Scientific Article
O'zbekcha
Open Access
Пахтани майда ифлосликлардан тозалашда қозиқчали-планкали барабан планкаларининг таъсири
ШОПУЛАТОВ А.А., РАЙИМКУЛОВ Ж.К., БЕРДИМУРАТОВ У.Т., РОСУЛОВ Р.Х.
Abstracts
Maqolada paxtani mayda iflosliklardan tozalash qurilmasining qoziqli barabaniga ta’sir qiluvchi asosiy omillar tadqiq qilingan. Tadqiqot natijasida qurilma ishlashiga ta’sir qiluvchi asosiy omillarning optimal qiymatlari aniqlangan. O‘tkazilgan tajriba va regressiya tahlillari natijasida paxtani mayda iflosliklardan tozalash jarayonida umumiy tozalash samaradorligi hamda chigit shikastlanish (%) ulushi qurilmaning asosiy konstruktiv va texnologik parametrlariga bevosita bog‘liqligi aniqlandi. Takomillashtirilgan tozalash qurilmasida qoziqlar diametri, qoziqlar bilan to‘r panjara orasidagi masofa va qoziqli baraban aylanish tezligining optimal kombinatsiyasi mavjud bo‘lib, aynan shu ish rejimida tozalash samaradorligi maksimal qiymatlarga erishadi va chigit shikastlanishi minimal darajada saqlanishi ma’lum bo‘ldi. Kalit so‘zlar: paxta, mayda iflosliklar, qoziqli baraban, qoziqlar, aylanish chastotasi, qiyalik burchagi, tozalash zonasi, takomillashtirish, tozalash qurilmasi regressiya tenglamasi RESEARCH OF TECHNOLOGICAL PARAMETERS OF AN IMPROVED CLEANING DEVICE Sultonov M.M., Alokhodjaev A.M., Mirzaakxmedova D.Yu. Namangan state technical university. Annotation. The article studies the main factors affecting the pile drum of the cotton cleaning device from small impurities. As a result of the study, the optimal values of the main factors affecting the operation of the device were determined. As a result of the conducted experiments and regression analyses, it was found that the overall cleaning efficiency and the percentage of grain damage (%) in the process of cleaning cotton from small impurities are directly dependent on the main design and technological parameters of the device. The improved cleaning device has an optimal combination of pile diameter, distance between piles and mesh, and pile drum rotation speed, and it was found that in this operating mode, the cleaning efficiency reaches maximum values and grain damage is kept to a minimum. Keywords: cotton, small impurities, pile drum, piles, rotation frequency, slope angle, cleaning zone, improvement, cleaning device, regression equation
Пахтани майда ифлосликлаклардан тозалашда турли узунликдаги резинали планкалардан ўтувчи пахта оқимидан тозалаш самарадорлиги таҳлилида асосий сабаб такомиллашган турли узунликдаги резинани пахта бўлакчаси таъсирида кейинги барабанга узатишдаги резинанинг бикрлик коэффициентига ва резинали планканинг узунлигига боғлиқлиги аниқланди.
When analyzing the efficiency of cleaning the cotton flow passing through rubber plates of different lengths, the main reason for cleaning cotton from small impurities was determined - the dependence of the uniformity coefficient of rubber and the length of the rubber plate when transferring rubber of different lengths to the next drum under the influence of a piece of cotton.
References (14)
- 1. Фомин Ю.Г. «Разработка Фомин Ю.Г. «Разработка теоретических основ и средств повышения эффективности обработки тканей валковыми моделями отделочных машин» Дис. … докт. технических наук. Иваново: 2001. – 406 с.
- 2. Пейсахович А.А. «Исследование и разработка процесса парофазного крашения швейных ниток» Дис. … канд. технических наук. Дмитровград: 2012. – 112 с.
- 3. Белова И.Ю. «Совершенствование технологического прогресса ниточного соединения деталей швейных изделий» Дис. … канд. технических наук. – Иванова: 1998. – 160 с.
- 4. Новоселов А.Ю. «Разработка оборудования для повышения эффективности процесса локалъной герметизации ниточных строчек» Дис. … канд. технических наук. – Иванова: 2009. – 153 с.
