Texnik oliy o‘quv yurtlarida zamonaviy ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari

“Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 444 Точные и гуманитарно-экономические науки bilan ma’ruzalar, press-konferensiya ma’ruzalari, suhbatli ma’ruzalar, munozarali ma’ruzalar, muayyan holatlarni tahlil qilish ma’ruzalarini o‘tkazish. Vizuallashgan ma’ruza - illyustratsiya, demonstratsiya va videomateriallardan foydalanishni nazarda tutadi. Illyustratsiya usuli tasvirli materiallar - rasmlar, plakatlar, sxemalar, chizmalar, grafiklar, diagrammalar, portretlar, maketlardan foydalanishga aosolanadi. Demonstratsiya usuli - haqiqiy qurilmalar yoki ularning modellarini, mexanizmlarni, texnik qurilmalarni namoyish qilish, tajribalarni o‘rnatish va eksperimentlar o‘tkazish, jarayonlarni namoyish qilish, tuzilmalar va materiallarning xususiyatlarini ko‘rsatishni o‘z ichiga oladi. Demonstratsiya usuli faqat tashqi shakllarni emas, balki ularning harakatdagi ichki mazmunini ham tushunishga yordam beradi, bu esa talabalarga ularning chuqur mohiyatini, qonunlar va prinsiplarini, harakatlarining sabablarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Ko‘rgazmali ta’lim usullari orasida tobora ko‘proq “video usuli” ajralib chiqmoqda. Video texnikasining rivojlanishi bilan u namoyish usulidan mustaqil usul sifatida ajralib chiqadi. Uning asosida ekranli axborot manbalari (filmoskoplar, kodoskoplar, diaproyektorlar, kinoteatrlar, televizorlar, videomagnitofonlar, kompyuterlar, skanerlar va boshqalar) joylashgan. Video materiallardan foydalanish, juda qisqa vaqt ichida ko‘plab axborotni siqilgan, konsentrlangan holda taqdim etishga yordam beradi, u professionallar tomonidan qabul qilish uchun tayyorlangan bo‘lib, inson ko‘ziga ko‘rinmaydigan hodisalar va jarayonlarning mohiyatiga qarashga yordam beradi (ultratovushli tasvirlar, spektral tahlil, radioaktiv elementlarning biologik, kimyoviy va biokimyoviy jarayonlarga ta’siri, tez va sekin jarayonlar ). Muammoli ma’ruza materialni taqdim etish jarayonida hal qilinishi kerak bo‘lgan masalani yoki savollarni qo‘yish bilan boshlanadi. Odatda, undagi yashirin muammo bir xil turdagi еchimga ega bo‘lmaydi. Muammoli ma’ruzani muvaffaqiyatli amalga oshirish, o‘qituvchi va talabalar o‘rtasidagi hamkorlik orqali ta’minlanadi. O‘qituvchining asosiy vazifasi faqat axborotni uzatish emas, balki talabalarni ilmiy bilimlarning obyektiv qarama-qarshiliklari va ularni hal qilish usullari bilan tanishtirishdir. Bu talabalar fikrlashini shakllantiradi va ularning bilishga bo‘lgan faoliyatini uyg‘otadi. O‘qituvchi bilan hamkorlikda talabalar yangi bilimlarni egallaydi, o‘z kasblarining nazariy xususiyatlarini tushunadi. Ikki kishilik ma’ruza. Bu ma’ruzada o‘quv materiali, ikki o‘qituvchining o‘zaro jonli dialogi orqali talabalarga taqdim etiladi. Bunda ikki mutaxassisning turli nuqtayi nazarlari, masalan, nazariyotchi va amaliyotchi, ma’lum bir qarashni qo‘llab-quvvatlovchi yoki qarshi bo‘lgan shaxslar sifatida ilmiy savollarni muhokama qilishning haqiqiy kasbiy vaziyatlari shakllanishi amalga oshiriladi. Ikki