Tikuv mashinasining tahlama qurilmadagi taxlam hosil qilishda takomillashgan tahlam berishdagi tishlarini turli koʻrinishda choklarga ta’siri

𝜗2 2 −𝑔𝑧= ℎ (1) taxlam hosil qilishda OZ o‘qiga nisbatan harakat momentini ifodalaymiz: 𝑚𝑜𝑚𝑧(𝜗) = 𝐿2 𝑑𝜃 𝑑𝑡= 𝐶 (2) Bu yеrda L – OZ o‘qidan taxlam hosil qilingangacha bo‘lgan masofa 𝑐𝑜𝑠𝜑𝑛= 𝜇 𝐿 𝜇= 𝐿𝑐𝑜𝑠𝜑𝑛 (3) Skladka qurilmasidagi taxlam hosil qiluvchi mexanizmining turli xil burchakdagi tishlarda taxlamlar turli xil bo‘ladi. Matolarda taxlamlar ko‘rinishini yaxshilash, matolarda tikilgan taxlamlar baxyaqator mustahkamligini oshirish. Burma hosil qilishdagi mexanizm tishlaridagi harakatini A(x,y,z) nuqta deb tanlab olib, aylanma harakatdagi ko‘rinishini quyidagicha ifodalaymiz. Bunda (3) ifodani (2) tenglikka qo‘yib: 𝐿2𝑠𝑖𝑛2𝜑 𝑑𝜃 𝑑𝑡= 𝐶 yoki 𝑠𝑖𝑛2𝜑 𝑑𝜃 𝑑𝑡= 𝐶 𝐿2 = 𝐶 1 (4) Ko‘rinishida ifodalaymiz (4) ifoda taxlam hosil qilishdagi OZ o‘q bo‘yicha harakatini ifodalaydi. Taxlam berishda moki mustahkamligini oshirishda qadamlarni 𝑡1 ˃ 𝑡2 ˃…𝑡𝑛 shartdan foydalanib, ya’ni har bir qadam orasidagi burchaklarni 𝜑1 > 𝜑2 > ⋯𝜑𝑛 shartlarda A nuqtasini ko‘rinishini harakat tenglamasini aniqlaymiz. A nuqtani har bir qadam bo‘yicha aylanma harakatdagi ko‘rinishini 𝐿𝑑𝜑𝑛 va 𝜃𝑧 o‘qi bo‘yicha ko‘rinishi esa 𝐿𝑠𝑖𝑛𝜑𝑛𝑑𝜃 aniqlab chok hosil qilishdagi harakat tenglamasini aniqlaymiz: 𝑑𝑠2 = 𝐿2𝑑𝜑𝑛 2 + 𝐿2𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛𝑑𝜃2 (5) Bundan taxlam hosil qilishdagi tezligini aniqlaymiz: 𝑑𝑡) 2 (6) (6) tenglikni (1) ifodaga qo‘yib taxlam hosil qilishdagi qadamlariga bog‘liqlik ifodasini aniqlaymiz. 𝑑𝑡) 2 = 𝐿2 ( 𝑑𝜑𝑛 𝑑𝑡) 2 + 𝐿2𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛( 𝑑𝜃 𝜗2 = ( 𝑑𝑠 Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026 246 To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari Z=𝐿𝑐𝑜𝑠𝛾 ( 𝑑𝑢𝑛 𝑑𝑡) 2 + 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛( 𝑑𝜃 𝑑𝑡) 2 − 2𝑔 𝐿𝑐𝑜𝑠𝛾= 2ℎ 𝐿 (7) (7) differensial tenglamani macc hosil qilishda tebranma harakatini ifodalaydi. (7) differensial tenglamasi sin2𝜑𝑛 ga ko‘paytirib quyidagi tenglamani olamiz: 2 + 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛(𝑑𝜃 𝑑𝑡) 2 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛 𝐶1 −2𝑔 𝐿𝑐𝑜𝑠𝛾 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛= 2𝐿 𝐿 ℎ 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛(𝑑𝜑𝑛 𝑑𝑡) 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛( 𝑑𝜑𝑛 𝑑𝑡) 2 = (ℎ1 + 2𝑔 𝐿𝑐𝑜𝑠𝛾) 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛−𝐶1 2 (8) Turli qadamlarda moki to‘qishda qo‘shishni quyidagicha ifodalaymiz: 𝑢= 𝑍 𝐿= 𝑐𝑜𝑠𝜑𝑛 bundan 𝑑𝑢 𝑑𝑡= −𝑠𝑖𝑛𝜑𝑛 𝑑𝑢 𝑑𝑡 u holda (8) ifodani quyidagicha ko‘rinishida aniqlaymiz: 𝑑𝑡) 2 = 𝐹𝑢 (9) ( 𝑑𝑢 bu yеrda 𝐹𝑢= (ℎ1 + 2𝑔 𝐿cos 𝛾) 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛−𝐶1 2 ga teng. (9) differensial tenglamani integrallaymiz: 𝑑𝑢 𝑑𝑡= ±√𝐹(𝑢) (10) (10) ifodadan chok to‘qishda har bir qadam bo‘yicha integrallaymiz. 