Kiyimbop to‘qimalarning tolaviy tarkibini aniqlash

kirishuvchanligini kamaytirish, yorug‘likka chidamliligini oshirish va eng asosiysi, narxini pasaytirish imkonini beradi. Zamonaviy texnologiyalar aralash tolalar asosida tashqi ko‘rinishi jihatidan tabiiy xomashyolardan tayyorlangan gazlamalardan farq qilmaydigan mahsulotlar ishlab chiqarish imkonini beradi. Muhimi, bunday kiyimlar utilizatsiya jarayonida ham o‘zining ekologik xususiyatlarini saqlab qoladi: tashlab yuborilgan mahsulot atrof-muhitni ifloslantirmaydi va o‘simlik qoldiqlari kabi parchalanadi. Xulosa qilib shuni ta’kidlash kerakki, kiyimlar uchun mo‘ljallangan gazlamalarning xususiyatlari qulay va amaliy bo‘lishi zarur. Respublikamiz ichki bozoridagi xorij aralash iplaridan to‘qima namunalarining texnologik omillarini tadqiq etish uchun namunalari tanlandi va institut sinov laboratoriyasi uskunalarida tajribaviy natijalar olindi (1- jadval). 1 jadval Mavjud kiyimbop to‘qimalarning texnologik omillari To‘qimadag i iplarning chiziqiy zichligi, teks To‘qimaning qalinligi, mm To‘qima ning zichligi, ip/dm To‘qi-maning pillinglanishi To‘qimaning yuza zichligi gr/m2 To‘qimaning o‘rilishi Tolaviy tarkibi № Namuna Arqoq Arqoq Tanda Tanda 1 I-namuna Xitoy 210 0.42 38 39 340 240 - Sarja 2/2 50% Poliester, 50% Jun 2 II-namuna Xitoy 180 0.27 21 19 550 330 - Sarja 2/2 90%Poliester, 10% Viskoza 3 III-namuna Xitoy 200 0.35 23 47 460 220 4 Sarja 2/2 50% Jun, 50% Poliester 4 IV-namuna Turk 270 0.36 23 21 730 360 2 Sarja 1/3 30% Viskoza, 70% Poliester 5 V-namuna Turk 190 0.32 22 29 420 340 2 Sarja 2/2 20% Viskoza, 80% Poliester 6 VI -namuna Turk 220 0.32 31 31 420 340 2 Sarja 2/2 30% Viskoza, 70% Poliester Ilmiy ishda mato namunalari tuzilishi bo‘yicha aralash, yarim jun guruhga mansub bo‘lib, bu holda komponentlarning texnologik muvofiqlashuviga va kiyimbop to‘qima dizayniga, katta e’tibor qaratildi, shuningdek, qo‘yiladigan talablarga muvofiq naqshlar tanlandi. O‘rganilgan tajribaviy to‘qima namunalarining mamlakatimiz iqlimi va ist’mol talablariga mos, hamda tannarxini inobatga olgan xolda 3ta kiyimbop to‘qima namunalarini fizik-mexanik va iste’mol xususiyatlari tadqiq etildi (2-jadval). Paxta tolalari to‘qimachilik sanoati uchun eng qimmatli xom ashyo turi hisoblanadi. U gigroskopik, yuqori mustahkamlik, quyosh nurlariga chidamlilik kabi sifat ko‘rsatkichlariga ega. Paxta tolali matolar choyshabbop, paypoq buyumlari hamda texnikaviy, tibbiy maqsadlarda mo‘ljallangan matolar ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi. Kiyimning qulayligi uning tana va atrof-muhit o‘rtasida optimal issiqlik almashinuvini ta’minlash qobiliyati bilan belgilanadi. Bunday holatda, kiyim ostidagi havo qatlamining holatining xususiyatlari baholash mezonlari bo‘lib xizmat qiladi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №6/2025 321 Технологии текстильной и легкой промышленности 2-jadval Paxta shtapel tolasi tavsifi Ko‘rsatkichlar nomlanishi Ko‘rsatkichlar Tolaning ishlab chiqariladigan metrik nomerlarining (milliteks) diapazoni 4500 (220) – 9500 (105) Solishtirma og‘irlik, g/sm3 1,50-1,52 Muhit namligida tolaning muvozanat namligi(%): 65% 95% 7,0-8,0 24,0-27,0 Standart shartlarda uzilish uzunlig, km 22,0-44,0 Uzilish kuchi me’yori, kg/mm2 33,4-67,0 Nisbiy mustahkamligi, gs/teks 25-35 Nisbiy mustahkamligi, %: Nam holatda halqada 110-120 Uzilishdagi cho‘zilish, %: Standart sharoitlarda Nam holatda 10,0-12,0 11,0-13,0 Nam ishlov berishdan keyingi kirishish, % 3,7-18,3 Cho‘zilish moduli, kg/mm2 500-550 Cho‘zilishda elastiklik darajasi (%): 4% 10% 25 36 Tolali massaning (qisuvchi yuk olingandan keyingi burchakning qayishqoq tiklanishi) qayishqoqligi, grad 3 daqiqadan keyin 60 daqiqadan keyin 74-79 85-89 Ko‘p martalik egilishlarga chidamliligi, 10 kg/mm2 zo‘riqishda sikllar soni 40000-50000 30 g yukda ishqalanishga chidamliligi, tsiklar soni 9020 Ultrabinafsha nurlanishga (nurlanishdan keyingi mustahkamlini yo‘qotishi) chidamliligi, % 50 (Quyoshdan nurlanishi. 