Suv tozalash jarayonida mikroorganizmlarga ta’sir qiluvchi asosiy faktorlar

Kirish. Bugungi kunga kelib ishlab chiqarish va sanoatning yuqori darajada rivojlanishi va boshqa omillar natijasida yerdagi suv resurslarining katta qismi ifloslanmoqda. Bizning sayyoramiz 70% suv bilan qoplangan bo‘lsa ham, ularning hammasi insonlar iste’moli uchun yaroqli hisoblanmaydi. Tezkor sanoatlashtirish, kam suv resurslaridan suv iste’mol qilish va boshqa ko‘plab omillar suvning ifloslanishida muhim rol o‘ynaydi. Har yili dunyo bo‘ylab 400 milliard tonna chiqindi hosil bo‘ladi. Ushbu suvlarni tozalashning bir qancha usullari mavjud bo‘lib, shulardan biri biologik tozalash hisoblanadi. Biologik tozalash jarayonida, odatda, bir qancha turdagi mikroorganizmlardan foydalaniladi. Suv tarkibidagi ko‘plab faktorlar mikroorganizmlarning faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi. Bu ham foydali, ham zararli bo‘lishi mumkin. Misol uchun harorat ozining optimal qiymatida mikroorganizmlarning o‘sishi uchun eng qulay sharoit yaratib berishi bilan bir qatorda keragidan ortiq harorat ularning o‘limiga asosiy sabab bo‘lib qoladi. Qolgan “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 24 Техника, технология ва жиҳозлар faktorlar ham huddi shu tarzda ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada esa ushbu faktorlarning optimal qiymatlarini topish uchun matematik modellar ko‘rib o‘tilgan. Harorat ta’siri. Suvning harorati mikroorganizmlarni o‘sish kinetikasiga ta’sir qiluvchi asosiy omil hisoblanadi. Har bir mikroorganizmda minimal va maksimal o‘sish imkonini beruvchi harorat oralig‘i mavjud. Shu oraliqdan yuqorida ham, pastda ham mikroorganizmlar rivojlanmaydi. Past haroratda organizm qobig‘i qotib qoladi va oziq moddalar hujayraga yetib bormaydi. Yuqori haroratda esa oqsillar va fermentlar o‘sishdan to‘xtaydi va shu sababli bakteriyalar ham o‘smaydi. 1-rasm. O‘sish tezligining haroratga bog‘liqligi 2-rasm. Mikroorganizmlar faolligining haroratga bo‘gliqligi Suv tozalash jarayonida bir vaqtning o‘zida bir nechta turdagi organizmlar populyatsiyasi mavjud bo‘ladi. Suv harorati o‘zgarganda mikroorganizmlarning bir guruhi o‘sishi sekinlashadi va ba’zida nobud bo‘ladi, boshqa bir guruhlarning o‘sishi esa tezlashib dominant bo‘ladi. Mikroorganizmlar populyatsiyasining bunday xilma-xilligi suv haroratining 35 -37 oC gacha davom etadi. Undan yuqori haroratda esa quyidagi grafikda ko‘rsatilgandek, o‘sish qobilyati pasayishi va biologik tizimdagi optimal sharoitlar yo‘qoladi. Harorat organizmning paydo bo‘lish vaqtiga ham, uning kechikish davriga ham keskin ta’sir qiladi. Belgilangan harorat oralig‘ida organizmning o‘sish tezligi klassik tarzda Arrhenius bog‘liqligi sifatida aniqlanadi. Mikroorganizmlarning o‘sish tezligi konstantasi mutlaq haroratning o‘zaro nisbatiga proportsional ekanligini quyidagi tenglik orqali ifodalash mumkin: G = -µ / 2.303 RT (1) Bu yerda: G - log o‘sish tezligi doimiysi, μ - harorat xarakteristikasi (ma’lum bir mikrob uchun doimiy), R - gaz doimiysi, T - harorat (°K) Yuqoridagi tenglik Arrheniusning chiziqli qismiga tegishli. Biroq harorat ma’lum bir mikroorganizm uchun maksimal darajaga yaqinlashganda, o‘sish tezligi xuddi shu mikroorganizm uchun harorat minimal darajaga yaqinlashgandan ko‘ra