kishilik ma’ruza nazariy fikrlashni shakllantirish uchun samarali, ya’ni talabalar nazariy ishlarini tarbiyalash va muammoli ma’ruzada bo‘lgani kabi talabalar dialogni olib borish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Oldindan rejalashtirilgan xatolar bilan ma’ruza talabalarida kasbiy vaziyatlarni tezda tahlil qilish, mutaxassis, suhbatdosh, sharhlovchi sifatida chiqish qilish, noto‘g‘ri yoki noaniq axborotni ajratib olish ko‘nikmalarini rivojlantirishga mo‘ljallangan. O‘qituvchining ma’ruzaga tayyorgarligi, uning mazmuniga ma’lum miqdordagi xatolarni kiritishdan iborat bo‘ladi. Bunday xatolar ro‘yxatini o‘qituvchi ma’ruzaga olib keladi va uni talabalar bilan faqat ma’ruzani yakunlashda tanishtiradi. Talabalar vazifasi shundan iboratki, ular ma’ruza davomida aniqlagan xatolarni daftarda qayd etib, ma’ruzani tugatgandan so‘ng ularni nomlashlari kerak, xatolarni tahlil qilish uchun 10-15 daqiqa ajratiladi. Bu tahlil jarayonida to‘g‘ri javoblar o‘qituvchi va talabalar tomonidan yoki birgalikda beriladi. Xatolar bilan tashkillashtirilgan ma’ruzalar - talabalarda yuqori intellektual va hissiy faollikni keltirib chiqaradi, chunki talabalar amalda oldin o‘rganilgan bilimlarni qo‘llash orqali o‘qituvchi bilan birgalikda o‘quv ishlarini amalga oshiradilar. Bundan tashqari, xatolarni yakuniy tahlil qilish talabalarda nazariy fikrlashni rivojlantiradi. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 445 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар Press-konferensiya shaklidagi ma’ruzaning asosiy maqsadi quyidagilardan iborat: mavzu yoki bo‘lim oxirida - ma’ruzalar ishining natijalarini chiqarish, o‘zlashtirilgan materialning rivojlanish darajasini aniqlash; barcha kursni tugatgandan so‘ng - keyingi o‘quv fanlaridagi materialni o‘zlashtirishni hal qilish vositasi sifatida, nazariy bilimlarni amalda qo‘llashning istiqbollarini muhokama qilish. Press-konferensiya ma’ruzalarida ikki yoki uchta o‘qituvchi turli fan sohalaridan ishtirok etishi mumkin. Dars boshida o‘qituvchi ma’ruza mavzusini aytadi va talabalarni shu mavzu bo‘yicha savollarni yozib berishga chaqiradi. Har bir talaba 2-3 daqiqa davomida o‘zini eng qiziqtirgan savollarni ifodalashga, qog‘ozga yozib, o‘qituvchiga topshirishga majbur. So‘ngra, o‘qituvchi 3-5 daqiqa davomida savollarni ma’no bo‘yicha saralaydi va ma’ruzani boshlaydi. Ma’ruzani taqdim etish, har bir savolga javob berish emas, balki mavzuni izchil ochish shaklida quriladi va shu jarayonda mos javoblar taqdim etiladi. Ma’ruza yakunida o‘qituvchi savollarni bilim va talabalar qiziqishlari aks ettiruvchi tarzda yakuniy baholashni amalga oshiradi. Suhbat shaklidagi ma’ruza yoki “auditoriya bilan dialog” - bu talabalarni ta’lim jarayoniga faol jalb qilishning eng keng tarqalgan va nisbatan oddiy shaklidir. Bu ma’ruza o‘qituvchi va auditoriya o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqani nazarda tutadi. Suhbat ma’ruzasi afzalligi shundaki, bu talabalar e’tiborini mavzuning eng muhim savollariga qaratishga, o‘quv materialini taqdim etishning mazmuni va tezligini talabalar xususiyatlariga qarab