Kimyoviy ishlov berish orqali olingan quduq mahsulotiga deemulgatorning xlorid kislota ishtirokida ta’sirining samaradorligini tadqiq etish

Kirish. Ishlatishning uchinchi va to‘rtinchi bosqichida turgan konlarda neftni samarali qazib olish neft konlari kimyosini qo‘llamasdan amalga oshirib bo‘lmaydi. Turli xil kimyoviy reagentlardan foydalanish neft va qatlam suvining xususiyatlariga turlicha ta’sir ko‘rsatadi, bu esa o‘z navbatida, berilayotgan deemulgator miqdorini doimiy ravishda to‘g‘rilashni talab qiladi. O‘zbekiston hududida neft uyumlarining ishlatish tizimi har xil bo‘lganligi uchun har bir obyektga o‘ziga xos ishlatish usulini tanlash talab etiladi. Quduq neft qazib olishga iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lsa, lekin neft berish tezligi qoniqarsiz bo‘lgan hollarda uning unumdorligini oshirish maqsadida qatlamlarga ta’sir qilish mumkin. Kislota bilan qayta ishlash kislotaning ayrim tog‘ jinsi turlarini eritish qobiliyatiga ega ekanligiga asoslangan. Natijada u g‘ovak ariqchalarini tozalaydi va kengaytiradi, o‘tkazuvchanlikni ko‘paytiradi hamda quduq unumdorligini oshiradi. Qatlamlarga ishlov berishda ko‘p hollarda xlorid (HCl) va ftorid (HF) kislotalar qo‘llaniladi. Tuzli kislota bilan qayta ishlashda kislota neft va gaz konlarini tashkil etgan mahsuldor karbonat qatlamlar (ohaktosh, dolomit, dolomitli ohaktosh) ni eritadi [1,2]. Metodlar. Tadqiqotda quyidagi tadqiqot usullaridan foydalanilgan: mikroskopda ko‘rish, neftning suvsizlanish darajasi va tezligini aniqlash, aylanma tomchi usuli bilan «neft - qatlam suvi - xlorid kislota» fazalari chegarasida fazalararo taranglik qiymatini aniqlash. Emulsiyaning dispersligi «Olympus LEXT OLS5000» mikroskopi yordamida baholandi. SNEni xlorid kislota ishtirokida parchalash samaradorligini o‘rganish umumiy qabul qilingan «Bottle Test» usulida amalga oshirildi, unga ko‘ra suvsizlanish tezligi va tindirilgan neftdagi suvning qoldiq miqdori aniqlandi. Fazalararo taranglik tadqiqotlari SVT15N (DataPhysics) videotenziometrida aylanuvchi tomchi usulida amalga oshirildi. Natijalar. Mikroskoplash, neftning suvsizlanish darajasi va tezligini aniqlash, «neft - qatlam suvi - xlorid kislota» fazalari chegarasida fazalararo taranglik qiymatini o‘lchash usullaridan foydalangan holda SNEni parchalash samaradorligiga xlorid kislotaning ta’sirini baholash bo‘yicha tadqiqot natijalari keltirilgan. Eksperimental tadqiqotlar natijalari neftni suvsizlantirish jarayonlari samaradorligiga xlorid kislotaning salbiy ta’sirini tasdiqladi. Kislota konsentratsiyasining ortishi bilan dispers faza tomchilarining o‘rtacha o‘lchami kamayishi va SNEning agregativ barqarorligi ortishi aniqlandi, bu esa neft tindirgichlari oraliq qatlamlarining holati va ishlash qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuni ta’kidlash kerakki, emulsiyadagi xlorid kislota miqdorining har bir qiymati uchun deemulgatorning optimal sarfi kuzatiladi. O‘tkazilgan tadqiqotlar asosida tanlangan sinov obyekti uchun deemulgatorning optimal sarfi SNE tarkibidagi xlorid kislota miqdoriga bog‘liqligi aniqlandi. Neft va gaz qazib olish korxonasining asosiy maqsadi uglevodorodlarni qazib olishning yuqori darajasini saqlab qolishdir, shu jumladan, turli xil geologik va texnik tadbirlarni (GTT) qo‘llash orqali amalga oshirish bo‘lib, ularning aksariyati turli xil funksional ta’sirga ega reagentlarni qo‘llashga asoslangan. Turli sinf birikmalari: kislotalar, polimerlar, sirt faol moddalar (SFM), elektrolitlar, kislorodli komponentlar va boshqalarni o‘z ichiga olgan neft konlari Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 69 Kimyo va kimyoviy texnologiyalar kimyosidan jadal foydalanish suv-neft emulsiyalarining (SNE) barqarorligiga va neftni suvsizlantirish jarayonlarining samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Buxoro-Xiva