Turli o‘rilishli ikki qatlamli ko‘ylakbop matolarning mexanik va deformatsion xususiyatlarining o‘zgarishi

Tadqiqot ishlari olib borish obyekti sifatida chiziqli zichligi Tt=Ta=18,5 teksli paxta tolali tanda va arqoq iplari, Kogon tumanidagi “Omad Kumushkent” MCHJ va Buxoro shahridagi “Al Hakim PLUS” MCHJ korxonalarida mavjud PICANOL OMNI PLUS rusumli to‘quv dastgohi va polotno o‘rilishi asosida ikki qatlamli ko‘ylakbop mato namunalari, matolarning fizik-mexanik xususiyatlarini aniqlash uchun Toshkent to‘qimachilik va yеngil sanoat institutidagi “CentexUz” laboratoriyasidagi asbob-uskunalari tanlandi. Turli o‘rilish asosidagi Ikki qatlamli ko‘ylakbop matolarni ishlab chiqarishda chiziqli zichligi 18,5 teksli paxta ipidan foydalanildi. Iplarning tolali tarkibi, tolaning sifat ko‘rsatkichlari, ipning chiziqli zichligi va tanda iplarining mustahkamligini oshirishda qo‘llaniladigan ohor takibiga e’tibor qaratilgan holda olingan iplarning fizik-mexanik xossalarini yaxshilashi mumkin [1]. Ipning fizik-mexanik xossalari USTER-TESTER 6 asbobida aniqlandi, natijalari 1-jadvalda keltirilgan. 1-jadval. Ikki qatlamli ko‘ylakbop matoni ishlab chiqarish uchun tanlangan ipning fizik-mexanik xossalari № O‘zDsT 23212012 Standart bo‘yicha Ko‘rsatkichlar nomi Tajriba Farqi (+.-) Tanda Arqoq Tanda Arqoq Tanda Arqoq 1 Solishtirma uzish kuchi, sN/teks 11,8 11,3 11,6 11,2 +0,2 +0,1 2 Uzish kuchi, sN 218,3 155,94 3 Uzish kuchi bo‘yicha variatsiya koeffitsiyenti, % 13,8 13,6 13,8 13,8 - +0,2 4 Sifat ko‘rsatkichi 0,855 0,830 5 Uzishdagi uzayish, % 10,7 8,2 6 Ipning pishiqligi, bur/metr 898 904 900 910 -2 -6 11,5 11,6 11,6 11,7 11,8 10,6 10,8 11 11,2 11,4 11,6 11,8 12 11,1 11,1 11,2 11,3 11,3 1 2 3 4 5 Tanda Arqoq 1-rasm. Tajriba natijasi bo‘yicha ipning solishtirma uzish kuchi Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026 310 To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari 12,8 13 13,2 13,4 13,6 13,8 14 13,6 13,6 13,7 13,7 13,8 13,6 13,3 13,2 13,4 13,5 1 2 3 4 5 Tanda Arqoq 2-rasm. Tajriba natijasi bo‘yicha ipning solishtirma uzish kuchi bo‘yicha variatsiya koeffitsiyenti. 0,86 0,846 0,853 0,847 0,854 0,855 Sifat ko‘rsatkichi 0,85 0,842 0,837 0,831 0,841 0,84 0,828 0,83 0,82 0,81 1 2 3 4 5 Variantlar Tanda Arqoq 3-rasm. Tajriba natijasi bo‘yicha iplarning sifat ko‘rsatkichi grafigi. Tanlab olingan iplarning fizik-mexanik ko‘rsatkichlarini aniqlash natijalariga binoan Tt=Ta=18,5 teksli iplardan foydalanildi va ikki qatlamli ko‘ylakbop matolar varianti ishlab chiqildi. Bu mato variantlari ko‘ylakka va ayollar ro‘moliga mo‘ljallanganligi sababli uning gigienik xususiyatlariga katta e’tibor qaratishni talab etdi. Shuning uchun bu variantdagi matolarning havo o‘tkazuvchanlik va gigroskopiklik xususiyatlarining o‘zgarishini tahlil qilishni taqozo etadi [2,3]. Ikki qatlamli matoning havo o‘tkazuvchanligi matoning tuzilishi, ip zichligi, mato qalinligi va qobiqligi kabi bir qator omillarga bog‘liq. Havo o‘tkazuvchanlikni aniq bashorat qiladigan universal formula mavjud emas, chunki bu ko‘rsatkich tajriba yo‘li bilan aniqlanadi. Shu bilan birga, matoning fizik