususiyatiga ega, biroq gigroskopikligi pastligi sababli uzoq muddatda noqulaylik tug‘dirishi mumkin. Aralash matolar ikki guruhning afzalliklarini birlashtirib, amaliyotda eng samarali yechimlardan biri boʻlib xizmat qiladi. Innovatsion materiallar (nanotolali, membranali, termoregulyatsion) kiyimlarning funksional imkoniyatlarini kengaytirib, inson uchun yuqori darajadagi qulaylik yaratmoqda. Kiyim materiallarining termofizik xossalari nafaqat iqlim sharoitlariga, balki faoliyat turiga qarab ham tanlanishi lozim. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 422 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Maxsus ish kiyimlarini ishlab chiqarishda material tanlashda faqatgina chidamlilik yoki tashqi koʻrinishga emas, balki termofizik xossalarga ham alohida e’tibor qaratish zarur. Issiq iqlim sharoitida ishlovchi ishchilar uchun gigroskopikligi yuqori, havo aylanishi yaxshi boʻlgan matolar qoʻllanishi kerak. Sovuq sharoitda ishlash uchun koʻp qatlamli, issiqlik izolyatsiyasi yuqori materiallardan foydalanish samarali natija beradi. Zamonaviy “aqlli” matolarni joriy etish orqali inson mehnat unumdorligini oshirish va sog‘lig‘ini himoya qilish imkoniyatlari kengayadi. Tibbiy, sport va harbiy kiyimlarda termofizik xossalar gigiyenik va xavfsizlik talablari bilan uyg‘unlashtirilishi lozim. Umuman olganda, kiyim materiallarining termofizik xossalarini chuqur oʻrganish va ularga ta’sir qiluvchi omillarni tahlil qilish nafaqat yengil sanoat rivojiga, balki inson salomatligini saqlash va mehnat samaradorligini oshirishga ham xizmat qiladi