Boldir-tovon bo‘g‘imi shikastlangan oyoq panjalari uchun ortopedik poyabzal va ortezlarning konstruktiv tahlillari

kirish manjeti va o‘rta oyoq a’zosi ochiq tovonli va ochiq barmoqli, oyoq panja harakatini yaxshilash uchun ortopedik ortez konstruksiyasi yaratilgan. Ushbu ortez boldir-tovon bo‘g‘imiga moslashtirilgan bo‘lib, yon va medial elementlarning orqa qismlari tovon atrofida cho‘zilgan tovon tasmasi yordamida bo‘shatilgan va bir-biriga sozlanuvchi qismlardan iborat. Bir yoki ikkala lateral va medial elementlarning pastki o‘rta qismlari bir-biriga sozlanishi va bo‘shashadigan tarzda bog‘lanishi uchun tovon va uning beshinchi metatarsal suyagi o‘rtasida oyoq yoyi atrofida va ostiga cho‘zilishi uchun moslashtirilishi mumkin. Yon va medial a’zolarning pastki o‘rta qismlari oyoq ostida yoki oyoqning medial tomonida sozlanishi va bo‘shatilishi mumkin [10]. 7-rasm. Boldir-tovon bo‘g‘imi, to‘piqning lateral va medial suyagini qo‘llab quvvatlash uchun ortez konstruksiyasi M. Danek olib borgan tadqiqot ishida boldir-tovon bo‘g‘imi shikastlanishlari uchun anatomik tarzda mahkamlash va konturlash uchun moslamaga tegishli fiksatsiyalovchi ortez konstruksiyasini yaratgan. Fiksator ichki, tashqi va medial tasmani o‘z ichiga oladi. Medial tasma tekstil materialdan qilingan va birinchi va ikkinchi uchi foydalanuvchining to‘pig‘i atrofida ichki yeng va tashqi yeng o‘rtasida joylashgan. Fiksator asosan to‘pig‘ini o‘rash uchun mo‘ljallangan bo‘lib, xavfsiz, qulay boldir-tovon bo‘g‘imining tayanchini ta’minlaydi. Boldir-tovon bo‘g‘imi fiksatori ichki astar va tashqi ustki qismdan iborat. Shuningdek, fiksator foydalanuvchining oyog‘i yoki to‘pig‘i atrofida ishonchli mahkamlash uchun mo‘ljallangan tasmalarni o‘z ichiga olgan. Fiksatsiyalovchi ortez bir yoki bir necha materiallar kombinatsiyasidan tayyorlanishi mumkin. 8-rasm. Boldir-tovon shikastlanishi uchun fiksatsiyalovchi ortez konstruksiyasi 8-rasmda ko‘rsatilgan fiksatsiyalovchi ortez foydalanuvchini sovuqdan, shikastlanishlardan himoya qiluvchi tashqi manjetni o‘z ichiga olgan. Bundan tashqari foydalanuvchining oyog‘i terlaganda, oyoqni quruq holda ushlab turish uchun namlikni yutuvchi ichki to‘rni materialni o‘z “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 264 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари ichiga olgan bo‘lib, ikki tomonlama yoki to‘rt tomonlama cho‘zilgan polyester, paxta aralashmalari, neylon, spandeks kabi materiallardan, tag qismi esa rezina materialidan tayyorlangan [11]. V.Kenji o‘zining ilmiy tadqiqot ishida o‘ta yupqa profilni ta’minlovchi va foydalanuvchining bo‘g‘imining harakatini cheklab qo‘yadigan boldir-tovon bo‘g‘imi uchun ortopedik tayanch fiksator konstruksiyasini yaratgan. Boldir-tovon bog‘imi jarohatlarni davolash uchun olti hafta yoki undan ko‘proq vaqt ketishi mumkinligi sababli, har qanday turdagi boldirtovon bo‘g‘imi tayanchda qulaylik muhim ahamiyatga ega. Ushbu ortez oyoq harakatini cheklash uchun barcha qismlarda bir xil qatlamlar bilan bezatilgan qattiq bo‘lmagan jismlar yordamida jihozlanib, qo‘llab-quvvatlash tanasi kichik bo‘lgan ixcham hajmga ega. Bu ortez qisman kamar sezilarli darajada farq qiluvchi xususiyatlarga va turli darajadagi yo‘nalish erkinligiga ega bo‘lgan alohida materiallar to‘plami sifatida emas, balki tayanchning turli qismlarida xususiyatlarning bosqichma-bosqich o‘zgarishi bilan yagona segment sifatida harakat qilishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. 