neft-gazli o‘lkasi konlarida o‘tkazilgan GTT tahlili shuni ko‘rsatadiki, eng ko‘p qo‘llaniladigan choratadbirlar xlorid kislotali ishlov berishdir. Tadqiqotlarda reaksiyaga kirishmagan xlorid kislotasining bir qismi quduq mahsulotini yig‘ish va tayyorlash tizimiga tushishi va shu bilan neftni suvsizlantirish samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Xlorid kislota kimyoviy faol modda bo‘lib, emulsiyaning suv va neft fazalari bilan o‘zaro ta’sirlashishga qodir, bunda, odatda, SNE barqarorligining oshishi qayd etiladi va natijada deemulgator dozasini o‘zgartirish yoki neftni tayyorlash obyektlari uskunalari ishining texnologik parametrlarini to‘g‘rilash zarurati tug‘iladi. Kislota neft emulsiyalarining sirt xususiyatlarini o‘zgartirishga yordam beradi, fazalararo taranglik qiymatiga va tizimning dispersligiga ta’sir qiladi. Xlorid kislota ta’sirida smolalar va asfaltenlarning protonlanishi mumkin, barqaror SNE paydo bo‘lishi esa neft tindirgichining oraliq qatlami ishini murakkablashtiradi, bu esa neft va suv fazalarini ajratish samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi [3, 6]. Misol tariqasida, 1-rasmda ko‘proq hajmli xlorid kislotasi bilan ishlov berish, chuqurlik jihozlarini yuvish va quduq tubi sohasida xlorid kislotasi eritmasi bilan ishlov berishdan so‘ng, qatlam suvlarini dastlabki ajratish qurilmalarining (SDAQ) quduq mahsulotining suvlanganlik darajasining o‘zgarishi natijalari ko‘rsatilgan. Keltirilgan ma’lumotlardan kelib chiqadiki, kislotali kompozitsiyalarni qo‘llash neftning suvlanganligi oshishiga olib keladi: texnologik reglament me’yorlaridan (10%) 2-3 marta oshib ketishi qayd etiladi, bunda deemulgator sarfining 30% ga oshishi, tindirgichlardagi quduq mahsuloti hajmi kislota bilan o‘zaro ta’sirlashmagan emulsiya bilan almashtirilmaguncha, neftni suvsizlantirish jarayonining sezilarli yaxshilanishiga olib kelmaydi. 1-rasm. Quduqda kislotali ishlov berishdan keyin SDAQdan chiqishda suvlanganlikning o‘zgarishi Ushbu ishda neftni suvsizlantirish jarayonlariga xlorid kislotaning ta’sirini aniqlash, shuningdek, xlorid kislota ishtirokida SNEni parchalash uchun deemulgator sarfini optimallashtirishga qaratilgan laboratoriya tadqiqotlari natijalari keltirilgan. Tadqiqotlar organik erituvchida eritilgan sanoat deemulgatori – DEKS 017 ishtirokida olib borildi. Turli konsentratsiyali xlorid kislotali SNEni deemulgator ishtirokida va ishtirokisiz mikroskopiya qilish natijalari 2-5-rasmlarda keltirilgan. Mikroskoplash uchun namunalar emulsiya “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 70 Chemistry and chemical technologies qatlamining o‘rta darajasidan, emulsiyadan olingan namunadan (2 va 3-rasmlar), shuningdek, emulsiya tindirilgandan so‘ng uglevodorod qatlamining o‘rta darajasidan (3-rasm) olindi. Emulsion qavat o‘rta darajasidan olingan namuna mikroskopik ko‘rinishlari 2-rasm. Suv-neft emulsiyasini suvsizlantirish jarayoniga kislotaning ta’siri (kattalashtirish x 20) Emulsion qavat o‘rta darajasidan olingan namuna mikroskopik ko‘rinishlari Emulsiya tingandan keyin uglevodorodli qavat o‘rta darajasidan olingan namuna mikroskopik ko‘rinishlari 3-rasm. 100 g/t sarfli deemulgator ishtirokida suv-neft emulsiyasini suvsizlantirish jarayoniga kislotaning ta’siri (kattalashtirish x20) Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, xlorid kislota konsentratsiyasining oshishi SNE dispersligining oshishiga olib keladi. Dispers fazaning o‘rtacha diametri va dispersiyaning eng katta darajada o‘zgarishi deemulgatorli SNE uchun xosdir: SNE dispersligining keskin pasayishi kuzatiladi va HCl konsentratsiyasi 500 ppm dan oshganda disperslik sezilarsiz darajada oshadi. Oraliq (uglevodorod) qatlam o‘rta qismining dispersligidagi farqlar emulsiya tayyorlangandan so‘ng darhol, shuningdek, uning tindirilishidan so‘ng bir-biridan sezilarli darajada farq qilmaydi, ammo SNEdagi xlorid kislota konsentratsiyasining butun diapazonida tomchilarning o‘rtacha Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 71 Kimyo va kimyoviy texnologiyalar diametrining kichikligi va dispersiya emulsiyaning uglevodorod qatlami uchun uning tindirilishidan keyin, tayyorlashdan keyin xarakterlidir. Tadqiqotning keyingi bosqichida xlorid kislota miqdorini o‘zgartirib, deemulgator konsentratsiyasi 100 g/t bo‘lgan SNEning agregativ barqarorligi (AB) aniqlandi. 