Tabiiy va sintetik charmlardan tayyorlangan ustki poyabzallarning shaklbardoshligini oshirish uchun shakllantirish rejimlarini ilmiy asoslash

“Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №6/2025 265 Технологии текстильной и легкой промышленности deformatsiyalarga olib keladi. Sintetik charmlar ichki tuzilishining o‘ziga xos xususiyatlari shaklning zarur barqarorligini ta’minlash uchun termofiksatsiya parametrlari va deformatsiya rejimlarini to‘g‘ri tanlashni talab qiladi. Materiallarda kuchlanish relaksatsiyasi mexanizmlarini ko‘rib chiqishda, yuklanish olingandan keyin kuchlangan holatning barqaror holatga o‘tish jarayonini hisobga olish muhim. Qizdirilganda va namlanganda molekula tuzilishining qayta qurilishi sodir bo‘ladi, bu ichki kuchlanishlarning pasayishiga va shaklning mustahkamlanishiga olib keladi. Ushbu jarayonni miqdoriy tavsiflash uchun harorat, namlik va ishlov berish vaqtiga qarab qoldiq kuchlanishlarning kamayish tezligini modellashtirishga imkon beradigan eksponensial relaksatsiya tenglamalari qo‘llaniladi. Shunday qilib, poyabzalning shaklga chidamliligi ko‘plab omillarning kompleks kombinatsiyasi ta’sirida shakllanadi - ishlatiladigan materiallarning fizik xususiyatlaridan tortib, texnologik jarayonlarning parametrlari va atrof-muhit ta’sirigacha. Ushbu o‘zaro bog‘liqliklarni chuqur tushunish mahsulotlarning sifatini yaxshilash va xizmat muddatini uzaytirishga yordam beradigan samarali shakllash rejimlarini ishlab chiqish imkonini beradi. Bir necha yillar davomida tabiiy va sun’iy charm materiallaridan foydalangan holda poyabzal konstruksiyalarining shakl saqlash qobiliyatini ta’minlashning nazariy asoslarini shakllantirishga qaratilgan tizimli tadqiqotlar olib borildi. Aynan ustki materiallarning xususiyatlari va texnologik jarayon parametrlari poyabzalning saqlash va ekspluatatsiya qilishda geometrik barqarorligini saqlash muddatiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Shuningdek, asosiy shakllash rejimlarining nisbiy qoldiq cho‘zilish (εqol.) qiymati bilan baholanadigan turli xil material tizimlarining shakl barqarorligiga ta’siri o‘rganildi. Mazkur ishlar poyabzalning ustki qismini tayyorlash uchun ishlatiladigan materiallarda amalga oshirildi. Ikki o‘qli cho‘zishni amalga oshirish uchun namunalar va ularning kompozitsiyalarini segment elementlarida bir vaqtning o‘zida cho‘zish va biriktirish imkonini beruvchi maxsus uskunalar qo‘llanildi. Sferik segmentlar 4% dan 57% gacha diapazonda radial deformatsiyani ta’minladi. Zamonaviy yuqori unumli poyabzal ishlab chiqarish usullari sharoitida nafaqat mahsulotning tez qurishini ta’minlash, balki materiallardagi ichki kuchlanishlarni qisqa vaqt ichida samarali minimallashtirish muhimdir. Shu munosabat bilan materialni qizdirish tezligining kuchlanish relaksatsiyasi tezligiga ta’siri o‘rganildi. Poyabzal ustki va astar qatlamlari materiallarida kuchlanish relaksatsiyasi jarayonlarini miqdoriy tahlil qilish uchun eksponensial tenglama qo‘llanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tez qizdirishda mahsulot shakli mustahkamlangandan so‘ng materialdagi qoldiq kuchlanishlarning tez pasayishi sodir bo‘ladi. Tabiiy charm namligining optimal darajasi 30% dan yuqori emas deb hisoblanadi va xonadagi havoning nisbiy namligi 30-40% oralig‘ida ushlab turilishi kerak. Poyabzalning shakl saqlash xususiyatiga ta’sir etuvchi omillarni, jumladan, mutlaq quruq massaga hisoblangan namlik, charm materialining cho‘zilishi, quritish kamerasidagi havo harorati bosimni o‘rganish uchun materiallar va ularning kompleks tizimlarining nisbiy qoldiq cho‘zilishlarining maqbul qiymatlarini aniqlash imkonini beruvchi tenglamalar ishlab chiqildi. Ushbu matematik modellar poyabzal mahsulotlarini namlash va quritish texnologik jarayonlari parametrlarini avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlarini ishlab chiqish uchun poydevor bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Poyabzal mahsulotlarining shaklga chidamliligini oshirish tabiiy charmga yaqin bo‘lgan cho‘ziluvchan astarlik materiallarini tanlash, shuningdek, kompleks materiallarni shakllantirish rejimlarini optimallashtirishni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuvni talab