- 5. Мезенцева А.В. «Профилирование поверхностей нитепроводящих устройств швейных машин промышленного назначения» Дис. … канд. технических наук. – Иванова: 2005. – 163 с. ПАХТАНИ МАЙДА ИФЛОСЛИКЛАРДАН ТОЗАЛАШДА ҚОЗИҚЧАЛИ-ПЛАНКАЛИ БАРАБАН ПЛАНКАЛАРИНИНГ ТАЪСИРИ 1Шопулатов А.А., 2Райимкулов Ж.К., 1Бердимуратов У.Т., 3Росулов Р.Х. 1Термиз давлат муҳандислик ва агротехнологиялар университети, 2Толали экинлар илмий тадқиқот инстиути, 3Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти. Аннотация. Пахтани майда ифлосликлаклардан тозалашда турли узунликдаги резинали планкалардан ўтувчи пахта оқимидан тозалаш самарадорлиги таҳлилида асосий сабаб такомиллашган турли узунликдаги резинани пахта бўлакчаси таъсирида кейинги барабанга узатишдаги резинанинг бикрлик коэффициентига ва резинали планканинг узунлигига боғлиқлиги аниқланди. Калит сўзлар: пахта, майда ифлослик, резина, планка, оқим, самарадорлик, планка, бикрлик. Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026
- To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari INFLUENCE OF SLATS OF A PEG-SLATED DRUM IN CLEANING COTTON FROM SMALL IMPURITIES 1Shopulatov A.A., 2Rayimkulov J.K., 1Berdimuratov U.T., 3Rosulov R.H. 1Termez state university of engineering and agricultural technology, 2Research institute of fiber crops, 3Tashkent institute of textile and light industry. Abstract. When analyzing the efficiency of cleaning the cotton flow passing through rubber plates of different lengths, the main reason for cleaning cotton from small impurities was determined - the dependence of the uniformity coefficient of rubber and the length of the rubber plate when transferring rubber of different lengths to the next drum under the influence of a piece of cotton. Keywords: cotton, small foreign impurities, rubber, bar, flow, efficiency, bar, rigidity. Кириш. Жинларнинг оптимал тартибда нормал ишлашини таъминлаш ҳамда толада талаб қилинадиган микдорда нуқсон ва ифлос аралашмалар бўлишига эришиш мақсадида, пахта тошлардан, металл буюмлардан, органик аралашмалардан, шунингдек, ўликдан тозаланади. Пахта мақбул намликкача қуритилгандан кейин тозаланади. Оғир аралашмалар — тошлар, металл буюмлар, очилмаган ва ярим очилган пахта кўсакларини тутиб қолиш учун ҳовли ва цехлараро пневмотранспорт тизимининг сепараторлари олдида ўрнатиладиган чизиқли тош туггичлар қўлланилади. Пахтани майда ифлос аралашмалардан тозалаш учун кўпинча 1ХК, (1-расм) ва УХК туридаги пахта тозалаш агрегатлари ёки қозикли барабанлари сони кўпайтирилган ёки камайтирилган тўрт каррали 1ХК туридаги тозалагичларни йиғишда фойдаланиладиган ЕН178 қозиқли блоклар ишлатилади. Бу тозалагичлар, секциялар ёки блокларда конструктив жиҳатдан бир хил бўлган барабанлар горизонтал текисликда кетма-кет қатор қилиб ўрнатилади. Қозиқли барабанлар остига ғалвирсимон тўр ўрнатилган бўлиб, пахтани тозалаш вақтида, улар орқали майда чиқиндилар ажралиб чиқади. Қозиқли барабанларнингбиринчи жуфти тепасига (пахтанинг ҳаракат йуналиши бўйича) таъминлаш валиги бўлган шахта ўрнатилган. Таъминлаш валикларининг айланиш тезлиги ИВА вариатори орқали созланади ва унинг ёрдамида иш унумдорлиги белгиланади. Бир қатор пахта заводлари ишлаб чиқаришдан олиб ташланган 6A-12M шнекли тозалагичлардан ҳам фойдаланади [1]. 1-расм. 1ХК русумли пахта тозалагичи 1-ЕН-178- қозиқли блоклар; 2-устунлар; 3-бункерлар. 1ХК русумли пахтани майда ифлосликлардан тозалаш тизими қозиқчали-планкали барабани ва тўрли юзаси пахтани майда ифлосликлардан тозалашга хизмат қилади, шунингдек, пахта тозалаш корхоналарининг асосий технологик жараёнларнинг бири ҳисобланади [2]. “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026