tezroq pasayadi. Past haroratlarda mikroorganizmlarning o‘sish sur’atlarini aniqroq bashorat qiladigan tenglama quyidagicha bo‘ladi: µ = b ( T – To ) (2) µ - o‘sish tezligi , b - regressiya chizig‘ining qiyaligi, T - harorat (°K), To - metabolik ahamiyatga ega bo‘lmagan konseptual harorat Arrhenius tenglamasi odatda mikroorganizmlarning o‘sish sur’atlarini modellashtirishga moslashtirilishi mumkin bo‘lgan reaksiya tezligining haroratga bog‘liqligini tavsiflash uchun ishlatiladi va uning umumiy ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi: μ(T) = μmax ⋅ exp ( (3) μ(T) - 𝑇 haroratda o‘sish tezligi, 𝜇max - maksimal o‘sish sur’ati (optimal sharoitda), 𝐸𝑎 - faollashtirish energiyasi (doimiy), 𝑅 - universal gaz doimiysi (8,314 J/mol·K), 𝑇 - selsiy boʻyicha harorat. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 25 Техника, технология и оборудование pH ta’siri. Biologik tozalash tizimi uchun pH mikroorganizmlar faoliyatiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan muhim ekologik omil hisoblanadi. Umuman olganda, aerob jarayonlar uchun optimal pH neytral pH (7-7,8) atrofida, anaerobik jarayon uchun esa 6,8-7,2 orasida bo‘ladi. pH ning chiziqli bo‘lmaganligi va katta vaqt kechikishi sababli uni nazorat qilish qiyin bo‘lgan biologik tozalash tizimidagi bo‘g‘indir. pH bakteriyal hujayraning ion xususiyatlariga ta’sir qiladi, shuning uchun u bakteriyalarning o‘sishiga ta’sir qiladi. Bakteriyalarning ko‘pchiligi neytral pH (6,5-7,5) da o‘sadi. Biroq kislotali yoki asosiy pH da eng yaxshi o‘sadigan ba’zi bakteriyalar mavjud. pH vodorod ioni konsentratsiyasining manfiy logarifmini bildiradi. Mikroblarning o‘sishiga muhitning pH darajasi kuchli ta’sir qiladi. Sitoplazmatik pH ning keskin o‘zgarishi plazma membranasini buzadi yoki fermentlar va membranani tashish oqsillarining faolligini to‘sqinlik qiladi. Baranyi va Robertsning (1994) asosiy o‘sish modeli ko‘pincha prognozli mikrobiologiyada qo‘llaniladi. Bu model bu yerda boshqa modellar bilan taqqoslash uchun mezon belgilash uchun ishlatilgan. Tenglamalar hujayra zichligi n tabiiy logarifmi va q fiziologik holatining natural logarifmi yordamida yoziladi: 3-rasm. Turli pH qiymatlarida rivojlanadigan mikroorganizmlar turlari bu yerda: n(t = 0) = n0 Bu yerda: q(t=0) = q0 bu yerda: μmax - berilgan pH qiymatidagi maksimal o‘ziga xos o‘sish tezligi va nmax maksimal hujayra zichligi. Statsionar fazaning qiluvchi ta’sirini ifodalovchi gamma omil Van Impe va boshqalar (2005) tomonidan ishlab chiqilgan P-modelining mahsulot omiliga asoslanadi: N(t=0) = N0 Q(t=0) = Q0 P(t=0) = P0 Bu yerda: N hujayra zichligi, Q(t) - hujayraning o‘lchamsiz fiziologik holati, P(t) - o‘sishni inhibe qiluvchi metabolik mahsulotlar konsentratsiyasi, KP - o‘sishni to‘xtatuvchi metabolik mahsulotlarning maksimal konsentratsiyasi, YP/N - o‘sishni hosil qiluvchi metabolik mahsulotlarning hosildorligi. 