E lektron kutubxonani yaratishda zamonaviy dasturiy-texnik ta’minot

introduction of new information resources. Keywords: electronic library, information society, traditional library, non-traditional library, digital library, telecommunications, information resources, “information for all”, integration. Eng ilg‘or elektron kutubxonalar an’anaviy kutubxonalardan sezilarli afzalliklarga ega. Birinchidan, asosiy afzallik, axborotning joylashuvi va uning iste’molchilaridan qat’i nazar, barcha manfaatdor foydalanuvchilar uchun ma’lumotlarga ommaviy kirish tamoyilini tо‘liq amalga oshirishning potensial qobiliyatidadir. Bu borada “Axborot hamma uchun” degan iborani asosiy omil deb hisoblash muhim. Ikkinchidan, elektron axborot tizimlari butun dunyo ma’lumotlari iste’molchilarining butun dunyo aholisi uchun universal mavjudligini taklif qilib, jamoatchilikka ochiqlik tamoyilini tushunishni tubdan kengaytirish imkonini beradi. Boshqa afzalliklarga quyidagilar kiradi: Kutubxona xizmatlari sifatining sezilarli darajada oshishi, kutubxona binolariga bо‘lgan ehtiyojning kamayishi, tunu kun ishlashi, xizmat kо‘rsatishning yuqori samaradorligi, shu jumladan elektron hujjat yetkazib berish orqali, kutubxonaning rivojlanishiga ijobiy ta’sir kо‘rsatadi. Ta’lim tizimidagi ijobiy о‘zgarishlar, xarakter, mazmun, kutubxona xodimlarining mehnat sharoitlari va boshqalar singari afzalliklari ham mavjuddir. Albatta, bu xususiyatlarning barchasi butun dunyoda, shu jumladan О‘zbekistonda ham zamonaviy va texnik shart-sharoitlari mavjud. Ishonch bilan aytish mumkin: elektron kutubxonalar axborot jamiyatida kutubxona mavjudligining funksional yangi, istiqbolli, istiqbolli shakli bо‘lib, uning asosiy maqsadi kutubxona xizmatini yaxshilashdir. XXI-asrda ular jahon kutubxonachiligi va barcha axborot faoliyati rivojlanishining asosiy yо‘nalishiga aylanadi, kutubxonalarni barcha axborot faoliyatini amalga oshirishga yaqinlashtiradi. Shu bilan birga, elektron kutubxonaning mutlaqo aniq afzalliklariga qaramay, kutubxonachilik nazariyasi va amaliyoti uning yutuqlarini о‘zlashtirishda orqada qolmoqda. Bu hodisa barcha mamlakatlar uchun xosdir. О‘zbekiston ham kutubxona-axborot faoliyatini takomillashtirishning istiqbolli yо‘nalishlaridan chetda emas, shuning uchun xam kutubxona – axborot faoliyatiga davlat siyosati darajasida ahamiyat berilmoqda. Lekin ushbu sohada fundamental nazariy ishlanmalar mavjud emas. Elektron kutubxonaning muhim xususiyatlari, uning an’anaviy kutubxona bilan aloqasi, axborot resurslari, kutubxona xizmatini yaxshilashdagi о‘rni, axborot salohiyatidan foydalanish metodologiyasi, gumanitar, “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 372 Exact and socioeconomic sciences huquqiy va boshqa muhim jihatlari yetarlicha о‘rganilmagan. Atamalar borasida emas ayrim mutaxassislar uchun bu elektron kutubxona, boshqalar uchun raqamli, ba’zilar uchun virtual, kimlardir uchun gibrid bо‘lsa, boshqa tushunchalar ham mavjud. Elektron kutubxona kitoblarining mohiyatini о‘rganishdagi nazariy kechikish kutubxona amaliyotiga salbiy ta’sir kо‘rsatmoqda. Bu, birinchi navbatda, elektron axborot tizimlarini yaratish va ulardan foydalanish bо‘yicha olib borilayotgan ishlar kо‘lami na mavjud ehtiyojlarga, na mavjud imkoniyatlarga mos kelmasligida ifodalanadi. Shu nuqtai nazardan, masalan, AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada, Yaponiya va boshqa ba’zi mamlakatlar tomonidan erishilgan darajadan hali ham uzoqdir. Qayd etilgan kechikish kutubxona-axborot faoliyati doirasidan ancha oshib ketadi. Hech shubha yо‘qki, XXI asrda insoniyat jamiyati nihoyat axborot makoniga aylanadi. Axborot omilidan eng tо‘liq va samarali foydalanadigan davlatlar bunda muvaffaqiyat qozonadi. Elektron kutubxonalar bunday jamiyat imkoniyatlarini rо‘yobga