- Textile and light industry technologies Машинанинг тозалаш самарадорлигини оширишда қозиқчали-планкали барабаннинг планкалари ва тўрли юзаси жуда муҳим аҳамият касб этади. Бунда ҳар бир қозиқчали – планкали барабанлардан ўтувчи пахта оқимини майда ифлосликлардан тозалашда, асосан, ифлослик даражасига эга. Бунда пахта хом ашёси тозалагични бошланишдаги қозиқчалипланкали барабанларга тушганида тозалаш самарадорлиги юқори бўлади. Ҳар бир кейинги қозиқчали-планкали барабанга ўтганида пахта таркибидан ифлос аралашмаларнинг миқдори камайиши кузатилади. Тозалагичда 8 та қозиқчали-планкали барабанлар мавжуд бўлиб, қозиқчаларнинг тўрли юза билан орасидаги тирқиш 15-18 мм бўлганда пахта миқдорини ошишига, толаларни шикастланмаслигига, шунингдек, пахта оқимини тиқилмаслигига йўл қўймаслик керак. Қозиқчалар қадами 50 ммни ташкил этиб, улар қоплама юзасида шахмат тартибида ўрнатилади, қозиқчалар диаметри 12 мм ни, баландлиги 50 мм ни, планкалар баландлиги 30 мм ни ташкил этганда, тўрли юза бўйлаб сидириш орқали тозаланишини ҳисобга олинса, пахтанинг тўрли юзасида сидиришни яхшилайди ва тозалаш самарадорлигини ортишига олиб келади
- [3]. Шунинг учун, амалда ишлаб чиқарилган 1ХК пахтани майда ифлосликлардан тозалаш тизимида ишлатиладиган қозиқчали-планкали барабанларнинг планкаларидаги ўрнатилган резина ўлчамининг ўзгариши пахта хом ашёсининг таркибидаги ифлослик миқдорининг ўзгаришига олиб келади (2-расм). 2-расм. Турли узунликда резинали планкали барабаннинг пахта бўлакчасига таъсир схемаси Тозалаш тизимидаги пахта хом ашёсининг бошидан охиригача тозалаш самарадорлигини камайтирмасдан ишлатиш мумкин. Бу эса пахтадан майда ифлосликлардан тозалаш самарадорлигини юқори миқдорларига эришиш имкониятини беради. Пахта оқимига қозиқчалар таъсирида S АВ = ёй бўйлаб таъсир қилувчи ташқи кучлар натижасидаги ҳаракатини аниқлашда С.М.Тарг тенгламасидан фойдаланамиз. Ҳар бир қозиқчали-планкали барабандан пахта оқимидан майда ифлосликларни ажратишда турли узунликдаги ўрнатилган резинали планкалар L узунлигигача ўзгартириб тозалаш самарадорлигига таъсирини таҳлил қиламиз. t k g m f g m L m s m s m + + + = + cos sin 2 2 cos sin 2 2 + + = − + g f g L s m k s s (1) бу ерда f–ишқаланиш коэффициенти; –қозиқчанинг тезлиги; t S = -турли узунликда резинали планка таъсирида босиб ўтадиган масофа; k–эластиклик коэффициенти; s m Fкор = 2 - Кариолис кучи; L m F к м = 2 . - марказдан қочма кучи; g m F = – оғирлик кучи қилади.
- 2 Z m k = -белгилаш киритамиз. (1) тенгламанинг чап қисми бир жинсли тенгламани қуйидаги кўринишда ифодлаймиз. Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026
- To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari 0 2 2 2 = − + z (2) умумий ечими қуйидагича бўлади t t e c e c y 2 1 2 1 1 + = (3) бу ерда 2 2 112 + − = z у ҳолда (3) тенгламани кўриниши қуйидагича бўлади 2 2 2 2 + − − + + − + = (4) (1) тенгламани ўнг томонини хусусий ечимини t z t z e c e c y ) ( 2 ) ( 1 1 t B t А y sin cos 2 + = (5) кўринишида ифодалаймиз бу ерда t = га тенг бўлади. t B t А y + − = cos sin 2 (6) t B t А y − − = 2 2 2 sin cos (6) тенгликларни (1) тенгликка қўйиб, ўзгармас коэффициентларни аниқлаймиз. − − − + − − ) cos sin ( 2 sin cos 2 2 t B t A t B t A t fg t g t B t А m k t B t A (7) + = + − + − cos sin ) sin cos ( ) sin cos ( Юқоридаги тенгламаларни бир неча ўзгартиришлардан сўнг пахтани майда ифлосликлардан тозалашда турли узунликдаги резинали планкадаги пахта оқимидан бир ҳил тозалаш самарадорлигига эришишда планкаларнинг узунлиги ва бурчак тезликлари хар бир планкалар ва пахта массасига боғлиқли тенгламаси келтириб чиқарилди: − + + + − + + = + − − + + − (8) fg m k g e N e M y t z t z g f g m k sin ) ( 4 2 2 2 2 2 cos 2 2 2 2 + − t t m k 4 2 2 − + m k 2 2 4 Ҳар бир қозиқчали-планкали барабандаги пахта оқимидан бир хил тозалаш самарадорлигига эришишдаги турли узунликдаги резинали планканинг бикрлигига боғлиқлигини Maple дастуридан фойдаланиб, профилларда таҳлил қиламиз (3-расм). 3-расм. Пахтанинг тозалаш самарадорлигини оширишда турли узунликдаги резинали планкаларнинг бикрлигини турли хил k1=1,0H/мм; k2=1,2H/мм; k3=1,4H/мм қийматларида вақтга боғлиқлик графиклари 4-расм. Пахтанинг майда ифлосликдан тозалашда турли узунликдаги резинали планкаларини турли хил h1=35мм; h2=40мм; h3=45мм қийматларида вақтга боғлиқлик графиги “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026