parametrlari asosida yaqinlashtirilgan modellardan foydalanish mumkin. Ikki qatlamli matoda havo o‘tkazuvchanlik geometrik tavsifiga binoan quyidagicha aniqlash mumkin [4,5]. Formula: Q=K⋅εn⋅μ⋅h Bu yеrda: Q-matodan o‘tayotgan havo miqdori (havo o‘tkazuvchanlik), odatda sm³/sm²·s; K-proporsionallik koeffitsiyenti, tajriba orqali aniqlanadi; Matoning tuzilishi va havo harakat sharoitiga bog‘liq; ε-matoning g‘ovaklik koeffitsiyenti (havo o‘tadigan bo‘shliqlar ulushi, % yoki ulushda); n- empirik ko‘rsatkich (eksponenta), mato turiga qarab o‘zgaruvchi (1–3 orasida bo‘lishi mumkin); μ–havo zichligi (pas·s ); h – mato qalinligi (mm); Havoning dinamik yopishqoqligi (μ, Pa·s) – bu havo zarrachalarining bir-biriga nisbatan harakatlanishiga qarshilik ko‘rsatish qobiliyatini ifodalaydi va u asosan haroratga bog‘liq. µ standart qiymati (haroratga bog‘liq holda) o‘zgaradi. “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 311 Textile and light industry technologies Agar aniq harorat berilmagan bo‘lsa, mustaqil hisob-kitoblarda standart harorat (20 °C = 293 K) qabul qilinadi. Bu holda: μ≈1.8110−5Pa·s Harorat bo‘yicha μ ni aniqlashda agar harorat o‘zgarsa, μ ni quyidagi formula orqali aniqlash mumkin: 3/2 ⋅𝑇0 + 𝐶 𝑇+ 𝐶 μ(𝑇) = μ0 ⋅( 𝑇 𝑇0 ) bu yеrda: μ(T)- haroratdagi dinamik yopishqoqlik (Pa·s), μo=1.716×10−5Pa/c dot’s-273 K (0 °C) da, T- harorat (Kelvin), To=273 KT. C=111 KC - Sazerlend doimiysi (fizikadan). Ishimizda agar harorat 25 °C (ya’ni T=298T=298T=298K) bo‘lsa, μ quyidagicha hisoblanadi: 3/2 ⋅273+111 298+111 μ(298)=1,716×10-5⋅(298 273) µ(298)=1,8510-5 Pa/s; K – empirik koeffitsiyent bo‘lib, u matoning to‘qish strukturasiga (o‘rilishiga), jumladan: − iplarning turi va tarkibiga, − to‘qish turiga (masalan, poloto, sarja, atlas va h.k.), − to‘qimadagi g‘ovakliklar shakli va o‘lchamiga, − iplarning xususiyatlariga bog‘liq. Polotnoli o‘rilishdagi mato uchun empirik koeffitsiyent K: K ≈ (0.0005–0.002) m3/Pa⋅s Agar, T=295.15K ; μo=1.71610−5 Pa/s; To=273 K; C=111 K U holda, 3/2 ⋅𝑇0 + 𝐶 𝑇+ 𝐶 μ(𝑇) = μ0 ⋅( 𝑇 𝑇0 ) Hisoblaymiz: 𝑇 𝑇0 = 295.15 273 ≈1.0813 3/2 ≈(1.0813)1.5 ≈1.126 ( 𝑇 𝑇0 ) 𝑇0 + 𝐶 𝑇+ 𝐶= 273 + 111 295,15 + 111 = 384 406,15 ≈0,945 μ(295,15) = 1,71610−5 ⋅1,126 ⋅0.945 ≈1,82610−5 Pa ⋅s Ikki qatlamli mato uchun havo o‘tkazuvchanlik umumiy har bir qatlamning havo o‘tkazuvchanligi yig‘indisi sifatida qarash mumkin 1 𝑄общ = 1 𝑄1 + 1 𝑄2 yoki, 𝑄𝑢𝑚= (𝐾𝑢𝑚∙𝘀𝑢𝑚𝑛)/(𝜇∙ℎ𝑢𝑚) Ustki qatlami polotno va ostki qatlami atlas 5/2 o‘rilishi asosida ikki qatlamli matoning havo o‘tkazuvchanligi: 𝑄𝑢𝑚= (𝐾𝑢𝑚∙𝘀𝑢𝑚𝑛)/(𝜇∙ℎ𝑢𝑚) = (0,002 ∙0,2447)/(1,826 ∙10−5 ∙0,24) = 111,6 dm3/sm2 ·s Ustki qatlami polotno va ostki qatlami satin 5/2 o‘rilishi asosida ikki qatlamli matoning havo o‘tkazuvchanligi: Qum=(Kum∙εumn)/(μ∙hum)=(0,002∙0,4317)/(1,826 ∙10−5 ∙0,24)=197 dm3 /sm2 ·s Ustki qatlami satin 5/2 va ostki qatlami atlas 5/2 o‘rilishi asosida ikki qatlamli matoning havo o‘tkazuvchanligi: Qum=(Kum∙εumn)/(μ∙hum)=(0,002∙0,2301)/(1,826∙10-5∙0,24)=105 dm3 /sm2 ·s Ustki va ostki qatlamlari polotno o‘rilish asosida ishlab chiqarilgan ikki qatlamli matoning havo o‘tkazuvchanligi: Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026 