belgilashga imkon beradi. Tinglovchilarning suhbat-ma’ruzadagi ishtirokini turli usullar bilan jalb qilish mumkin. Masalan, ma’ruzani boshlashda va davomida talabalarni savollar bilan chalg‘itish, muammoli ma’ruzada ta’riflanganidek, savollar axborot va muammoli bo‘lishi mumkin. Bu savollar talabalar fikrini o‘rganish va mavzuga nisbatan ma’lumot darajasi hamda kelajakdagi materialni qabul qilishga tayyorliklarini aniqlash uchun ishlatiladi. Savollar barcha auditoriyaga yo‘naltiriladi. Talabalar joyidan javob berishadi. Agar o‘qituvchi, ba’zi talabalar suhbatda ishtirok etmayotganini sezsa, unda savolni bevosita o‘sha talabaga yo‘naltirish yoki uning fikrini so‘rash mumkin. Ma’ruza – diskussiya. Suhbat-ma’ruzadan farqli o‘laroq, bu еrda o‘qituvchi ma’ruzani tushuntirishda nafaqat talabalarning o‘z savollariga bergan javoblaridan foydalanadi, balki mantiqiy bo‘limlar o‘rtasida erkin fikr almashishni tashkil etadi. Diskussiya - o‘qituvchi va talabalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir, erkin fikr almashish, g‘oyalar va qarashlar bo‘yicha o‘rganilayotgan masala haqida suhbat. Bu ta’lim jarayonini jonlantiradi, auditoriyaning bilish faoliyatini faollashtiradi va juda muhim bo‘lgan narsa, o‘qituvchiga guruhning jamoaviy fikrini boshqarish, uni ishontirish, salbiy yondashuvlar va ba’zi talabalar tomonidan yuzaga kelgan noto‘g‘ri fikrlarni еngishga yordam beradi. Ta’sir faqatgina diskussiya uchun savollarni to‘g‘ri tanlash va uni mahorat bilan boshqarishda erishiladi. An’anaviy vaziyatlarni tahlil qilish bo‘yicha ma’ruza. Bu turdagi ma’ruza-diskussiya shakliga o‘xshaydi, ammo bu еrda o‘qituvchi savollarni emas, balki aniq bir vaziyatni muhokama qilishni taklif qiladi. Odatda, bunday vaziyat og‘zaki tarzda yoki slaydlar orqali ko‘rsatiladi. Bayon qilish juda qisqa bo‘lishi kerak, lekin xususiyatlarni baholash va muhokama qilish uchun еtarli ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi kerak. Diqqatni jalb qilish uchun vaziyat еtarlicha muhim bo‘lishi lozim. Ammo muhokama ko‘p vaqtini talab qilishi sababli vaziyatni keltirib chiqarishda talabalar o‘z tajribalaridan shunga o‘xshash vaziyatlarni keltirishlari mumkin va diskussiya boshqa muammolarga o‘zgartiriladi. Bu juda foydali bo‘lsa-da, lekin mashg‘ulotning asosiy mazmuni - ma’ruza materialidir va o‘qituvchi diskussiyani to‘xtatishga majbur bo‘ladi. Bundan tashqari, o‘qituvchida diskussiyani maxsus rejalashtirilgan mashg‘ulotga ko‘chirish imkoniyati bo‘lishi kerak, chunki uning vazifasi - talabalarni qiziqtirish. Seminar va amaliy mashg‘ulotlar. Agar ma’ruza ilmiy bilimlarning asoslarini umumlashtirilgan shaklda taqdim etsa, seminarda esa bu bilimlarni kengaytirish va batafsilroq o‘rganish, professional faoliyat ko‘nikmalarini rivojlantirish va mustahkamlashga qaratilgan. "Seminar" so‘zi lotincha "seminarium" so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu "bilim urug‘ini ekish" ma’nosini anglatadi va o‘qituvchidan talabalarga bilimlarni еtkazish funksiyasi bilan bog‘liq. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 446 Точные и гуманитарно-экономические науки Seminarning asosiy maqsadi - talabalarga nazariy bilimlarga xos ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniyatini ta’minlashdir. Hozirgi kunda seminarlarning turli shakllari mavjud: − Pre-seminar – talabalarni mustaqil ishlash, adabiyotlar va ularga ishlash uslubi bilan tanishtirish; − seminar – oldindan ma’lum reja bo‘yicha kengaytirilgan suhbat va talabalarning qisqa ma’ruzalarini o‘z ichiga oladi. Seminarlarning bir necha turini ajratish mumkin. Interdissipliner. Seminarda turli aspektlarda, ya’ni siyosiy, iqtisodiy, ilmiy-texnik, huquqiy, axloqiy va psixologik nuqtai nazardan ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan mavzu muhokama qilinadi. Seminarga shu sohalar bo‘yicha mutaxassislar va pedagoglar taklif qilinishi mumkin. Talabalarga mavzu bo‘yicha xabarlar tayyorlash uchun topshiriqlar taqsimlanadi. Interdistsipliner seminar usuli talabalarning dunyoqarashini kengaytiradi, muammolarni kompleks baholashga o‘rgatadi, predmetlararo bog‘liqliklarni ko‘rishga yordam beradi. Muammoli seminar. Kursning bo‘limini o‘rganishdan oldin, o‘qituvchi o‘sha bo‘limning mazmuni bilan bog‘liq muammolarni muhokama qilishni taklif qiladi. Seminar oldidan talabalar muammolarni tanlab, ularga izoh berishlari uchun topshiriq beriladi. Seminar davomida guruhli diskussiya sharoitida muammolar muhokama qilinadi. Muammoli seminar usuli talabalarning shu sohadagi bilim darajasini aniqlashga yordam beradi va o‘rganilayotgan bo‘limga bo‘lgan mustahkam qiziqishni shakllantiradi. Tematik seminarlar. Bu seminar turi talabalar diqqatini muayyan dolzarb mavzuga yoki uning eng muhim jihatlariga qaratish maqsadida tayyorlanadi va o‘tkaziladi. Seminar boshlanishidan oldin talabalar muhokama qilish uchun mavzuning muhim tomonlarini ajratib ko‘rsatishlari kerak yoki o‘qituvchi buni o‘zi amalga oshiradi. Tematik seminar talabalar bilimlarini chuqurlashtiradi, ularni muammoni hal qilish yo‘llarini faol izlashga yo‘naltiradi. Yo‘naltiruvchi seminarlar. Ushbu seminarlarning mavzusi ilgari o‘rganilgan masalalarga yangi yondashuvlar yoki ilgari belgilangan muammolarni hal qilish usullari, rasmiy e’lon qilingan hujjatlar, qonunlar va boshqalar bo‘lishi mumkin. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi ta’lim to‘g‘risidagi qonuni, talabalar o‘z fikrlarini, fikrlarini, bu mavzu bo‘yicha o‘z nuqtai nazarlarini ifoda etishlari taklif qilinadi. Yo‘naltirilgan seminarlar usuli yangi material yoki muammoni faol va samarali o‘rganishga imkon yaratadi. Tizimli seminarlar. Bu seminarlar o‘rgatilayotgan mavzu bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri yoki bilvosita bog‘liq bo‘lgan turli muammolarni chuqurroq o‘rganish uchun o‘tkaziladi. Masalan: “Mehnat va ijtimoiy faollikni boshqarish va tarbiyalash tizimi”. Tizimli seminarlar usuli talabalar bilimlarini kengaytiradi, mavzu yoki kurs chegaralarida qamalishiga yo‘l qo‘ymaydi, hodisalar o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini aniqlashga yordam beradi. Maxsus seminarlar mashg‘ulotlar odatda, yuqori kurslarda o‘qitiladi va ilmiy yoki amaliy faoliyatning ma’lum