4-rasm. Mikroorganizmlar o‘sishiga ta’siri “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 26 Техника, технология ва жиҳозлар Erigan kislorodning mikroorganizmlar o‘sishiga ta’siri. Biologik oqava suvlarni tozalashda kislorodning mikroorganizmlarning ko‘payishiga ta’siri tozalash jarayonining samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan hal qiluvchi omil hisoblanadi. Kislorod oqava suvlarni tozalashda aerob biologik jarayonlar uchun zarurdir. Mikroorganizmlar, birinchi navbatda, bakteriyalar, oqava suvlarda mavjud bo‘lgan organik moddalarni parchalash uchun kisloroddan foydalanadilar. Davolash tizimida erigan kislorod (DO) mavjudligi ushbu aerob mikroorganizmlarning o‘sishi va faolligini belgilaydi. Faollashtirilgan loy jarayonlari kabi aerob oqava suvlarni tozalash tizimlarida DO ning yetarli darajada ta’minlanishi juda muhimdir. Kislorod aerob bakteriyalarning metabolik faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi, ular organik ifloslantiruvchi moddalarni karbonat angidrid, suv va biomassaga aylantiradi. Optimal DO darajalari organik moddalarni samarali ravishda buzadigan foydali bakteriyalarning ko‘payishiga yordam beradi. Tozalash tizimidagi DO konsentratsiyasini diqqat bilan nazorat qilish kerak. Past DO darajalari organik moddalarning to‘liq parchalanishiga olib kelishi mumkin, ortiqcha DO esa ortiqcha kislorodlanishga olib kelishi mumkin, bu esa ba’zi mikrobial jamoalarga zarar yetkazishi va operatsion xarajatlarni oshirishi mumkin. 5-rasm. Mikroblarning o‘sish tezligi va erigan kislorod konsentratsiyasi orasidagi bog‘lanish 6-rasm. Erigan kislorod bilan mikroorganizmlarning ko‘payishi va o‘lishi orasidagi bog‘lanish grafigi Xuddi shunday, erigan kislorod darajasi oqava suvlarni biologik tozalash samaradorligiga ta’sir qiluvchi muhim omil hisoblanadi. Bu mikroblarning o‘sish tezligi va muayyan mikroorganizmlarning faolligi kabi parametrlarga ta’sir qiladi. Shu sababli, erigan kislorodning optimal muvozanatini saqlash nafaqat organik moddalarning samarali parchalanishi va hidning oldini olish, balki ozuqa moddalarini va tizimning boshqa asosiy biologik funksiyalarini olib tashlash optimallashtirish uchun ham muhimdir. Mikroorganizmlarning o‘sishiga ta’sir ko‘rsatuvchi substraktlar va ingibitorlar Oqova suvlarda mikroorganizmlar, birinchi navbatda, organik moddalar va ozuqa moddalarini oziq-ovqat manbalari sifatida iste’mol qiladilar. Ularning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat: Organik moddalar (uglerod manbai): oqava suvlarni tozalash tizimlaridagi mikroorganizmlar, asosan, uglevodlar, oqsillar, yog‘lar va yog‘lar kabi organik birikmalar bilan oziqlanadi. Ushbu organik moddalar oddiyroq birikmalarga bo‘linadi, mikroorganizmlar energiya va o‘sish uchun foydalanadilar. μ = μmax ⋅ (9) Bu yerda: 𝜇 - mikroorganizmning o‘ziga xos o‘sish tezligi (vaqt birligida, masalan, soatda), 𝜇max - maksimal o‘sish tezligi (vaqt birligida), 𝑆 - uglerod manbasining konsentratsiyasi (mg/L), 𝐾𝑠 - yarim to‘yinganlik doimiy, o‘sish tezligi 𝜇max (mg/L) ning yarmi bo‘lgan uglerod manbayi konsentratsiyasi “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 27 Техника, технология и оборудование Monod tenglamasining o‘zgartirilgan talqini Uglerod manbasining konsentratsiyasi 𝐾𝑠 dan ancha past bo‘lsa, o‘sish tezligi 𝑆 ga to‘g‘ridan to‘g‘ri proportsionaldir. Tenglama quyidagicha soddalashtiriladi: μ ≈ μmax ⋅ (10) Uglerod manbasining konsentratsiyasi 𝐾𝑠 dan ancha yuqori bo‘lsa, o‘sish tezligi uning maksimal qiymatiga 𝜇max ga yaqinlashadi. Tenglama quyidagicha soddalashtiriladi: μ ≈ μmax 𝑆 = 𝐾𝑠 boʻlsa, oʻsish surʼati 𝜇max ning yarmiga teng: μ = Azot, odatda, ammoniy (NH₄⁺), nitrat (NO₃⁻) yoki organik azot birikmalari shaklida mikroorganizmlar uchun muhim ozuqa hisoblanadi. Mikroorganizmlardan azotdan oqsillarni, nuklein kislotalarni va boshqa hujayra komponentlarini sintez qilish uchun foydalanadilar. μ = μmax ⋅ (12) Bu yerda: 𝑁 - azot manbasining konsentratsiyasi (masalan, ammiak yoki nitrat, mg/L), 𝐾𝑛 - azotning yarim toʻyinganlik konstantasi, oʻsish tezligi 𝜇max (mg/L) ning yarmiga teng boʻlgan konsentratsiya. Fosfor yana bir muhim ozuqa moddasi bo‘lib, ko‘pincha oqava suvda fosfat (PO₄³⁻) shaklida topiladi. Mikroorganizmlarga nuklein kislotalar, ATP (adenozin trifosfat) va hujayra membranalari uchun fosfolipidlar hosil qilish uchun fosfor kerak. μ = μmax ⋅ (13) Bu yerda; 𝑃 - fosfor konsentratsiyasi (mg/L). 𝐾𝑝 - fosforning yarim toʻyinganlik konstantasi, oʻsish tezligi 𝜇max (mg/L) ning yarmiga teng boʻlgan konsentratsiya. Mikroorganizmlar turli fermentativ jarayonlar va hujayra funksiyalari uchun temir (Fe), magniy (Mg), kalsiy (Ca) va kaliy (K) kabi elementlarning miqdorini talab qiladi. μ = μmax ⋅ (14) TE - mikroelementning konsentratsiyasi (mg/L), 𝐾𝑡𝑒 - mikroelement uchun yarim to‘yinganlik konstantasi, o‘sish tezligi 𝜇max (mg/L) ning yarmi bo‘lgan konsentratsiya. Umumiy jarayonda bu barcha oziq moddalar bir vaqtning o‘zida mikroorganizmlarning o‘sishiga ta’sir qilishi mumkin. Ularning umumiy modelining tuzilishi quydagicha bo‘ladi: Bu yerda: 𝑆 uglerod manbasini, boshqa atamalar esa azot, fosfor va mikroelementlarni bildiradi. Ushbu birlashtirilgan model har bir ozuqa moddasi qanday qilib cheklovchi omil sifatida harakat qilishini ko‘rsatadi va agar bu oziq moddalarning birortasi yetishmasa, mikroorganizmlarning umumiy o‘sish tezligi pasayadi. Ingibitorlarning ta’siri. Oqava suvda bu ingibitorlarning mavjudligi mikrobial faollikni pasayishiga olib kelishi mumkin. Mis (Cu), qo‘rg‘oshin (Pb), simob (Hg), kadmiy (Cd) va rux (Zn) kabi zaharli og‘ir metallar, fenollar, erituvchilar, pestitsidlar va xlorli uglevodorodlar kabi organik birikmalar, ammiak (NH₃) va nitritning (NO₂⁻) yuqori konsentratsiyasi, natriy xlorid (NaCl) kabi tuzlarning yuqori konsentratsiyasi, harorat, pH va kislorodning yuqori qiymatlari suv tozalash jarayonlarida mikroorganizmlar o‘sishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ingibitorlarning ta’sirini ifodalash uchun bir qancha matematik modellar mavjud. Ularning eng keng qo‘llaniladigani bu o‘zgartirilgan Monod modeli hisoblanadi. Bu model odatda raqobatdosh bo‘lmagan ingibitorlar uchun qo‘llaniladi: “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 28 Техника, технология ва жиҳозлар Bu yerda: I - ingibitor konsentratsiyasi (mg/L), 𝐾𝑖 - Inhibisyon konstantasi, o‘sish tezligi ikki baravar kamaygan ingibitor konsentratsiyasi (mg/L). Raqobatdosh bo‘lgan ingibitorlar ta’sirida mikroorganizmlarning o‘sishini ifodalash uchun esa quydagi modeldan foydalaniladi: Ushbu modelda ingibitorning mavjudligi ko‘rinadigan yarim to‘yinganlik konstantasini 𝐾𝑠 oshiradi, ya’ni ingibitorsiz bir xil o‘sish tezligiga erishish uchun yuqori substrat konsentratsiyasi talab qilinadi. Umumiy holatda esa quydagi modeldan foydalanish mumkin: Suv oqimi tezligining mikroorganizmlarga ta’siri. Biologik suv tozalash inshootlaridagi oqim tezligi mikroorganizmlarning