Scientific Article
O'zbekcha
Open Access
Чигит элеватори учун лентали конвейерини ишлаб чиқаришдаги тажриба-синов натижалари
ТУРДИЕВ Б.Э., РОСУЛОВ Р.Х., ОЧИЛОВ М.М., ЭРДОНОВ А.М., ПАРДАЕВ Б.Ч.
Abstracts
The abstract is not available in Uzbek.
чигитэлеваторлентали конвейермеханик шикатлаништажриба-синовишлаб чиқаришнамликифлослик. EXPERIMENTAL TEST RESULTS OF THE BELT CONVEYOR FOR A COTTONSEED ELEVATOR ¹Turdiev B.E.²Rosulov R.Kh.³Ochirov M.M.¹Erdonov A.M.²Pardaev B.Ch. ¹Termez university of engineering and agrotechnologies²Tashkent institute of textile and light industry³Jizzakh polytechnic institute
Мақолада пахта тозалаш корхоналарида чигитларни кейинги технологик машиналарга узатишга мўлжалланган элеватор учун ишлаб чиқилган лентали конвейерни ишлаб чиқариш шаротида тажриба синов натижалари келтирилган. Ўтказилган тажриба натижаларидан кўринадики, амалдаги чигит элеваторидан лентали конвейер ўрнатилган чигит элеваторида чигитнинг механик шикастланиши тубдан фарқ қилади. Амалдаги чигит элеваторида аррали жиндан чиққан “Юксалиш” селекцион навли чигитнинг I-нав III-синфдаги механик шикастланиши 1,2 %ни ташкил этган бўлса, такомиллаштирилган лентали конвейер ўрнатилган чигит элеваторидан чиққан чигитнинг механик шикастланишининг фарқи 1,0 % ни ташкил этди.
The article presents the results of industrial experimental tests of a belt conveyor developed for a cottonseed elevator intended to transport seeds to subsequent technological machines at cotton ginning enterprises. The experimental results show that the level of mechanical damage to cottonseed in the improved elevator equipped with a belt conveyor differs significantly from that of the conventional cottonseed elevator. In the conventional cottonseed elevator, the mechanical damage of the “Yuksalish” selective variety cottonseed (Grade I, Class III) after the saw gin amounted to 1.2%, whereas in the improved cottonseed elevator equipped with a belt conveyor, the difference in mechanical damage was 1.0%.
Article Content
Жаҳонда тўқимачилик саноати тезкор равишда ривожланиши биринчи навбатда сифати юқори бўлган пахта толасини қайта ишлашни тақозо этади, шунингдек, ҳозирда пахта толасининг сифатини талаб даражасида таъминлаш пахта тозалаш корхоналарида янги техника ва технологияларни қўллаш ҳамда мавжудларини такомиллаштириш йўналишларида олиб борилмоқда.
Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 322
To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari
Республикамиз пахта етиштириш ва уни экспорт қилиш бўйича дунёда етакчи ўринларда туради. Шунинг учун мамлакат иқтисодиётида пахта етиштириш ва уни қайта ишлаш саноати муҳим ўрин эгаллайди. Маълумки, Ўзбекистонда пахта асосан тукли ва туксизлантирилган чигит экилади. Сўнгги йилларда Республикамизда кам тукли уруғлик чигит экиш технологияси ҳам жорий қилинмоқда. Уруғлик чигит тайёрлаш «Уруғлик пахта хом ашёсини қайта ишлаш ва уруғлик чигит тайёрлаш технологик регламенти» бўйича амалга оширилади. Регламент тукли, механик усулда туксизлантирилган ва кам тукли уруғлик чигитларга қўйиладиган асосий талабларни белгилайди. Уруғлик чигитнинг сифати O‘z Dst 663:2017 [1] талабларига мос келиши шарт. Стандарт талабларига мос сифат кўрсаткичларига эга бўлган уруғлик чигитлар тайёрлаш кўп жиҳатдан пахта ҳосилдорлиги ва маҳсулотларининг сифат кўрсаткичларини ҳам белгилаб беради. Шунинг учун пахтани қайта ишлаш соҳасида чигитни ташишда юқори аниқликда сифатли уруғлик чигит тайёрлашни таъминлаш мақсадида янги, юқори самарадор технологияларни жорий қилиш, мавжуд техника ва технологияни такомиллаштириш масалалари мамлакат қишлоқ хўжалиги ва пахта тозалаш саноати учун доимо долзарб масалалардан бўлиб келган [2]. В.