312 To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari 𝑄𝑢𝑚= (𝐾𝑢𝑚∙𝘀𝑢𝑚𝑛)/(𝜇∙ℎ𝑢𝑚) = (0,002 ∙0,457)/(1,826 ∙10−5 ∙0,24) = 208,6 dm3/sm2 ·s bu yеrda: Kum i εum - har bir qatlamning xususiyatlariga asoslanib, ularni vaznli qiymatlar sifatida hisoblash mumkin. ε- g‘ovaklik quyidagicha aniqlanadi: 𝘀= 1 − 𝐺 𝜌∙ℎ Bu yеrda: G — matoni sirt zichligi (g/m2), ρ — tolani zichligi (g/sm³), h — matoni qalinligi (mm ). Paxta (xom) tolasining zichligi (gr/sm³) odatda quyidagicha qabul qilinadi: ρ = 1.50 – 1.54 g/sm³ Amaliyotda eng ko‘p qo‘llaniladigan qiymat: ρ = 1.52 g/sm³ ε=1-G/(ρ∙h)=1-0,198/(1,52∙0,24)=0,457 Tajriba bo‘yicha havo o‘tkazuvchanlik 211,9 dm3 /sm2 ·s ga, nazariy qiymat 208,56 dm3 /sm2 ·s ga teng, nazariy bilan tajribaviy qiymatlar orasidagi farq 1,58% ni tashkil etdi. Bu farq nazariy hisoblash orqali aniqlangan matoni havo o‘tkazuvchanlikning qiymati moyillikdan dalolat beradi [6,7]. Iste’molchilar talab va ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda polotno o‘rilish asosida to‘qilgan ikki qatlamli matoning umumiy nam shimuvchanligini quyidagi formulasi orqali aniqlash mumkin [Ошибка! Источник ссылки не найден.]: Wum= ∑ φi 2 i=1 ⋅Gi⋅εi⋅hi⋅si ∑ Gi 2 i=1 ⋅hi⋅si ⋅100= 0.28⋅1.98⋅0.457⋅0.24⋅1 1.98⋅0.24⋅1 ⋅100=12.68% bu yеrda Wum - ikki qatlamli matoning umumiy gigroskopikligi (%), φi- i-qatlamning namni so‘rish qobiliyati (g/g) ( 2.3-jadval), Gi-i-qatlamdagi tola materialining zichligi (g/sm³), εi -iqatlamning g‘ovakligi (havo hajmi ulushi, 0 < ε < 1), hi - i-qatlamning qalinligi (sm), Si - iqatlamning yuza maydoni (sm²), i=1,2 - matoning birinchi va ikkinchi qatlami 2-jadval. Turli tola tarkibli matolarning nam so‘rish qobiliyati Mahsulot turi Namni so‘rish qobiliyati (g/g) Manba Paxta (xom) 0,7 – 1,3 Мельников Б.Н. Материаловедение текстильных материалов. – М.: Лёгкая индустрия, 2012. Paxta (ishlangan) 0,4 – 0,8 Каюмов Т., Хўжақулов Х. Тўқимачилик материалшунослиги. – Тошкент: Фан, 2005. Paxta mato 0,2 – 1,0 Воротникова Л.А. Физика текстильных материалов. – М.: Легпромбытиздат, 2015. Poliester 0,01 – 0,04 ГОСТ ISO 139 «Textiles — Standard atmospheres for conditioning and testing». Neylon 0,03 – 0,07 ISO 5085-1 «Textiles — Determination of water absorp Tajriba natijalari bo‘yicha gigroskopiklik 12,8% ga, nazariy hisoblashlar bo‘yicha 12,68% ga teng, nazariy bilan tajribaviy qiymatlar orasidagi farq 0,95% ni tashkil etdi. Bu farq nazariy hisoblash orqali aniqlangan matoni gigroskopikligining qiymati moyil ekanligidan dalolat beradi. Polotno o‘rilish asosida ishlab chiqariladigan ikki qatlamli matoning havo o‘tkazuvchanligi va gigroskopikligi 95% ishonch darajasiga muvofiq nazariy va amaliy natijalarning bir-biriga yaqinligidan dalolat beradi. Matoning havo o‘tkazuchanlik va nam o‘tkazuvchanligini nazariy baholash uchun keltirib chiqarilgan formulalar orqali aniqlash imkoniyati mavjudligi asoslab berildi va bu aniqliklardan ishlab chiqarishga keng qo‘llash uchun eksperimental tatqiqotlar o‘tkazishni taqozo etadi [8]. “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 313 Textile and light industry technologies