𝑡= ± ∫ 𝑑𝑢 𝑢 𝑢𝑛 (11) √𝐹𝑢 Bu yеrda 𝑢𝑛 choklar hosil qilishdagi qadamlarning boshlang‘ich qiymati. (11) tenglamadan chok hosil qilishdagi ko‘rinishlar, ya’ni: 𝑑𝜃 𝑑𝑡= 𝐶1 𝑠𝑖𝑛2𝜑𝑛= 𝐶1 1−𝑐𝑜𝑠2𝜑𝑛 (12) 𝑑𝑡= 𝐶1 1−𝑢2 (12) ga teng, bu ifodani vaqt bo‘yicha integrallaymiz: 𝑑𝜃 1−𝑢2 𝑡 𝑎 (13) Chok to‘qimadagi qadamlar ketma-ketligini qadam orasidagi o‘zgarish burchagiga nisbatan harakatini vaqt bo‘yicha integrallaymiz ya’ni : 𝜑𝑛= 𝜑𝑛(𝑡) , 𝜃= 𝜃 (𝑡) 𝜃= 𝜃0 + 𝐶1 ∫ 𝑑𝑢 (1−𝑢2)𝐹(𝑢) 𝜃(𝑡) = 𝜃𝑛+ 𝐶1 ∫ 𝑑𝑡 𝑢 𝑢0 (14) taxlam hosil qilish mexanizmini turli xil burchak tishlarida chok tikishdagi qo‘shimcha qadamlardagi burchak o‘zgarishi bo‘yicha harakatini ifodalaymiz ya’ni 𝐹(𝑢) −2𝑓 4 u3 + 2𝑔 4 𝑢+ ℎ1 − ℎ1𝑢2 −𝐶2 u holda F(∞)= -∞ va F(- ∞)=+ ∞ bunda F(+1)= -𝑐1 2 ˃ F(-1) - 𝑐1 2 intiladi Turli xil qadamlarda choklarni har xil bo‘lgandagi mustahkamligini qo‘llash jarayonida keltirilgan (2-rasm) 1-rasm. Chok qadamlarini ko‘chish sxemasi F(n) P(n) + +1 - “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 247 Textile and light industry technologies Rasmda ko‘rishimiz mumkinki turli xil qadamlarda cho hosil qilishdagi (-∞;+∞) oraliqda mustahkamlikka erishishni ya’ni (-) tomonga kichik miqdorda intilganini ko‘rishimiz mumkin. Ip hosil qilishdagi turli xil qadamlardan ya’ni 𝑈1 > 𝑈2 > ⋯𝑈𝑛 da tishlar orasidagi turli xil burchaklarda 𝜑1 > 𝜑2 > ⋯𝜑𝑛 dagi holatlarda, bunda 𝑧= 𝐿𝑐𝑜𝑠𝜑𝑛 ko‘rinishdan 𝜑2 𝜑1 L M A 2-rasm. Tishlar qadamlar bilan hosil qilish sxemasi. Chok hosil qilishda tishlar orasidan quyidagi ifodadan foydalanamiz: 𝑈1𝑈3 + 𝑈2𝑈3 + 𝑈1𝑈3 = −1 Bundan: 𝑈1 + 𝑈2 = − 1+𝑈1𝑈2 𝑈3 > 0 (15) (15) ifodadan har bir qadam oralig‘ida (𝑈1 𝑈2 𝐿 ⁄ ) 𝑈3 < 0 bundan 𝑈1 > |𝑈2| kelib chiqadi. (10) ifodaga asosan quyidagi harakatni quyidagicha ifodalaymiz: 𝑇12 = ∫ 𝑑𝑢 𝑈3 𝑈2 (16) √𝐹(𝑢) Agar 𝜑= 𝜑1 dan 𝜑= 𝜑2 qo‘shganda 𝑈3 𝑈2 𝑇12 = −∫ 𝑑𝑢 = ∫ 𝑑𝑢 = 𝑇21 √𝐹(𝑢) √𝐹(𝑢) 𝑈1 𝑈2 Ya’ni qo‘shishda 𝑇= 2𝑇12 qadamlar orasidagi masofa o‘zgarishini aniqlash mumkin. Chok hosil qilishdagi qarashlardan 𝑈𝐴 𝑈𝐿 𝜃𝑀−𝜃𝐴= −Ҫ ∫ 𝑑𝑢 { 𝜃𝐴−𝜃𝐿= Ҫ ∫ 𝑑𝑢 (1−𝑈2𝐹(𝑢) 𝑈𝑀 𝑈𝐴 (17) 𝑈𝐴 𝑈𝐿 (1−𝑈2𝐹(𝑢) = Ҫ ∫ 𝑑𝑢 (1−𝑈2𝐹(𝑢) OZ o‘qi bo‘yicha qurish shartidan 𝜃𝐴−𝜃𝐿= 𝜃𝑀−𝜃𝐴 kelib chiqadi. OZ o‘qiga nisbatan taxlam berish mexanizmini chok hosil qilishdagi harakat tebranish tenglamalarini hosil qilamiz. 