С. Турчин томонидан олиб борилган илмий тадқиқот ишларида элеватор конструкциясини такомиллаштириш ҳисобига энергия тежамкорлигини ва чигитнинг шикастланишини камайтириш имкониятига эга эканлигини аниқлади. Шу билан бирга, чўмични полимер материаллардан тайёрлаш ҳисобига чигитнинг шикастланишини 15 % га, сарфланадиган электроэнергияни 7 % гача камайтиришга эришилди. Бунда элеваторнинг айланиш тезлиги 1,25-2,0 м/с ни ташкил этишини тавсия этди [3]. Пахтани қувурда ташишда чигитнинг шикастланиши кўп омилларга боғлиқ. У тажрибавий аниқланган. Қувурда пахтани ташишда унга инерция кучи, марказдан қочма куч ва оғирлик кучи таъсир қилади. Инерция ва марказдан қочма куч нисбатининг боғлиқлиги, шунингдек, ташилаётган материалнинг физик-механик хоссалари қувур ҳаракатига боғлиқ бўлиши муаллифлар томонидан аниқланган [4]. Д.Э.Карданова, С.Х.Кушаев томонидан олиб борилган ишларда механизациялаштирилган омборлар турларини такомиллаштирилган бўлиб, у ўз ичига замонавий иморат - қабул қилиш, ўлчаш, сақлаш, маҳсулотни юбориш, шунингдек, тозалаш, қуритиш ва саралаш ишлари каби ишлар бажарилган. Шунингдек, элеваторларнинг турлари, бажарадиган вазифалари, конструкциялари келтирилган [5]. Е.А.С Дорохов ва бошқалар ишларида элеваторнинг маълум бурчакка бурилишида маҳсулотлар шикастланишини тўлиқ камайтириши келтирилган. Конструкцияни асослаш учун элеваторнинг назарий тадқиқотлари натижалари келтирилган. Горизонтал текисликда тебранишнинг ҳаракат йўналиши ўзгарганда элеваторда маҳсулот ҳаракатининг математик модели ишлаб чиқилган [6]. Э.В. Шеглов ва бошқалар қишлоқ хўжалиги маҳсулоти, жумладан, дон саноатининг ҳозирги ҳолатини таҳлил қилиш ва асосийларини аниқлаш натижалари келтирилган, шунингдек, Россия Федерациясида элеваторларнинг ривожланиш тенденциялари, асосий омиллар, дон комплекслари таннархини шакллантириш каби масалалар келтирилган [7]. Ўтказилган дастлабки тажрибаларда қолдиқ тукдорлик 8 % га тенг бўлганда техник чигитнинг механик шикастланиши 2,77 % тенг бўлган. Барабаннинг айланиш тезлиги 750 дан 950 айл/мин га оширилганда 1,2 %дан 2,7 % гача ошди. Лекин, комбинациялашган арраличўткали цилиндрдаги чўткали дискларининг аррали дискка нисбатан камайиши 240 мм дан 230 мм гача камайиши туксизлантирилган чигитнинг механик шикастланишининг 4,9 % дан 4,2 % гача камайишига олиб келиши аниқланган [8]. Натижалар таҳлили шуни кўрсатадики, бошланғич пахта чигитларидаги чиқиндилар миқдори 9,9 % ни ташкил этган ҳолда, винтли конвейерни тажриба қурилмаси орқали бир марта
“Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 323
Textile and light industry technologies
ўтказилганда чигит ифлослиги 3,0 % ни ташкил этади. Яъни чиқиндилар миқдори уч мартадан ортиқ камаяди. Агарда пахта чигити винтли конвейерни тажриба қурилмасидан икки марта ўтказилса, бу ҳолда, чиқиндиларнинг чигитдаги миқдори 1,3 % гача камаяди, яъни бундай камайиш бошланғич ҳолатга кўра етти мартадан кўпни ташкил этади. Албатта, пахта чигитидаги чиқиндилар миқдорининг бундай кескин камайиши олинадиган момиқ сифатини яхшиланиши аниқланган [9]. Аррали жинлардан ажралиб чиқадиган чигитларни кейинги жараёнга узатиш учун элеваторлардан фойдаланилади, тавсия этилган чигит элеваторининг лентали конвейерини ишлаб чиқариш тажриба-синовлари Сурхондарё вилоятидаги “Термиз Жайҳун Кластер” МЧЖга қарашли Жарқўрғон пахта тозалаш корхонасининг аррали тола ажратиш машиналари ўрнатилган аррали жинлаш ва линтерлаш цехидаги технологик машиналардан ажралиб чиқққан чигитларни узатиш учун мўлжалланган элеваторларга ўрнатилган лентали конвейерларда ўтказилди. Тажриба синовларининг натижаларини олиш мақсадида лентали конвейер ўрнатилган ва лентали конвейер ўрнатилмаган элеваторда олиб борилди [10]. Синов объекти сифатида Сурхондарё вилояти “Термиз Жайҳун Кластер” МЧЖга қарашли Жарқўрғон пахта тозалаш корхонасининг аррали тола ажратиш машиналари ўрнатилган аррали жинлаш ва линтерлаш цехидаги технологик машиналардан ажралиб чиққан чигитларни узатиш учун мўлжалланган элеваторларда чигитни кейинги жараёнга узатиш учун элеваторнинг умумий кўриниши келтирилган (1-расм) ва чўмичларидан отилиб чиққан чигитларнинг шикастланишини камайтириш учун лентали конвейер ўрнатилган элеваторнинг тажриба нусхаси тайёрланди (2-расм).
