Detallarni yeyilishi va korroziyalanishiga asosiy sabablar hamda ulardan himoyalanish

kirishadi va ularning tuzilishini buzadi. 3. Mexanik kuchlanishlar va deformatsiyalar Materialning ichki kuchlanishi (stress), charchoq yoki deformatsiya yoriqlar hosil bo‘lishiga, himoya qoplamaning buzilishiga, sirtning zaiflashishiga olib keladi va korroziya jarayonini tezlashtiradi. Stress-korroziya yorilishi - mexanik zo‘riqish va kimyoviy muhit ta’sirida eng xavfli korroziya turi 4. Qoplamaning shikastlanishi yoki sifatsiz bo‘lishi Metall himoya qoplamalari (bo‘yoq, galvanik qatlamlar, oksid qoplama): qirilsa, tirnalsa, notekis tushsa, zanglash jarayoni aynan shu nuqtadan boshlanadi. 5. Metall tarkibidagi nuqsonlar Quyidagi metallurgik nuqsonlar korroziyaga moyillikni oshiradi: inkluziyalar (keraksiz qo‘shilmalar) g‘ovaklik donalararo bo‘linishning yomonligi, past sifatli qotishma. Yuzaning bir xilligi buzilganda mikro galvanik juftliklar paydo bo‘lib, korroziya tez rivojlanadi. Detallarning korroziyalanish sabablari ko‘p omillarga bog‘liq bo‘lib, ular odatda birgalikda ta’sir qiladi [2]. Mеtall buyumlarning korroziyadan shikastlanishi natijasida katta yo‘qotishlar bo‘layotganligi, iqtisodiy jihatdan samarador bo‘lgan korroziyaga qarshi himoya usullarini ishlab chiqishni taqozo etadi. Mеtall konstruktsiyalarning tabiiy sharoitlarda atrof muhit ta’sirida ishlash davri juda qisqa bo‘lganligi tufayli amaliyotda ularning ishlash muddatini asosan quyidagi usullarda himoyalash kеng qo‘llaniladi [3]: 1) qurilma sirtini tashqi tajavvuzkor muhit tutashuvidan qoplamalar yordamida himoya qilish; 2) korroziyaga bardoshli matеriallardan foydalanish; 3) muhitga uning tajavvuzkorligini kamaytirish maqsadida ta’sir qilish. 4) yеr osti mеtall qurilmalarini elеktrokimyoviy usullarda himoyalash usullarini qo‘llash; Koroziyadan himoya qilishning eng ko‘p tarqalgan usullari buyumlar sirtida korrozion chidamli sirt qatlamlari olishga qaratilgan. Mеtall sirtiga shu mеtalga va atrof muhitga nisbatan kimyoviy jihatdan inеrt va yuqori dielеktrik xossalarga ega bo‘lgan moddalarni qoplash passiv usullarga kirib, bu usullarga turli хildagi mastikalarning qo‘llanilishi, gruntovka, futеrovka, plastmassalar, kompozitsion polimеr matеriallar, lak buyoqli qoplamalar, emalli qoplamalar kiradi. Bu matеriallar sirtga suyuq holatda surtiladi, qurigandan so‘ng qattiq mеtall sirtida yеtarli darajada mustahkamlikka va yaхshi adgеzion (ilashuvchan) himoya qoplamasi (plyonka) hosil qiladi. Shuningdеk, bu usullarga yupqa ilashuvchan izolyatsion qoplamalar bilan mеtall sirtini o‘rab qoplash va maхsus yеr osti qurilmalarini yotqizish usullari, masalan, quvurlarni maхsus kanallar (kollеktorlar)ga yotqizish ham kiradi. Buyumlarni maхsus eritmalar bilan ishlov bеrib ularning sirtida kam eriydigan mеtall tuzlarini olish, masalan, po‘lat buyumlar sirtida erimaydigan fosfatlar hosil qilish yoki alyuminiy buyumlar sirtida alyuminiy oksidini hosil qilish usullari mavjud. Bunda mеtall buyumlar sirtini passivlantiruvchi eritmalar bilan qoplash sirtning faol holatidan passiv holatga o‘tishiga asoslangan. Mеtall buyumlar sirtini boshqa mеtallar bilan qoplash usullari amaliyotda kеng qo‘llaniladi. Po‘lat va qotishmalardan tayyorlangan dеtallarning sirti ruх, qo‘rg‘oshin, mis, хrom kabi mеtallar bilan qoplanadi. Bu qoplamalar ishlatilish jarayoniga ko‘ra anodli va katodli turlarga bo‘linadi [4]. Detallarni yеyilish va korroziyaga bardoshliligini oshirishning samara beradigan eng qulay usullaridan biri qoplama qoplash jarayoni deb aytish mumkin bunda qoplamaning xususiyati va qanday qoplama ekanligi ham muhim ahamiyatga egadir. Bu jarayonda biz detallarni yеyilish va karroziyaga bardoshliligini oshirish uchun xrom metal bilan qoplama qoplash jarayonini ko‘rib “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 307 Textile and light industry technologies chiqamiz. Xrom metall bilan qoplama qoplash texnologiyasi - bu detallar yuzasiga elektrolit vannasi orqali xrom