940 soatdan keyin) Temperaturaviy ko‘rsatkichlar, 0C: yumshashi-erishi kristallanishi 1600С da eriydi Issiqlik quvvati, kal/g∙grad. 0,445 Xaroratga chidamliligi, %:+1400 da Mustahkamlikni yo‘qotish Cho‘zilish o‘zgarishi 12 -24 +500 da: Mustahkamlikni oshishi Cho‘zilishning yo‘qolishi 36 40 Ikki nur singdirish kuchi 0,018-0,020 Bunday holatni belgilovchi asosiy omillar quyidagilardir: atrof-muhit sharoitlari; issiqlik ajralib chiqarish intensivligini belgilaydigan jismoniy zo‘riqish kattaligi; uning “shamollatilish” va issiqlik uzatish konvektiv usulining umumiy issiqlik almashinuv ulushini, shuningdek, tana yuzasidan bug‘langan namlikni yo‘qotilish tezligini belgilaydigan kiyim konstruksiyasi; kiyimning ichki va tashqi muhiti orasidagi issiqlik almashinuv, namlik almashinuv va gaz almashinuv intensivligiga ta’sir qiluvchi kiyim ishlab chiqarilgan matolarning xususiyatlari hisoblanadi. Birinchi ikkita omilni tashqi, uchinchi va to‘rtinchi omillarni bevosita o‘rganilayotgan obyekt – kiyim bilan bog‘lash mumkin. Kiyim dizaynini tanlash va tegishli xususiyatlarga ega bo‘lgan matolarni tanlash dastlabki ikki omil haqidagi ma’lumotlar asosida amalga oshiriladi. Ya’ni, atrof-muhit sharoitlari va kutilayotgan jismoniy faoliyat kattaligi haqida. Kiyim konstruksiyasini tanlash va mos xususiyatlarga ega bo‘lgan matolarni tanlash dastlabki ikki omil, ya’ni atrof-muhit sharoitlari va kutilayotgan jismoniy zo‘riqish kattaligi haqidagi ma’lumotlar asosida amalga oshiriladi. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №6/2025 322 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари Kiyimbop gazlamalarning havo o‘tkazuvchanlik ko‘rsatkichi kamida 50 dm³/m²·sek bo‘lishi kerak. Bu shuni anglatadiki, 1 m² kiyim gazlamasi soniyasiga kamida 50 dm³ havo hajmini o‘tkazishi lozim. To‘qimachilik matolarining barcha turlari uchun bu ko‘rsatkich taxminan 3 dan 50 dm³/m² oralig‘ida joylashadi. Kiyimning ko‘pgina funksiyalaridan biri issiqlikni saqlash bo‘lganligi sababli, pastki chegarasi kamida 50 dm³/m² bo‘lganda gazlama issiqlikni saqlashi va qulaylikni ta’minlashi uchun еtarli hisoblanadi. Ko‘rsatkichning yuqori chegarasi esa chegaralanmagan. Yengil matolardan ishlab chiqarilgan yozgi kiyimlar uchun havo o‘tkazuvchanligi ancha yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Jun hayvonlarning terisida joylashgan tuklari deb ataluvchi va qayta ishlab ipga aylantiriluvchi toladir (2-jadval). Hayvonlardan olinadigan jun hayvon turiga qarab nomlanadi. Masalan: echki juni, tuya juni va boshqalar. Jun tolalari ifloslikni qaytaradi va tozalash oson. Issiqlikni saqlash - (issiqlikni tejash qobiliyati) junning eng mashhur va sevimli xususiyatlaridan biridir. Jun eng yuqori issiqlikni o‘zida saqlash qoluvchi xususiyatlarga ega. Bu xususiyat uning tolalari tarkibi tufayli issiqlikni bog‘lash va uni tolalar orasida saqlashi hisobiga sodir bo‘ladi. Tabiatda unga o‘xshash boshqa tola mavjud emas. Eng yuqori gigroskopiklik 18-25% tashkil qiladi. U atrof-muhitdan namlikni yutadi, lekin boshqa tolalardan farqli o‘laroq, u namlikni asta-sekin yutadi va chiqaradi. Suvda kuchli bo‘kadi. Cho‘zilgan holatdagi namlangan tolani quritish yo‘li bilan o‘z holatiga qaytarish mumkin, qayta namlashda tolaning uzunligi yana tiklanadi. Yorug‘likga chidamli va cho‘ziluvchanligi yaxshi. Qayishqoqligi yuqori g‘ijimlanmaydi. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki to‘qimachilik materiallarining xususiyatlarini tadqiq qilish ularning tarkibi, mustahkamligi, nam singdirish qobiliyati, issiqlik o‘tkazuvchanligi va kimyoviy ta’sirlarga chidamliligini aniqlashga yordam beradi. Bu esa bizda kiyimlarni to‘g‘ri tanlashimizda va mavsumbop kiyimlarni va matolarni to‘g‘ri tadbiq etishimizda yordam beradi