ko‘payishi, populyatsiyasi va o‘limiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bu omillar yashash vaqtiga va aralashtirish samaradorligiga ta’sir qiladi, bu esa o‘z navbatida ularning umumiy o‘sishi va ishlashiga ta’sir qiladi. Yuqorida tezlik konstantasi k(T, pH, aW, …) yoki uning boshqa statik oʻsish modellaridagi ekvivalentini koʻrib chiqilgan. Boshqalari doimiy bo‘lib qolsa, uning bitta omilga bog‘liqligining umumiy tabiatini intuitiv ravishda xulosa qilish mumkin. Masalan, 1-rasmda ko‘rsatilganidek, u optimal haroratda cho‘qqiga chiqishi va har ikki yo‘nalishda ham optimal haroratdan yetarlicha uzoqda bo‘lgan harorat darajasida nolga yaqinlashishi yoki hatto salbiy bo‘lishi aniq ko‘rinadi. Xuddi shu narsani 7-rasmda sxematik ko‘rsatilgandek mikroblar o‘sishi sodir bo‘lmaydigan chegara suv faolligi va 8-rasmda sxematik ko‘rsatilganidek, yuqorida tuz va boshqa erigan moddalar konsentratsiyasi borligi aniq ko‘rinadi. 7-rasm. Suv faolligi mikroorganizmlarning o‘sishiga ta’siri 8-rasm. Tuz va boshqa moddalarning mikroorganizlar o‘sishiga ta’siri “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 29 Техника, технология и оборудование 6-rasmda sxematik ko‘rsatilgandek, shakar, tuzlar yoki spirt kabi erigan moddalar yoki natriy benzoat yoki kaliy sorbat kabi kimyoviy konservantlar faqat maksimal bardoshlik darajasiga ega deb hisoblanadi. 7-rasmda ko‘rsatilganidek, suv faolligining o‘sish omili sifatida ko‘rib chiqilgan. awmin ning aniq qiymatini eksperimental aniqlash murakkab bo‘lmaganligi sababli, 8-tenglamani moslashuvchan eksponensial model bilan almashtirishni ko‘rib chiqish mumkin. Bu yerda: e - eyler soni = 2,7182 ..., va - awmin o‘rnini bosuvchi yagona sozlanishi parametr. bu yerda: 0 ≤ 𝛾(conc) ≤ 1 va 𝛾(conc ≥ concmax) = 0 Xuddi shunday muammo, erigan moddaning kimyoviy turlaridan qat’i nazar, concmax ning aniq qiymatini eksperimental aniqlashda ham mavjud bo‘lishi mumkin. Biroq 6-rasmda ko‘rsatilgan egri chiziqlar ikki xil bo‘ladi. Shunga qaramay, ular bitta cho‘zilgan-eksponensial model bilan yaratilgan: bu yerda: consc egri chiziqning tushish nuqtasini belgilovchi xarakterli konsentratsiya, m esa birinchi navbatda oqimning tezligini boshqaradigan doimiydir, conc = 0 da, ta’rifi bo‘yicha 𝛾(conc) = 1 va amalda nolga tushadi, conc >> concc, m = 1 bo‘lsa, 𝛾(conc) ning yemirilishi eksponent bo‘ladi va m > 1 bo‘lsa, yemirilish faqat egri chiziqning oxirida seziladi. Shunga qaramay, rasmda ko‘rsatilgan real ko‘rinadigan egri chiziqlar 6-tenglama asosida kimyoviy konservant uchun m=1 va concc=0,5%, tuz yoki spirt uchun m=2,35 va concc=7,6%, shakar uchun m=9,5 va concc=58% bo‘lgan model sifatida yaratilgan. Xulosa. Organik ifloslantiruvchi moddalarni samarali olib tashlash uchun oqava suvlarni tozalashda mikroorganizmlarning roli muhim hisoblanadi. Mikroblarning o‘sishiga ta’sir qiluvchi omillarni matematik modellashtirish tozalash jarayonini optimallashtirishga yordam beradi. Harorat, erigan kislorod konsentratsiyasi, ozuqa moddalarining mavjudligi (masalan, fosfor, azot va mikroelementlar) va suv oqimi tezligi kabi muhim omillar mikrobial faollikka va ifloslantiruvchi moddalarning parchalanish samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Monod tenglamasi kabi matematik