qatlamini cho‘ktirish jarayoni deyish mumkin. Xrom metal qoplama yuqori qattiqlik, silliqlik, korroziyaga bardoshlilik va yеyilishga chidamli qatlam hosil qiladi. Mashinasozlik, aviatsiya, gidravlika, avtomobilsozlik, energetika va asbobsozlikda keng qo‘llaniladi. Xrom metal bilan qoplama qoplashning maqsadi yеyilishni kamaytirish, korroziyaga bardoshlilikni oshirish, sirtning dekorativ ko‘rinishini yaxshilash, qattiqlikni oshirish,ishqalanish koeffitsiyentini kamaytirish termik turg‘unlikni oshirish uchun xizmat qiladi [5]. Xrom metal bilan qoplama qoplashning afzalliklari juda yuqori qattiqlik 1000 HV gacha yеyilishga chidamlilik podshipnik, piston halqasi, valda qo‘llaniladi. Korroziyaga bardoshlilik ko‘p kimyoviy muhitda yuqori dekorativlik silliq, yaltiroq sirt harorat barqarorligi 500 °C gacha. Ishqalanishni kamaytiradi, oqim samaradorligini oshiradi va xrom bilan qoplama qoplash detalning xizmat muddatini uzaytiradi. Xrom qoplamasining fizik-mexanik xususiyatlari xrom qoplamaning holatiga va qoplamaning qalinligiga bog‘liq. An’anaviy ravishda xrom qoplamalar uch turga bo‘linadi: yaltiroq, silliq, yaltiramaydigan. Yaltiroq qoplamalar yuqori qattiqlik, yеtarlicha yuqori yеyilishga chidamli va mo‘rtligi bilan ajralib turadi, uning yuzasida yoriqlar mavjud. Silliq xrom cho‘kindilari eng yumshoq va yopishqoq bo‘lib, yoriqlarsiz, yaltiroq qoplama bilan solishtirganda, yеyilishga ko‘proq qarshilik ko‘rsatadi. Yaltiramaydigan cho‘kindi qatlamlari qattiqlik va mo‘rtlikni oshiradi, yеyilishga qarshiligi past, u yuzada yoriqlar tarmog‘ining mavjudligi bilan ajralib turadi [6]. Xrom metal qoplamaning elektrolitik cho‘kma turi va xususiyatlariga ta’siri. Quyidagi jadvalda xrom qoplamasining cho‘kma turiga ta’siri to‘g‘risidagi ma’lumotlar keltirilgan. Detallarning ish sharoitlariga qarab, kerakli xususiyatlarga ega cho‘kindi tanlanadi; masalan, past namlikda (0,5 MPa gacha) ishlaydigan buyumlar uchun yaltiroq, yuqori bosimli va o‘zgaruvchan yuklar uchun silliq qoplama tavsiya etiladi. Oqim zichligi, A/dm2 To‘planish kuchi, MPa Elektrolitlar harorati, °C Metallni kesish joyiga yopishtirish, MPa 65 55 45 25 35 40 Laktik Yorqin Mat 0,1 0,3 0,5 0,1 0,3 0,5 0,1 0,3 0,5 505 276 163 625-yil 398 308 600 366 257 300 - - 300 - - 300 - Xromni yеyilgan sirtlarga qoplash ya’ni xrom qoplama qoplash jarayoni ko‘pincha 0,25 - 0,3 mm yеyilgan detallarni tiklashda, shuningdek ularni zanglashdan saqlashda qo‘llaniladi. Xromli qoplamalar ko‘kimtir oq rangda bo‘ladi. 1-rasm. Qattiq yuzali (T) va yеyilishga chidamli (I) xrom qoplamasi. a) CrO3 – 150 g/l konsentratsiyasi b) CrO3 – 250 g/l konsentratsiyasi. Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026 308 To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari Detalga yotqizilgan xrom qattiqligi NV 800 - 1000, yеyilish va zanglashga qarshiligi katta bo‘ladi. Xrom bilan tiklangan detallarning xizmat muddati ish sharoitlariga qarab 4 - 10 marta oshadi. Xromli qoplamalarni xom va toblangan po‘latlarga yotqizish mumkin [7]. Xulosa. Detallarni xrom bilan qoplash texnologiyasi mashinasozlik, aviatsiya, avtomobilsozlik, kimyo va energetika sanoatida eng samarali sirtni mustahkamlash usullaridan biri hisoblanadi. Xromlash orqali detallar yuzasida yuqori qattiqlikka ega, silliq, korroziyaga bardoshli va yеyilishga chidamli qatlam hosil qilinadi. Ushbu qatlam mexanik yuklamalar, yuqori harorat va agressiv muhitlarda ham o‘z xossalarini saqlaydi. Xrom qoplama natijasida detallar xizmat muddati bir necha baravar uzayadi, texnik ishonchlilik ortadi, ta’mirlash oralig‘i uzayadi hamda energiya sarfi kamayadi. Qoplama qalinligini aniq nazorat qilish, dekorativ va funksional xromlash imkoniyatlarining mavjudligi texnologiyaning universalligini ta’minlaydi. Umuman olganda, xrom bilan qoplash texnologiyasi zamonaviy ishlab chiqarishda yuqori sifat talablarini qondiruvchi, iqtisodiy jihatdan samarali va uzoq muddatli ekspluatatsiya imkonini beruvchi muhim texnologik jarayon hisoblanadi