chiqarishning prinsipial muhim vositasidir. Chunki “innovatsiyalar moddiy, raqamli, hamda biologik dunyodagi texnologiyalar birlashuvida bir-birini kuchaytirishi va jadallashtirilishi natijasida rivojlanishning burilishi nuqtasiga shiddat bilan yaqinlashib bormoqda” [2.B.10]. Elektron kutubxonani axborotlashga jamiyatda kutubxona mavjudligining shakli sifatida tadqiq etishning nazariy-amaliy ahamiyati quyidagilardan iborat: • Elektron kutubxonalar bilan bog‘liq eng muhim zamonaviy mahalliy va xorijiy nazariy axborot manbalarining asosiy mazmunini umumlashtirishga imkoniyat yaratadi. • An’anaviy mahalliy kutubxonalarni elektron kutubxonaga aylantirish uchun nazariy shartsharoitlar yaratadi. • Ular kutubxonalarning kengroq sinfi, jumladan kutubxona kitoblari bilan keyingi kutubxona tadqiqotlarida ishlash imkonini beradi. Kutubxona qurilishining maqsadlarini belgilashga yangi yо‘riqnomalarni kiritish, natijalarini aprobatsiya qilishga yordam beradi. XXI-asr kutubxonalariga borgan sari murakkab vazifalar qо‘yilmoqda, ularni hal qilish nafaqat ish usullarini, balki ularning mavjudligini ham tubdan о‘zgartirishni talab qiladi. Axborot texnologiyalarining tez о‘zgaruvchanligi kutubxona ishining deyarli barcha sohalariga ta’sir kо‘rsatib, kutubxonachilarni ilmiy ma’lumotlar, dasturiy ta’minot va texnik vositalarni joriy etishga, о‘zlari yaratishga va deyarli har qanday axborotga bо‘lgan ehtiyojni qondirishga qaratilgan kutubxona-bibliografik va axborot muammolarini hal qilish uchun kutubxonalarga turli elektron nashr resurslarini kiritishga undaydi. “Bu holat bugungi kunda hududiy va boshqa subyektlarda о‘zaro hamkorlik qilayotgan, pirovardida – Yagona elektron axborot muhitini yaratishga xizmat qiluvchi axborot makonini tashkil etuvchi elektron axborot tizimlarining paydo bо‘lishiga turtki bо‘ldi [4.122-B] Raqamli kutubxonalar faoliyati kutubxona-axborot xizmatlarini yaxshilashga qaratilgan bо‘lib, ular oldinga siljish va istiqbollar bilan bog‘liqdir. Elektron tizim ichki va tashqi bog‘lanishlarga ega bо‘lgan quyi tizimlar, tarkibiy qismlar va elementlardan tashkil topgan murakkab, kam о‘rganilgan tizim. Uning mohiyati elektron tizimning maqsadi, yaratilishi va faoliyatining vazifalari, funksiyalari, mazmuni va tuzilishini nazarda tutadi. Elektron kutubxonani yaratishdan asosiy maqsad zamonaviy dasturiy-texnik vositalar va ilmiy axborotlardan samarali foydalanish orqali foydalanuvchilar uchun axborot xizmatlari sifatini oshirish, sayyoramiz foydalanuvchilarining keng doirasi foydalanishi mumkin bо‘lgan axborot resurslari va xizmatlar sonini kengaytirishdan iborat. Elektron kutubxona yangi texnik va texnologik asosga asoslangan, ilmiy va texnologik ma’lumotlar, kompyuterlar, dasturiy ta’minot, matematik, lingvistik, apparat, telekommunikatsiya, tarmoq resurslari va boshqalarni о‘z ichiga olgan an’anaviy va noan’anaviy narsalarni amalga oshiradigan integral, kо‘p funksiyali kompleks ekanligi isbotlangan. Shu bilan birga, aksariyat hollarda elektron xavfsizlik an’anaviylikni yangi xizmatlar turlari bilan tо‘ldiradi (elektron Development of science and technology Scientific and technical journal №1/2026 373 Aniq va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar buyurtma berish va hujjatlarni yetkazib berish, kechiktirilgan (of-layn) va darhol (on-layn) ish rejimlari va boshqalar) tarmoq axborot resurslaridan foydalanish hisobiga uning imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirish, xizmat kо‘rsatish samaradorligini oshirish, vaqt va geografik omillarga bog‘liqlikni tо‘liq bartaraf etish, foydalanuvchilarga kutubxona-bibliografik va axborot xizmatlari kо‘rsatishning boshqa sifat parametrlarini yaxshilashga xizmat qiladi. Raqamli elektronika tarkibida ikkita asosiy komponent aniqlangan: a) ularning dasturiy