modellar substrat konsentratsiyasi mikroblarning o‘sish sur’atlariga qanday ta’sir qilishini tushunish imkonini beradi va turli sharoitlarda operatsion samaradorlikni bashorat qilishga yordam beradi. Arrhenius tipidagi modellar haroratning mikrobial kinetikaga ta’sirini samarali tasvirlaydi, maksimal biologik faollik uchun optimal sharoitlarni aniqlaydi. Bundan tashqari, erigan kislorodning ta’siri to‘yinganlik kinetikasi orqali modellashtirilgan bo‘lib, mikroblarning optimal nafas olishi uchun aerob sharoitlarini saqlab qolish usulini taklif qiladi. Mikroblarni ushlab turish vaqti va substratlar bilan aloqa qilishiga ta’sir qiluvchi suv oqimi tezligi ko‘pincha oqim rejimini tahlil qilish orqali modellashtiriladi va biologik tozalash tizimlarining ishlashiga bevosita ta’sir qiladi. Ushbu matematik ifodalarni oqava suvlarni tozalash inshootlarini loyihalash va ishlatishga integratsiyalash orqali muhandislar tizim samaradorligini oshirishi, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni bashorat qilishlari va ifloslantiruvchi moddalarni maksimal darajada yo‘q qilishni ta’minlaydigan tozalash jarayonlarini loyihalashlari mumkin, shu bilan birga energiya sarfi va operatsion xarajatlarni minimallashtiradi. Ushbu modellarni ishlab chiqish va qo‘llash zamonaviy suv tozalash tizimlarining barqarorligi va samaradorligini oshirish uchun juda muhimdir. Xulosa qilib aytganda, atrof-muhit omillari va mikrobial jarayonlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni aks ettiruvchi matematik ifodalar oqava suvlarni biologik tozalashni optimallashtirish uchun kalit hisoblanadi. Ushbu modellar samaradorlikni oshirish, operatsion qarorlarni qabul qilish va suvni tozalash tizimlarining eng yuqori potensialda ishlashini ta’minlash uchun bebaho vositalardir. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 30 Техника, технология ва жиҳозлар AECOM (Firm). (2014). Wastewater engineering: treatment and resource recovery. McGraw Hill Education. 6. Seviour, R., & Nielsen, P. H. (Eds.). (2010). Microbial ecology of activated sludge. IWA publishing.https://books.google.co.uz/books?hl=ru&lr=&id=z9ohFDYcAsgC&oi=fnd&pg=PR1 &dq=Microbial+Ecology+of+Activated+Sludge&ots=RQPJPyqTDU&sig=e1RnnccLHe6B4ev6 GL83KiqdPFk&redir_esc=y#v=onepage&q=Microbial%20Ecology%20of%20Activated%20Slu dge&f=false 7. Grady Jr, C. L., Daigger, G. T., Love, N. G., & Filipe, C. D. (2011). Biological wastewater treatment. CRC press. https://books.google.co.uz/books?hl=ru&lr=&id=stjLBQAAQBAJ&oi =fnd&pg=PP1&dq=Biological+Wastewater+Treatment&ots=r-9ULD6pG8&sig=AcKfnjXKY g6ZG3AFgFmUafrnY1c&redir_esc=y#v=onepage&q=Biological%20Wastewater%20Treatment &f=false 8. Rittmann, B. E., & McCarty, P. L. (2001). Environmental biotechnology: principles and applications. (No Title). https://cir.nii.ac.jp/crid/1130003901570290944 9. Atlas, R. M. (1997). Principles of microbiology. (No Title). https://cir.nii.ac.jp/crid/ Ismailov Mirxalil Agzamovich - t.f.d “Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” Milliy tadqiqot universiteti professori Tel: +998934787932 Mannobjonov Boburbek Zokirjon o‘g‘li - Andijon Mashinasozlik instituti “MICHA” kafedrasi doktoranti Tel: +998999007932email: bbmannobjonov@mail.ru “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 31