4-rasm. SNE tomchisi o‘rtacha diametriga tuzli kislota konsentratsiyasi ta’sirining bog‘liqligi 5-rasm. SNE tomchisi dispersligiga tuzli kislota konsentratsiyasi ta’sirining bog‘liqligi Emulsiya qatlamining o‘rta (umumiy balandlikning 50%) va pastki (umumiy balandlikning 10%) qismlarining AB emulsiya tayyorlangandan so‘ng darhol baholandi. Xlorid kislota konsentratsiyasi ortishi bilan AB qiymatlari ortadi, SNEdagi xlorid kislota konsentratsiyasi 534 ppm ga yetganda esa 100% ni tashkil etadi, bunda o‘rta qismdagi AB SNEning pastki qismiga “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 72 Chemistry and chemical technologies nisbatan yuqori bo‘ladi (6-rasm). Shunday qilib, SNE tarkibida xlorid kislotasining mavjudligi oraliq qatlamning o‘sishiga va uning agregativ barqarorligini oshirishga yordam beradi. Xlorid kislota ishtirokida emulsiya barqarorligini oshirish mexanizmini baholash uchun fazalararo taranglik qiymatining o‘zgarishi bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazildi. 7-rasmda deemulgator sarfi 0, 100 va 200 g/t bo‘lganda «neft - qatlam suvi - HCl» fazalari chegarasida fazalararo taranglik qiymatining o‘zgarishi keltirilgan. Keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, deemulgator konsentratsiyasining oshishi fazalararo taranglik qiymatining pasayishiga olib keladi [4,7]. 6-rasm. Oraliq qavat agregativ barqarorligining tuzli kislota miqdoriga bog‘liqligi 7-rasm. “Neft-suv” fazalararo sirt tarangligining tuzli kislota konsentratsiyasi va deemulgator sarfiga bog‘liq holda o‘zgarishi Deemulgator bo‘lmaganda, shuningdek, uning turli dozalarida «neft - qatlam kislotasi - HCl» chegarasida fazalararo taranglik o‘zgarishining bog‘liqlik tabiati simbat bo‘lib chiqdi: dastlab fazalararo taranglik ning pasayishi kuzatiladi, keyin fazalararo taranglik ning doimiy qiymatlari sohasi qayd etiladi, xlorid kislotaning konsentratsiyasi 1300-1400 ppm dan oshganda fazalararo Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 73 Kimyo va kimyoviy texnologiyalar taranglik ning o‘sishi sodir bo‘ladi. Ushbu qonuniyat eng ko‘p darajada deemulgatorning yo‘qligida namoyon bo‘ladi, deemulgatorning konsentratsiyasi 200 g/t gacha oshganda fazalararo taranglikning oshishi sezilarli emas. Xlorid kislotaning yuqori konsentratsiyalarida kuzatiladigan qonuniyatlar neft smolalari va asfaltenlarini protonlash jarayoni va fazalarning qo‘shimcha yuzasini hosil qilish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, bu esa SNEdagi deemulgatorning turli konsentratsiyalarida fazalararo taranglik qiymatiga ta’sir qiladi. SNEni suvsizlantirish jarayonini deemulgatorning turli dozalari va xlorid kislota konsentratsiyasida o‘rganish natijalari 1-jadvalda va 8-10-rasmlarda keltirilgan [5]. 1-jadval. 