apparat vositalari va tizimlarining tarkibi; b) raqamli kutubxonani foydalanuvchilarga turli axborot xizmatlari va mahsulotlarini taqdim etuvchi axborot resurslari bilan tо‘ldirishdan iboratdir. Raqamli kutubxona tuzilmasining asoslari dasturiy-texnik va kutubxona jarayonlarini avtomatlashtirish tizimlarini joriy etish bosqichlariga qо‘yiladi va an’anaviy kutubxonalarga raqamli kutubxona texnologiyalarini joriy etish bilan yanada rivojlantiriladi. Dasturiy-texnik vositalar va elektron axborot tizimlarining tarkibi ushbu tadqiqotda mashinada о‘qiladigan asl nusxalar va hujjatlarning nusxalari tо‘plami sifatida kо‘rib chiqiladi: sayt va uning yaratuvchilari haqidagi ma’lumotlar; ma’lumotnoma materiallari; elektron ma’lumotlar bazalari va kataloglari; Hujjatlar, grafik, audio va boshqa multimedia materiallarining tо‘liq matnli mashina о‘qishi mumkin bо‘lgan tо‘plamlari. Raqamli elektron tizimlarning о‘zaro aloqasi sxemalari Internet, Intranet texnologiyalarini hisobga olgan holda individual, mahalliy, korporativ va global elektron raqamli tizimlarning prototiplarini aks ettiruvchi sxemalar ishlab chiqildi, bu raqamli elektronlarning о‘zaro ta’sirini tashkil etish muammolarini hal qilish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi turli hududiy makonlardagi tizimlar. Elektron kutubxonalardagi axborot resurslarining turlari an’anaviy kutubxonalarda qо‘llanilayotganidan farq qilmaydi va informatika fanida umumiy qabul qilingan axborot turlariga taalluqliligi aniqlandi. Shu bilan birga, elektron ma’lumotlar uchun eng muhimi: tо‘liqligi, ishonchliligi va aniqligi, xavfsizligi va saqlanishi, shuningdek, elektron ma’lumotlarning istalgan vaqtda foydalanuvchilar uchun ochiqligini ta’minlashdir. Elektron kutubxonada elektron nashr resurslari mazmuni kо‘p qirrali ekanligidan tashqari, ular о‘zlarida va global Internetdagi boshqa serverlarda joylashgan elektron hujjatlarni о‘z ichiga oladi. Nashr resurslari raqamli kutubxonalar mazmunining о‘ziga xos xususiyati foydalanuvchilar tomonidan ularning ehtiyojlariga javob beradigan tegishli ma’lumotlarni olishni tashkil qilish uchun zarur bо‘lgan qо‘shimcha ma’lumotlarni kiritish zaruratidir. Aksariyat mutaxassislar ushbu maqsadda tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri tegishli elektron nashr resursiga kiritilgan metama’lumotlardan foydalanadilar. Xulosa sifatida aytish mumkinki, birinchidan, elektron kutubxona axborotlashgan jamiyatda kutubxona mavjudligining nisbatan mustaqil, istiqbolli shakli bо‘lib, u an’anaviy va noan’anaviy kutubxona funksiyalarini prinsipial yangi texnik va texnologik asosda, shu jumladan, yangi ma’lumotlarni amalga oshirishga yо‘naltirilgan yaxlit ijtimoiy-texnik majmuadir. О‘z tarkibiga texnologiyalar, kompyuterlar va periferik qurilmalar; dasturiy ta’minot, matematik, lingvistik yordam, telekommunikatsiya, tarmoq axborot resurslarini birlashtirgan. Ikkinchidan, elektron kutubxona foydalanuvchilarga xizmat kо‘rsatishning prinsipial yangi shakli bо‘lib, an’anaviy kutubxona kabi, u yuqorida aytib о‘tilganlardan tashqari, kitobxonlar, kutubxona va boshqa xodimlar, ma’lumotlar majmuasi, moddiy-texnika bazasi va boshqa atributlarni о‘z ichiga oladi. Binobarin, kutubxonachilikning yanada rivojlanishi an’anaviy va elektron kutubxonalarning birgalikdagi evolyusiyasi, yonma-yon yashashi, о‘zaro ta’siri, bir-birini tо‘ldiruvchiligi, uzviy qо‘shilishi, ularni muvofiqlashtirishi, hamkorligi, mahalliy, mintaqaviy, milliy va xalqaro miqyosda integratsiyalashuvi, axborot texnologiyalaridan foydalanish yо‘lidan boradi. Uchinchidan, elektron kutubxonaning ulkan axborot salohiyatidan unumli foydalanish nafaqat texnik va texnologik, balki ijtimoiy, psixologik va pedagogik muammolarni ham hal etishga “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 374