9-rasm. Boldir-tovon bo‘g‘imi uchun ortopedik tayanch fiksator konstruksiyasi Mazkur fiksator ochiq barmoq va tovon qismlariga ega bo‘lgan o‘rtacha qattiqlikdagi materialdan tayyorlangan. Odatda bo‘g‘imning harakat qilish uchun noto‘g‘ri yo‘nalishda harakatlanishiga yo‘l qo‘ymaslik orqali bo‘g‘imning to‘g‘ri ishlashini ta’minlash uchun mo‘ljallangan kuchli a’zolardir. Taklif qilingan fiksator esa noto‘g‘ri yo‘nalishda harakatlanishga yo‘l qo‘ymaslikni ta’minlab, oyoq panjasining kun davomidagi hajmining o‘zgarishiga qarab sozlanish xususiyatiga ega [12]. K.Chang-Ho degenerativ artrit bilan og‘rigan bemorlar uchun funksional poyabzal konstruksiyasini ishlab chiqgan. Harakat vaqtida oyoq kafti kichik barmog‘i tomon egiladi, buning natijasida odam muvozanatni yo‘qotadi. Oyoq barmog‘i bo‘g‘imining normal burchagidan 130º chetga chiqadi va son suyagini oldinga buradi, bu esa son suyagining o‘g‘irlanishiga va oyoqning bo‘g‘imga aylanishiga olib keladi. Degenerativ artrit bilan og‘rigan bemorlarda oyoq barmoqlari bilan yurish qobiliyati pasayishining asosiy sababidir. Odamning yurish qobiliyati pasayganda, tos suyagiga ta’sir qiluvchi vertikal va gorizontal yuklar muvozanatsiz bo‘lib, umurtqa pog‘onasi astasekin siqiladi, buning natijasida umurtqa pog‘onasi bo‘g‘imlari burishadi. Funksional poyabzalga ko‘ra, uning ustki qismi elastik va chidamli, egiluvchan taglikdan tashkil topgan. Tag qismida ikki tomonlama havo yostig‘i mavjud bo‘lib, bunda funktsional poyabzal inson tanasining holatini tiklash orqali energiya va qon aylanishini rag‘batlantirish kabi afzalliklarga ega. Shuningdek, foydalanuvchining oyoq qismlariga ta’sir qiladigan bosimni taqsimlash va oyoq tagini zich ushlab turish, tanani muvozanatlash orqali oyoqdagi degenerativ artrit belgilarining oldini oladi va yengillashtiradi. Yurganda oldindan belgilangan burchak ostida egilib, bu egilish harakati, bo‘g‘imning biriktiruvchi to‘qima turlaridan biri bo‘lgan mushaklar va ligamentlarni tuzatadi va mustahkamlaydi; ichki yoki tashqi taglikka ikki tomonlama havo yostig‘ini kiritish yoki olib tashlash orqali funktsional poyabzal pastki yuzasining egilish darajasini sozlash ham mumkin; ya’ni, funksionallikning moyillik darajasini ichki taglik, o‘rta taglik va tashqi taglikda sozlash mumkin. Shu sababli, bu funktsional poyabzal tizza bo‘g‘imlari ichkariga egilgan degenerativ artritli bemorlarga mos keladi [13]. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 265 Технологии текстильной и легкой промышленности 10-rasm. Degenerativ artritli bemorlar uchun funktsional poyabzal konstruksiyasi Tahlil qilingan ilmiy tadqiqot ishlaridan ko‘rinib turibdiki, boldir-tovon bo‘g‘imidagi deformatsiyalar yoki shikastlanishlardan tiklanishda fiksatsiyalovchi ortez va poyabzallar alohida ahamiyat kasb etadi. Boldir-tovon bo‘g‘imi uchun mo‘ljallangan fiksatorlar oyoq panjasini ishonchli tarzda mahkamlash, harakatchanlikni cheklash, shuningdek, bo‘g‘imdagi yukni kamaytirish imkonini beradi, chunki bu hudud odam vaznining 90 foizini tashkil qiladi. Oyoq panjasi biomexanikasini to‘g‘ri holatda fiksatsiyalash turli kasalliklarning asoratlari yoki deformatsiyalar rivojlanishining oldini olish usuli hisoblanadi. Bundan tashqari, boldir-tovon bo‘g‘imi fiksatorlari og‘riq va shishlarni kamaytirishi, jarohatlangan to‘qimalarda qon aylanish jarayonlarini yaxshilashi mumkin, bu esa tiklanish jarayoniga foydali ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, boldir-tovon bo‘g‘imi deformatsiyalarining turi ko‘pligi va ularning ko‘payishi, yosharib borishi muammoning oxirigacha hal bo‘lmaganligi va dolzarbligini bildiradi. Bunday holatlarda bosimni asosan oyoqning panja qismiga taqsimlanishi bilan birga oyoq panjasining ter ajralish holatlarida poyabzal ichidagi havo aylanish, poyabzal ustki qismida qo‘llanilgan materialning xususiyati va mavsumiyligi hisobga olinmagan