qilishi ko‘rsatilgan. Charmning cho‘zilish qobiliyati oshishi bilan material tizimlarida qoldiq deformatsiyalar darajasi oshishi kuzatildi. Shu bilan birga, materiallar komplekslarida nisbiy qoldiq deformatsiyalar alohida komponentlarga qaraganda yuqori bo‘ladi. Bundan tashqari, charm namligining oshishi qoldiq deformatsiyalar miqdorining oshishiga yordam beradi. Tovon qismini oldindan shakllantirish, tumshuq-bog‘lam sohasini tortish va еlim bilan biriktirish, tovon va ahmi qismlarini tortishni o‘z ichiga olgan texnologiya bo‘yicha shakllantirilgan “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №6/2025 266 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари materiallar (yarim tana, bo‘z va tik-sarja) tizimidan tayyorlangan bostirma dastakli erkaklar yarim botinkalari uchun optimal shakl saqlashga quyidagi shakl berish rejimlariga rioya qilinganda erishiladi:  Сharmning uzayishi, % 13-15  Charmning namligi, % 25-30  Quritgichdagi havo harorati, 0C 100-120  Fiksatsiya (birikish) vaqti, min. 14-20 So‘nggi yiliar ichida еtakchi mamlakatlarning poyabzal sanoatida poyabzal ustki qismini tayyorlash uchun sintetik va sun’iy charm materiallarini faol joriy etish kuzatilmoqda. Tabiiy charm bilan taqqoslaganda, bu charmlar bir qator afzalliklarga ega, ammo shu bilan birga ma’lum kamchiliklarga ega, ulardan asosiysi yuqori elastiklik tufayli poyabzal shaklini saqlash qobiliyatining pasayishi. Shu munosabat bilan sintetik charmlardan tayyorlangan ustki buyumlar bilan ishlashda buyumlarning zarur shakl saqlash darajasini ta’minlaydigan optimal shakllash rejimlarini ishlab chiqish ustuvor vazifaga aylanmoqda. SK-8 sintetik charmdan foydalangan holda materiallar tizimidan tayyorlangan poyabzal ustki qismlarining shakl saqlash xususiyatiga shakl berishning asosiy rejimlari - deformatsiya, harorat va termofiksatsiya vaqtining ta’siri o‘rganildi. Shakl turg‘unligi nisbiy qoldiq uzayish qiymati bo‘yicha baholandi. Taglik materialining namligi o‘tkir bug‘ bilan ishlov berilgandan so‘ng barqaror bo‘lib qoldi va 20% ni tashkil etdi. Nazorat qilinadigan asosiy omillarni miqdoriy tahlil qilish uchun turli xil material tizimlari uchun matematik modellar ishlab chiqildi: SK-8 sintetik charm; SK-8 charm astarli kombinatsiyasi; SK-8 spilka bilan birgalikda; shuningdek, SK-8 tizimi, bir o‘qli va ikki o‘qli simmetrik cho‘zilishda o‘rganilgan bo‘z va charm astar. Olingan tenglamalar tahlili εqol. kattaligining shakllanishida termofiksatsiya harorati va vaqtining hal qiluvchi ta’sirini aniqladi. Shu bilan birga, deformatsiya va termofiksatsiya davomiyligi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning ta’siri ahamiyatsiz bo‘lib chiqdi. Ushbu natijalar sintetik charmdan ustki qismli poyabzal ishlab chiqarishda sifatli shakl berishni ta’minlaydigan minimal deformatsiya darajasini belgilash muhimligi to‘g‘risidagi oldingi tadqiqotlar xulosalarini tasdiqladi. Shuningdek, materiallarning cho‘ziluvchanligi ortishi bilan εqol. ortishi aniqlandi, bu esa tizimning cho‘ziluvchanligi va poyabzalning shakl saqlash xususiyati o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Amaliy natijalar konstruktiv еchimlarni optimallashtirish va ratsional material tizimlarini tanlash orqali astarlik materiallarining cho‘ziluvchanligini oshirish zarurati hisoblanadi. Tuzilgan tenglamalar tahlili poyabzal ustki qismini oraliq astar qatlamlardan foydalanmasdan sintetik charmdan ishlab chiqish zarurligini ta’kidlaydi. Shakllash rejimlarini tanlashda faqat sintetik charmning xususiyatlari bilan cheklanib qolmasdan, kompleks material tizimlarining hatti-harakatlarini hisobga olish kerak. Aks holda buyumning talab etilgan shaklga chidamliligini ta’minlash muammoli bo‘ladi. Shakl berishning maqbul parametrlari regression modellar asosida aniqlandi, bunda nisbiy qoldiq uzayishning me’yorlangan qiymati (εqol.) namunalar uchun 65±1% ni tashkil etdi, bu shakl barqarorligining qoniqarli darajasiga to‘g‘ri keladi. Shu bilan birga, poyabzalning hajmi qolipdan еchilgandan so‘ng va relaksatsiya jarayonlari tugagandan so‘ng, zarur geometrik barqarorlikni saqlab, uning o‘lcham to‘laligi doirasida o‘zgaradi Me’yorlangan εqol.