- Textile and light industry technologies Ҳар бир қозиқчали барабандаги пахта оқимидан бир хил тозалаш самарадорлигига эришишдаги қозиқчалардан ўтадиган пахта массасига боғлиқлигини Maple дастуридан фойдаланиб, профилларда таҳлил қиламиз (4-расм). Юқоридаги графиклар таҳлилидан турли узунликдаги резинали планкалардан ўтувчи пахта оқимидан майда ифлосликлардан тозалаш самарадорлиги таҳлилида асосий сабаб такомиллашган турли узунликдаги резинани пахта бўлакчаси таъсирида кейинги барабанга узатишдаги резинанинг бикрлик коэффициентига ва резинали планканинг узунлигига боғлиқлик графиклари келтирилган, резинали планканинг бикрлигини k2=1,2H/мм қийматида ҳамда резинали планка узунлигининг h2=35мм қийматларида AB=S=40 см масофага узатилиши пахта бўлакчасининг механик шикастланишини камайтиради. Адабиётлар рўйхати
- 1. Пахтани дастлабки ишлашни мувофиқлаштирилган технологияси (ПДИ 30-2017). Ўзпахтасаноат. Тошкент 2017.
- 2. Пахта толаси. Техникавий шартлар. Ўзбекистон давлат стандарти O‘z Dst 604-2001. Стандартлаштириш, метрология ва сертификатлаштириш Ўзбекистон давлат маркази, Тошкент 2001.
- 3. Пахтани дастлабки қайта ишлаш (ўқув қўлланма) Э. Зикирёевнинг умумий тахрири остида. Тошкент, Мехнат 20024. TAKOMILLASHTIRILGAN TOZALASH QURILMASINING TEXNOLOGIK PARAMETRLARINI TADQIQ QILISH Sultonov M.M., Aloxodjayev A.M., Mirzaaxmedova D.Yu. Namangan davlat texnika universiteti. Annotatsiya. Maqolada paxtani mayda iflosliklardan tozalash qurilmasining qoziqli barabaniga ta’sir qiluvchi asosiy omillar tadqiq qilingan. Tadqiqot natijasida qurilma ishlashiga ta’sir qiluvchi asosiy omillarning optimal qiymatlari aniqlangan. O‘tkazilgan tajriba va regressiya tahlillari natijasida paxtani mayda iflosliklardan tozalash jarayonida umumiy tozalash samaradorligi hamda chigit shikastlanish (%) ulushi qurilmaning asosiy konstruktiv va texnologik parametrlariga bevosita bog‘liqligi aniqlandi. Takomillashtirilgan tozalash qurilmasida qoziqlar diametri, qoziqlar bilan to‘r panjara orasidagi masofa va qoziqli baraban aylanish tezligining optimal kombinatsiyasi mavjud bo‘lib, aynan shu ish rejimida tozalash samaradorligi maksimal qiymatlarga erishadi va chigit shikastlanishi minimal darajada saqlanishi ma’lum bo‘ldi. Kalit so‘zlar: paxta, mayda iflosliklar, qoziqli baraban, qoziqlar, aylanish chastotasi, qiyalik burchagi, tozalash zonasi, takomillashtirish, tozalash qurilmasi regressiya tenglamasi RESEARCH OF TECHNOLOGICAL PARAMETERS OF AN IMPROVED CLEANING DEVICE Sultonov M.M., Alokhodjaev A.M., Mirzaakxmedova D.Yu. Namangan state technical university. Annotation. The article studies the main factors affecting the pile drum of the cotton cleaning device from small impurities. As a result of the study, the optimal values of the main factors affecting the operation of the device were determined. As a result of the conducted experiments and regression analyses, it was found that the overall cleaning efficiency and the percentage of grain damage (%) in the process of cleaning cotton from small impurities are directly dependent on the main design and technological parameters of the device. The improved cleaning device has an optimal combination of pile diameter, distance between piles and mesh, and pile drum rotation speed, and it was found that in this operating mode, the cleaning efficiency reaches maximum values and grain damage is kept to a minimum. Keywords: cotton, small impurities, pile drum, piles, rotation frequency, slope angle, cleaning zone, improvement, cleaning device, regression equation Kirish. Paxtani mayda iflosliklardan tozalash qurilmasini takomillashtirishdan maqsad paxta titish darajasida ketma-ket oshirish orqali tozalashning maksimal darajasiga erishishdan iborat. Buning uchun kostruksiya to‘rtta tituvchi qoziqli barabanlari qoziqlari baraban yuzasi Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026 340