sohasida maxsus vositalarni o‘zlashtirishni nazarda tutadi. Amaliy mashg‘ulotlar. Ular fan bo‘yicha chuqurroq o‘rganish uchun mo‘ljallangan. Ularning shakllari xilma-xildir. Amaliy mashg‘ulotlar talabalarning o‘rgangan bilimlarini amaliy vazifalarni еchishda o‘qituvchi bilan birga qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Har qanday amaliy mashg‘ulot shaklida asosiy e’tibor ma’lum ko‘nikmalarni, malakalarni shakllantirishga qaratilgan bo‘ladi, bu esa talabalar faoliyatining mazmunini belgilaydi - muammolarni еchish, grafik ishlar, fan kategoriyalarini aniqlash va shu bilan bog‘liq ravishda to‘g‘ri fikrlash va nutq uchun asos bo‘ladi. Amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazishda takrorlashning ahamiyatini hisobga olish zarur. Bilimlarni mustahkamlash uchun takrorlashni yangi nuqtayi nazardan, zamonaviy usullar yordamida amalga oshirish mumkin: masalan, o‘yin usullari, ayniqsa, biznes o‘yinlari, keys usuli, treninglar va boshqalar. O‘yin usullari - o‘quv faoliyatining o‘yin simulyatsiyasiga asoslangan guruh usullari. Turli o‘yin turlari ajratilishi mumkin, ular ta’lim maqsadlari uchun ham, haqiqiy muammolarni (ilmiy, “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 447 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар ishlab chiqarish, tashkiliy va boshqalar) еchishda ham qo‘llaniladi - bu ta’lim, imitatsion, rol o‘ynash, tashkiliy-faoliyat, operatsion, biznes, boshqaruv, harbiy, kundalik, innovatsion va boshqalar. Ular qat’iy tasniflanmaydi, chunki ko‘pincha turli asoslar bo‘yicha ajratiladi va bir-birini to‘ldiradi. Biznes o‘yinlarida muammoli elementlarga katta e’tibor qaratiladi. Vazifalar ma’lum qarama - qarshiliklarni o‘z ichiga olishi kerak, bu muammolarni еchishda talaba o‘yin jarayonida yordam beradi. Hozirgi kunda dunyoda 2000 dan ortiq biznes o‘yinlari mavjud bo‘lib, o‘qituvchilik jarayonida biznes o‘yinlari Rossiya, AQSH, Angliya, Kanada, Yaponiya, Fransiya, Germaniya kabi mamlakatlarda keng tarqalgan. Biznes o‘yinlarini an’anaviy o‘qitish usullaridan ajratib turadigan bir necha xususiyatlar mavjud: • ta’lim jarayonini rahbarlar va mutaxassislarning amaliy faoliyatiga maksimal darajada yaqinlashtirish; • ta’limning o‘yinli uslubi, bunda barcha ishtirokchilar turli rollarda bo‘lib, o‘z manfaatlariga ko‘ra boshqaruv qarorlarini qabul qilishadi; • biznes o‘yinlarida еchim kollektiv ravishda ishlab chiqiladi; • o‘yinchilarning belgilangan emotsional holati. Keys usuli (inglizcha Case method, keys-usul, keys-stadiya, case-study, muayyan vaziyatlar usuli) - bu voqea, iqtisodiy, ijtimoiy va biznes vaziyatlarning tavsifiga asoslangan ta’lim texnikasi. Talabalar vaziyatni tahlil qilib, muammolarni aniqlab, ehtimoliy еchimlarni taklif qilishlari va eng yaxshisini tanlashlari kerak. Keyclar haqiqiy faktlarga asoslanadi yoki haqiqiy vaziyatlarga yaqinlashtirilgan bo‘ladi. Tasvirlanadigan faktlar va qarorlar belgilangan vaqt davomida qabul qilingan bo‘lib, ular to‘liq tarzda emas, balki yo‘nalish tizimi kabi yoritiladi. Yo‘qolgan ma’lumotni muhokama qiluvchi va qaror qabul qiluvchi ishtirokchilar (shu