2-расм. Лентали конвейер ўрнатилган элеваторнинг кўриниши Тажриба синовларини бир вақтнинг ўзида натижаларни олиш мақсадида чигит элеваторига лентали конвейер ўрнатилган ва ўрнатилмаган вариантида тажриба синовлари ўтказилди. Тажриба ишлаб чиқаришга узатилаётган “Юксалиш” селекция навли I ва III саноат навли дастлабки ифлослиги 0,5%, намлиги 7,5% бўлган чигитда ўтказилди.
1-расм. Чигит элеваторининг умумий кўриниши
Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 324
To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari
Чигит узатиш қурилмаси элеваторнинг иш унумдорлиги 1,4 тонна/соатни ташкил этди. Элеваторнинг технологик регламент бўйича чигитнинг шикастланиши 2,6 % ни ташкил этади. Тажриба ўтказиш давомийлиги 15 дақиқани, такрорлашлар сони уч мартани ташкил этди. Тажриба ўтказиш жараёнида чигитнинг элеваторгача ва ундан чиққандан кейинги натижалари, яъни чигитнинг шикастланиш даражаси аниқланди. Ишлаб чиқариш тажриба -синов натижалари 1-жадвалда келтирилган. 1-жадвал. Ишлаб чиқариш тажриба - синов натижалари
Лентали конвейер ўрнатилган такомиллаштирилган элеватор кўрсаткичлари Юксалиш I нав II синф
Мавжуд элеватор кўрсаткичлари
№ Кўрсаткичлар
Юксалиш III нав II синф 1 Аррали жиндан кейинги чигитнинг кўрсаткичлари, % - намлиги, - ифлослиги, - чигитнинг механик шикастланиши
Юксалиш III нав II синф
Юксалиш I нав II синф
8,0 0,5 2,9 2 Чигитнинг элеватордан кейинги кўрсаткичлари, % -намлиги, -ифлослиги, -чигитнинг механик шикастланиши
7,8 0,4 2,9
8,0 0,4 3,5
7,5 0,5 1,9
7,8 0,5 1,9 3 Чигитнинг линтердан кейинги кўрсаткичлари, % -намлиги, -ифлослиги, -чигитнинг механик шикастланиши
7,4 0,4 2,5
7,9 0,4 3,2
7,3 0,5 1,5
7,3 0,4 2,8
7,8 0,5 3,4
7,1 0,5 1,8
7,6 0,6 2,5
1-жадвалда келтирилган маълумотлардан кўриниб турибдики, амалдаги чигит элеваторидан лентали конвейер ўрнатилган чигит элеваторида чигитнинг механик шикастланиши тубдан фарқ қилади. Амалдаги чигит элеваторида аррали жиндан чиққан “Юксалиш” селекцион навли чигитнинг I-нав III-синфдаги механик шикастланиши 1,2 %ни ташкил этган бўлса, такомиллаштирилган лентали конвейер ўрнатилган чигит элеваторидан чиққан чигитнинг механик шикастланишининг фарқи 1,0 % ни ташкил этди
References (6)
- 1. РСТ Уз 663-2017, “Семена хлопчатника”, Ташкент-2017.
- 2. Paxtani dastlabki qayta ishlash. E.Zikryoyev tahriri ostida. Toshkent: «Paxtasanoatilm» OAJSH IICHM, «Mehnat», 2002. 325 b.
- 3. Турчин В.С. Обоснование конструктивно-режимных параметров элеваторов ковшового типа для транспортировки сыпучих материалов. Авт. дисс. канд. техн. наук. Оренбург, 2005, 20 стр
- 4. Мурадов Р.М., Мухамншина Э.Т. Исследование движения хлопка-сырца в отводе пневмотранспорта. Журнал “Universum” Технические науки, №4 (97), 2022, 31-34 стр.
- 5. Карданова Д.Э., Кушаев С.Х. Технические ҳарактеристики элеваторов. Журнал "Экономика и социум" №7(26) 2016, 155-158 стр
- 6. Дорохов А. С,. Сибирёв, А. В. Аксенов А. Г. Теоритические исследования технологического процесса работы пруткового элеватора с регулируемым углом наклона полотна. Аграрная наука Евро-Северо-Востока. 2020; 21(1):52-61 стр. “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 325