𝑚𝑥̈ = −𝑁 𝑥 𝐿 m𝑦̈ = −𝑁 𝑛 𝐿 m𝑧̈ = 𝑚𝑔−𝑁 𝑧 𝐿 1 2 U holda 𝑥< 𝐿 va 𝑦< 𝐿 shartdan 𝑧≈𝐿 ishlatilganda 𝑧̈ ≈𝑥 ga teng bo‘ladi. Chok hosil qilishdagi bosim kuchi 𝑁= 𝑚𝑝 ga teng bo‘ladi. Bundan: 𝑥̈ + 𝑘2𝑥= 0 𝑦̈ + 𝑘2𝑦= 0 𝑘2 = 𝑦 Bundan: 𝑧= √𝐿2 −(𝑥2 + 𝑦2) = 𝐿(1 − 𝑥2+𝑦2 𝐿2 ) 𝐿 ga teng. Bu bir jinsli ifodalarni integrallab chok hosil qilishdagi harakat tenglamalarini aniqlaymiz: Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026 248 To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari {𝑥= a sin (𝑘𝑡+ 𝛼) 𝑦= 𝑏 sin (𝑘𝑡+ 𝛽) (18) (18) ifodadagi a, b, L, p – doimiy qiymatlar. (18) ifodani trayektoriyalarini Maple dasturidan foydalanib grafiklarda tahlillari keltirilgan bunda chok qadamlariga orasidagi burchaklarni turli xil qiymatlarida mustahkamlikka tekshirilgan. Chok hosil qilishda mustahkamligini ta’minlash jarayonida turli xil qadamlar va tishlar orasidagi burchaklarning o‘zgarishi hisobiga mustahkamligini tekshirishda yuqoridagi grafikarda ko‘rishimiz mumkin, bunda chok qadamlarini o‘zgarishi hamda taxlam hosil qilish mexanizmining burchak teziklarining turli xil qiymatlarida tahlillari keltirilgan. Chok mustahkamligini tish qadamiga va qamrash burchaklaridagi nazariy tahlili. Turli xil tish qadamlaridagi burchaklaridagi taxlam berishdagi tezliklarini aylanma harakatdagi har bir zonasining oxirgi qismida koordinata boshini o‘rnatamiz va bu qismdan ОХ o‘qni oqimning teskari tomoniga yo‘naltiramiz. Taxlam berish mexanizmining yo‘naltirilgan oqimning harakat tenglamasi quyidagi ko‘rinishda yoziladi. Asosiy tenglamalarni tozalash zonasiga yo‘naltirgich ta’sirida chok to‘qish harakatini tezliklari bo‘yicha quyidagicha ifodalaymiz.           −   +            (19) r р r r r r r    − =   r r r r    − =       +   +             (20) r р r r r Bu yеrda: r ,  - chok to‘qishdagi radial va ko‘ndalang tezliklari; r, θ –yo‘naltiruvchi radius va burchak; p= p(r, θ) – yo‘naltirgich ta’sirida chok oqimining beriladigan bosim r R r R +   vа 1    +   1-tish yo‘naltirgichning chok oqimining uzatishdagi burchagi 3-rasm. Taxlam berishdagi tishlarining tezliklarining harakat sxemasi Taxlam berish tishlarini yaxshi ilashuvchanligini teng ravishda taqsimlash maqsadida yo‘naltiruvchi moslama ta’siridagi (1) va (2) tengliklardan quyidagi shartlarni qabul qilamiz. 