jumladan talabalar) taxminan taqdim etadilar va bashoratga asosan ishlab chiqiladi. Bunda o‘qituvchi supervizor va fasilitator rolini o‘ynaydi - u umumlashtirish, tushuntirish, mantiqiy xatolarga e’tibor qaratish, maxsus adabiyotlarga ishora qilish imkoniga ega. Case-study usulining oliy ta’limda joriy etilishi masalasi bugungi kunda juda dolzarb bo‘lib, bu ikki tendensiya bilan bog‘liq: 1. Birinchisi ta’limni rivojlantirishning umumiy yo‘nalishidan kelib chiqadi, u maxsus bilimlar olishga emas, balki professional, fikrlash, o‘qish qobiliyatini, fikrlash paradigmasini o‘zgartirishni va katta ma’lumotlarni qayta ishlash qobiliyatini shakllantirishga qaratilgan. 2. Ikkinchisi mutaxassisga bo‘lgan talablarning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, u birinchi tendensiya talablarini qanoatlantirishdan tashqari, turli vaziyatlarda optimal xulq - atvorga ega bo‘lish, muammolarni tizimli va samarali hal qilish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Treninglar - muammoli o‘qitish usuliga xos bo‘lgan usuldan foydalanishdir. Guruh a’zolariga maksimal mustaqillik berilgan bo‘lib, guruhda dastlabki strukturaning mavjud emasligi asosiy stimul sifatida ishlaydi. O‘qituvchi - guruh jarayonlarining murabbiyi (ulardan bir nechasi bo‘lishi mumkin) - teng huquqli ishtirokchi sifatida guruhning ishiga ta’sir ko‘rsatadi. U oldindan tayyorlangan ssenariyni taqdim etmasdan, guruhning ishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. U guruh a’zolarini muhim voqea bilan tanishtirish, guruhning yo‘nalishini baholash, eng zaif a’zolarni qo‘llab-quvvatlash, g‘amxo‘rlik, qo‘llash, emotsional ochiqlik va ishonch atmosferasini yaratishga ko‘maklashadi. Shuningdek, bu еrda o‘sishi kerak bo‘lgan kontentlar sifatida shaxsning o‘zi va guruh dinamikasi haqidagi bilimlardan ko‘ra ko‘proq emotsional tajriba, insonlararo aloqa ko‘nikmalari, vaziyatni kengaytirish va asosan shaxsiy o‘sish motivlarini qo‘llab-quvvatlash ahamiyatga ega [3]. Bu еrda yangi va kuchli motivlar kognitiv jarayonlarni barcha darajada, jumladan, fanni mustahkamlashga ta’sir ko‘rsatadi. Laboratoriya ishlari nazariy-usulologik bilimlar va amaliyot ko‘nikmalarini integratsiyalashga qaratilgan. Zamonaviy laboratoriya ishlari muhandislarni tayyorlashda muhim ahamiyata ega. Laboratoriya ishlarida nazariy-uslubiy bilimlar amaliyot ko‘nikmalari bilan birlashtiriladi. Guruh bo‘lib ishlashning muhim o‘rni bor. Maxsus ishlab chiqarish amaliyotlari oraliq tadqiqotlarning kelajak kasbiy faoliyatga yaqinlashtirilishini ta’minlaydi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №5/2025 448 Точные и гуманитарно-экономические науки Talabalarning mustaqil ishi – o‘qituvchining uslubiy rahbarligida bajariladigan, lekin bevosita ishtirokisiz amalga oshiriladigan ish. Bu mutaxassislarning zamonaviy tayyorgarligining sifatini ta’minlash uchun muhimdir. Mustahkamlash, ma’lumotni olish va shaxsiy rivojlanishga asoslangan tizimli ishlash mumkin. Ta’limda joriy etilayotgan intensiv usullar pedagogik nazoratning sifatini oshirish va yangi shakllarini, masalan, reytingni joriy qilishga olib kelmoqda. Talabalarning bilim va ko‘nikmalarini tekshirish tizimi ta’lim jarayonining organik qismi bo‘lib, uning vazifalari nazoratdan keyingi vazifalarni qamrab oladi. Shu tariqa, zamonaviy o‘qitish shakllari va usullarini ko‘rib chiqish - ularning oliy ta’limdagi muammolarni hal qilishdagi ulkan imkoniyatllarni namoyon etadi. Adabiyotlar: 1. Вербицкий А.