=65±1% qiymatidan kelib chiqib, ustki detallarda ishlatiladigan materiallar uchun deformatsiya parametrlari, harorat va termofiksatsiya vaqtining turli xil kombinatsiyalarini aniqlash mumkin. Sintetik charmdan tayyorlangan poyabzal ustki qismini shakllantirish rejimlarini turlicha tanlash mumkin, bunda qanday materiallar ishlatilishi, ularning qayishqoqligi va astarning namligi hisobga olinadi. Bunday yondashuv jarayonlarni poyabzal korxonalarining texnik imkoniyatlari va konveyer ishlab chiqarish xususiyatlariga moslashtirish imkonini beradi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №6/2025 267 Технологии текстильной и легкой промышленности 1-jadvalda. Shaklga chidamlilikni oshirish uchun tabiiy va sintetik charmlardan ustki qismi bo‘lgan poyabzallarga shakl berish rejimlari keltirilgan. № Parametr Tabiiy charm Sintetik charm (SK-8 va tizimlar) Umumiy xulosalar/ Tavsiyalar 1. Charmning asosiy tavsifi Shaklbardoshlik materiallarning tuzilishi va xususiyatlariga bog‘liq. 2. Namlikning ta’siri Optimal namlik ~30%, yuqori-yuqori qoldiq deformat-siyalar Yuqori elastiklik, past gigroskopiklik, kam plastiklik Murakkab tolali struktura, yuqori gigroskopiklik, plastiklik namlikka bog‘liq. Namlik tabiiy charm uchun juda muhim, sintetik charm uchun esa kamroq. 3. Termofiksatsiya harorati va vaqtining ta’siri Astarlik namligi 20% ga barqarorlashtirildi Harorat va davomiylikning ustun ta’siri, SK-8 uchun optimal rejim: 112-136°S, 5-16 daqiqa Harorat va vaqt ikkala guruh uchun, ayniqsa sintetik charm uchun asosiy parametrlardir. Isitish tezligi, optimal harorat rejimi muhim Cho‘ziluvchanligi bo‘yicha teriga yaqin astarlik materiallarni tanlash muhim. Materiallar tizimi yakuniy natijaga katta ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, SK-8 materiallari va charm astar tizimidan ustki qismi bo‘lgan poyabzallarni ishlab chiqarishda, tanavorning 7% deformatsiyasini va astarning 20% namligini hisobga olgan holda, uskunaning imkoniyatlari va ishlab chiqarish oqimining taktiga mos keladigan turli xil termofiksatsiya rejimlarini qo‘llash mumkin: 16 daqiqa davomida 112°C harorat; 119°C - 12 daqiqa; 123° C - 10 daqiqa; 128° C - 8 daqiqa; 130° C - 7 daqiqa; 136° C - 5 daqiqa. Tajribalar davomida tabiiy va sintetik charmdan tayyorlangan ustki qismi bo‘lgan poyabzallarning shakl saqlash xususiyati ko‘p jihatdan shakl berish parametrlari - deformatsiya darajasi, harorat va termofiksatsiya vaqti bilan belgilanishi aniqlandi. Materiallarning shaklni saqlash qobiliyatini belgilovchi ko‘rsatkich nisbiy qoldiq cho‘zilish bo‘ldi: uning qiymati qanchalik kichik bo‘lsa, zagotovka shaklining barqarorligi shunchalik yuqori bo‘ladi. Tajriba natijalari tabiiy charm uchun namlik va qizdirish tezligi, sintetik charmlar uchun esa harorat va issiqlik bilan ishlov berish davomiyligi shakl barqarorligiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar ekanligini tasdiqladi. Charmlarning aniq tarkibiga qarab o‘zgaradigan bu parametrlarning to‘g‘ri tanlangan kombinatsiyalarida εqol. deformatsiyaning minimal qiymatiga erishiladi. Olib borilgan tadqiqotlar tabiiy va sintetik charmlardan tayyorlangan ustki qismli poyabzallarning yuqori shaklga chidamliligini ta’minlashda shakl berish rejimlarining muhim rol o‘ynashini tasdiqladi. Harorat, termofiksatsiya vaqti va deformatsiya darajasini optimal tanlash qoldiq deformatsiyalarni sezilarli darajada kamaytirish va buyumlar shaklining barqarorligini oshirish imkonini berishi aniqlandi. Tabiiy charmlar uchun asosiy omillar namlik va qizdirish tezligi, sintetik charmlar uchun esa harorat va issiqlik bilan ishlov berish davomiyligi bo‘lib, bu ularning turli tuzilishi va mexanik xususiyatlari bilan bog‘liq. Shunday qilib, shakllash rejimlarini ilmiy asoslash zamonaviy materiallarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda poyabzal ishlab chiqarish texnologiyalarini takomillashtirish uchun yangi istiqbollarni ochadi va yuqori ekspluatatsion ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarishga yordam beradi. 4. Konstruksiya va materiallar tizimining o‘ziga xos xususiyatlari Asossiz yoki optimal cho‘ziluvchanlikka ega tizimlarni afzal ko‘rish “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №6/2025 268 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №6/2025 269