1. Chok hosil qilishdagi tishlarning tezligini burchak tezligi bilan bog‘iqlik ifodasi 0 r    = 2. Radial tezlik quyidagicha aniqlanadi ) ( r     = r 3. Tishlarning yo‘naltirgichi chok oqimiga bosimi quyidagicha aniqlanadi ) ( R P 0  P  = Yuqoridagi shartlardan foydalanib (1) va (2) tenglamalarni quyidagicha ifodalaymiz ( ) r P d d  − = −  +        ) ( 2 0 0 (21) “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 249 Textile and light industry technologies            − =   +  P r d d 1 2 0 0 (22) (22) tenglamadan   P ,gа nisbatan hosilasini hisobga olmagan holda ω(θ)ga nisbatan ikkinchi tartibli tenglamani olamiz ( ) 0 2 0 0 0 =   −  −      +           d d d d d d (23) 0   = y ,funksiya orqali (23) ifodadan differensial 0    + = belgilash kiritish orqali va tenglamani hosil qilamiz 2 = − − −       + y d dy d dy d y d y    0 )1 ( 2 (24) (24) tenglamani integrallab 0 , / 1 0 00 = + =    d dy y agar burchak tezligi 0 =  )0( 00  = bo‘lsa yo‘naltirgich ta’siridagi ifodasini aniqlaymiz (24) tenglamadan K =  d dy belgilash orqali sodda ko‘rinishga keltiramiz 0 )1 ( 2 1 K =  −  − − + K y y y K dy d (25) (25) tenglikni quyidagi shartlar asosida 0 K = agar 0 /)0( 1   + = y integrallaymiz. Yo‘naltirgich ta’siridagi bo‘shliqdagi chok oqim tezligining 1 ) ( 2 + =    qutb burchagiga bog‘liqligini turli xil qiymatlaridagi o‘zgarish grafiklari keltirilgan. Keltirilgan grafiklarda asosan yo‘naltirgich ta’sirida chok hosil qilishdagi oqimini tishlarining qadamlari orasiga to‘g‘ri yo‘naltirish va ilashuvchanligini oshirishga qaratilgan. Bundan tashqari yo‘naltirgichning taxlam hosil qilish mexanizmining tish qadamlarini to‘g‘ri tanlash orqali chok mustahkamligini oshirish ta’sirini quyidagi harakati natijasida amalga oshiriladi. Chok hosil qilishdagi oqimini turli xil qadamdagi tishlarning ta’sirida harakatini aniqlaymiz. 2 z ) sin ( J    = L m (26) (26) tenglik tolalarni OZ o‘qqa nisbatan yo‘naltirishdagi harakatini ifodalaydi ) - cos L h ( ) sin ( J уz l L m    +    = (27) (27) tenglik OUZ tekislikdagi chok harakatini ifodalaydi shu sohada chok hosil qilishdagi ilashuvchanligini oshirishga qaratilgan. VS yo‘naltirgich yuzasidagi chok hosil qilishdagi oqimini integrallash orqali aniqlaymiz. L L L =     +     =     +  =            (yz) ВС dS S dS S h dS S S h cos sin sin sin ) cos ( J 0 0 (28) 3 2 S S h    +    =      3 cos sin 2 sin 3 2 (yz) ВС S S h    +     =      (29) ) 3 cos sin 2 sin ( m J (29) ifodadan foydalanib o‘rnatilgan yo‘naltirgichning turli xil qadamdagi tishlarning orasidagi masofasiga bog‘liqligidan Maple dasturidan foydalanib grafiklarda tahlili keltirilgan. Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026 250