А. Деловая игра как усул активного обучения // «Современная высшая школа». – 2005 г., №3. - С.23-28. 2. Зарипова И.Р. Профессионально значимые качества личности как залог конкурентоспособности специалиста социальной работы/ И.Р.Зарипова, Р.Н. Зарипов // Вестник Казан. технол. ун-та. – 2010 г., -№ 3.- С. 172-182. 3. Гафурова Н.Т., Хикматов Н. И., Баракаева Д.Ф. Роль кредитно-модульной системы в современном образовании, научно-технический журнал“Развитие науки и технологий”, Бухара, 2022 г., №2, с..231-238 . fantt_jurnal@umail.uz IPAK QURTI CHIQINDISIDAN TURLI BEBAHO BALIQLAR YEMINI TAYYORLASH VA MINERAL O‘G‘IT SIFATIDA QO‘LLASH Shalov D.J., Fatilloev Sh.F., Mavlanov B.A., Maxmudov R.A. Buxoro davlat texnika universiteti. Annotatsiya. Ushbu tadqiqotda pillachilik sohasida chiqindi mahsulot hisoblangan, pilla qurti g‘umbagini qayta ishlab yog‘i ajratib olingandan keyingi chiqqindi tarkibidagi mineral moddalar va aminokislotalar tarkibi o‘rganilgan. Olib borilgan tadqiqot natijalari asosida respublikamizni baliqchilik va mineral o‘g‘it ishlab chiqarish sohalarida ushbu xomashyodan keng foydalanish imkoniyatlari aniqlangan. Kalit so‘zlar: pillachilik sohasi, yog‘i ajratib olingan tut ipak qurti g‘umbagi, oqsil konsentrati,kombikorma, sekin ajralib chiqadigan mineral o‘g‘it. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ОТХОДОВ ШЕЛКОПРЯДА ПРИ ПРИГОТОВЛЕНИИ РАЗЛИЧНЫХ БЕСЦЕННЫХ РЫБНЫХ КОРМ И В КАЧЕСТВЕ МИНЕРАЛЬНОГО УДОБРЕНИЯ Шалов Д.Дж., Фатиллоев Ш.Ф., Мавланов Б.А., Махмудов Р.А. Бухарский государственный технический университет. Аннотация. В этом исследовании изучался состав минералов и аминокислот в отходах производства после извлечения масла из переработки отходов шелкопряда. По результатам проведенных исследований выявлена возможность широкого использования данного сырья в рыболовстве и производстве минеральных удобрений в республике. Ключевые слова: шелковые отрасли, обезжиренные куколки тутового шелкопряда, концентрат белки, комбикорма, минеральное удобрение с медленным разложением. USE OF SILKWORM WASTE IN THE PREPARATION OF VARIOUS INVALUABLE FISH FEED AND AS A MINERAL FERTILIZER Shalov D.J., Fatilloev Sh.F., Mavlanov B.A., Makhmudov R.A. Bukhara state technical university. Annotation. This study examined the composition of minerals and amino acids in production wastes after oil extraction from silkworm waste processing. Based on the results of the research, the possibility of widespread use of this raw material in fishing and the production of mineral fertilizers in the republic was revealed. Key words: Silk industries, defatted silkworm pupae, protein concentrate, mixed feed, mineral fertilizer with slow decomposition. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №5/2025 449