100 g/t sarfli deemulgator ishtirokida emulsiyani parchalashga kislota ta’sirining tadqiqot natijalari Emulsiyada HCl konsentratsiyasi, ppm Suvsizlantirish darajasi, % Tindirishdan keyin neftdagi suvning qoldiq miqdori, % 20 min 40 min 60 min 100 min 0 83 93 95 98 3 429 76 91 93 97 2 822 62 74 80 86 5 1294 47 61 66 70 30 1684 28 42 54 62 41 2156 15 33 45 49 49 8-rasm. Suvsizlanish darajasining 429 ppm konsentratsiyadagi tuzli kislota ishtirokida deemulgator sarfiga bog‘liqligi “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №1/2026 74 Chemistry and chemical technologies 9-rasm. Suvsizlanish darajasining 2156 ppm konsentratsiyadagi tuzli kislota ishtirokida deemulgator sarfiga bog‘liqligi 10-rasm. Deemulgator optimal sarfi o‘zgarishining HCl miqdoriga bog‘liqligi SNE tarkibidagi xlorid kislota konsentratsiyasining ortishi neftdagi qoldiq suv miqdoriga va emulsiyaning suvsizlanish tezligiga ta’sir ko‘rsatadi, ayniqsa, HCl konsentratsiyasi 429 ppm dan yuqori bo‘lganda. Shu bilan birga, xlorid kislotaning ushbu konsentratsiyasida optimal sarfi deemulgatorning 100 g/t dozasi hisoblanadi (natijalar 8-rasmda ko‘rsatilgan), deemulgator sarfining yanada oshirilishi qayta dispergatsiyalash orqali suvsizlantirish samaradorligining pasayishiga olib keladi. Ishning keyingi bosqichida deemulgator sarfining yuqori konsentratsiyali xlorid kislota - 2156 ppm ishtirokida SNEni ajratishga ta’siri baholandi. Tajriba deemulgator sarfi 50 dan 300 g/t gacha bo‘lganda o‘tkazildi. Tadqiqot natijalari 9-rasmda keltirilgan. Eng yaxshi natijalar deemulgatorning 200 g/t dozasida olindi, sarfni 300 g/t gacha oshirish emulsiyani ajratish jarayonini yomonlashtiradi. Tadqiqot natijalarining tahlili shuni ko‘rsatadiki, SNE tarkibidagi xlorid kislota konsentratsiyasiga qarab, neftni suvsizlantirish jarayonining maksimal samaradorligini ta’minlaydigan, ammo xlorid kislotasiz emulsiyani ajratish uchun xos bo‘lgan qiymatlarga erishishga imkon bermaydigan deemulgatorning optimal sarfi mavjud (1-jadvalga qarang). O‘tkazilgan eksperimental tadqiqotlar natijalari bo‘yicha 10-rasmda keltirilgan deemulgatorning optimal sarfini xlorid kislota konsentratsiyasiga bog‘liqligi aniqlandi [6,7]. Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 75 Kimyo va kimyoviy texnologiyalar Xulosalar. Eksperimental tadqiqotlar natijalari neftni suvsizlantirish jarayonlari samaradorligiga xlorid kislotaning salbiy ta’sirini tasdiqladi. Kislota konsentratsiyasining ortishi bilan dispers faza tomchilarining o‘rtacha o‘lchami kamayadi va SNEning agregativ barqarorligi ortadi, bu esa neft tindirgichlari oraliq qatlamlarining holati va ishlash qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kislota konsentratsiyasi va deemulgator sarfining o‘zgarishi bilan «neft - qatlam suvi - xlorid kislota» fazalari chegarasidagi fazalararo faollikni o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, fazalararo taranglik o‘zgarishining tabiati simbat bo‘lib chiqdi: fazalararo taranglikning pasayishi kuzatiladi, keyin fazalararo taranglikning doimiy qiymatlari sohasi qayd etiladi va xlorid kislota konsentratsiyasi 1300-1400 ppm dan oshganda fazalararo taranglikning o‘sishi sodir bo‘ladi. Xlorid kislotaning yuqori konsentratsiyalarida kuzatilgan qonuniyatlar neft smolalari va asfaltenlarining protonlanish jarayoni va fazalarning qo‘shimcha ajralish yuzasining hosil bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, bu esa SNEdagi deemulgatorning turli konsentratsiyalarida fazalararo taranglik qiymatiga ta’sir qiladi. Xlorid kislota miqdoridan neftni suvsizlantirish jarayoni samaradorligining o‘zgarishini baholash shuni ko‘rsatdiki, 428 ppm HCl gacha bo‘lgan konsentratsiyada neftni suvsizlantirish jarayoniga ta’siri sezilarli emas, kislota konsentratsiyasining yanada oshishi neftni suvsizlantirish jarayonining sezilarli darajada yomonlashishiga olib keladi, bunda deemulgator sarfini tuzatish SNEni parchalash samaradorligini oshirishga imkon beradi, ammo xlorid kislota yo‘qligida neftni suvsizlantirish uchun xos bo‘lgan qiymatlarga erishib bo‘lmaydi. Shuni ta’kidlash kerakki, emulsiyadagi xlorid kislota miqdorining har bir qiymati uchun deemulgatorning optimal sarfi kuzatiladi. O‘tkazilgan tadqiqotlar asosida tanlangan sinov obyekti uchun deemulgatorning optimal sarfi SNE tarkibidagi xlorid kislota miqdoriga bog‘liqligi aniqlandi