Q atlamlarni biriktirish usulining ikki qatlamli to‘qimalarning fizik-mexanik xossalariga ta’sirini aniqlash

kirishish qiymatlari aniqlandi. Tajriba ma’lumotlarini tahlil qilish natijalari shuni ko‘rsatdiki, qatlamlarni birlashtirishning turli usullari bilan ishlab chiqarilgan to‘qimalarning xususiyatlari ko‘rsatkichlarining qiymatlari birbiridan farq qiladi. Tadqiqotning maqsadi ikki qatlamli paxta tarkibli to‘qimalarda qatlamlarni biriktirish usulining ularning fizik-mexanik xususiyatlariga ta’sirini tahlil qilish hamda turli usullardan foydalanish imkoniyatlarini aniqlashdan iborat. Tadqiqotning obyekti sifatida Jakkard mashinasi bilan Picanol firmasining to‘quv dastgohida ishlab chiqarilgan, qatlamlarni turli usullarda biriktiruvchi murakkab ikki qatlamli tuzilishga ega bo‘lgan to‘qimalar olingan. Qatlamlarni ulash usulining ikki qatlamli to‘qimalarning fizik-mexanik xossalariga ta’sirini aniqlash uchun qatlamlarni ulash usuli to‘qimalarning xususiyatlariga va uning tuzilish “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 331 Textile and light industry technologies parametrlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu gipotezani tekshirish amalga oshirildi. Tajribani o‘tkazish uchun yuqori va pastki qatlamlarda sarja o‘rilishidan foydalangan holda ikki qatlamli tuzilishdagi matolar ishlab chiqildi va qatlamlarni biriktirishning quyidagi usullari qo‘llanildi: • naqsh konturi bo‘ylab - rapport konturi bo‘ylab qatlamlarning siljishi hisobiga qatlamlarning o‘z iplari bilan birikishi ikki qatlamli o‘rilish; • “yuqoridan-pastga” - ustki qatlam tanda iplarining pastki qatlam arqoq iplari bilan qo‘shimcha o‘rilishi hisobiga qatlamlarni qatlam iplari bilan biriktirish; • “pastdan yuqoriga” - pastki qatlam tanda iplarining yuqori qatlam arqoq iplari bilan qo‘shimcha o‘rilishi hisobiga qatlamlarni qatlam iplari bilan biriktirish; • kombinatsiyalangan - yuqori qatlam tanda iplarining pastki qatlam arqoq iplari bilan qo‘shimcha to‘qilishi va pastki qatlam tanda iplarining yuqori qatlam arqoq iplari bilan qo‘shimcha o‘rilishi hisobiga qatlamlarni qatlam iplari bilan biriktirish. Gazlamalarning fizik-mexanik xususiyatlari ko‘rsatkichlari bo‘yicha sinovlar standart usullarga muvofiq o‘tkazildi, natijada yakuniy pardozlash jarayonida uzilish kuchi, uzilishdagi uzayish, ishqalanishga chidamlilik, mato qalinligi, havo o‘tkazuvchanlik va kirishish qiymatlari aniqlandi. а) b) c) d) 1-rasm. Qatlamlarni birlashtirishning turli usullari bilan ikki qatlamli to‘qimaning model o‘rilishlari: a) (1-namuna) naqsh konturi bo‘yicha, b) (2-namuna), “yuqoridan-pastga” c) (3namuna) “pastdan-yuqoriga”, d) (4-namuna) kombinatsiyalashgan Ikki qatlamli to‘qimani olish uchun o‘ng va teskari tomon o‘rilishi sifatida 2/2 ga teng kuchaytirilgan sarja tanlangan, chunki u quyidagi shartlarga javob beradi: Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 332 To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari ▪ gazlamaning o‘ng va teskari tomoni tanda iplaridan ham, arqoq iplaridan ham baravar hosil bo‘ladi; ▪ o‘rilish qatlamlarni ulashning barcha usullarini qurish qonunlarini buzmasdan bajarish imkonini beradi; ▪ o‘rilish rapportining nisbatan kichik qiymatlari yuqori bog‘lanish koeffitsiyentiga ega bo‘lgan zichroq barqaror tuzilmani yaratish imkonini beradi. Barcha o‘rilishlar teng sharoitda bo‘lishi uchun, “naqsh konturi bo‘ylab” ulash usuli uchun ipning qatlamdan qatlamga o‘tishi har bir qatlamda 4 tadan tanda ipi va 4 tadan arqoq ipiga ega bo‘lgan qora va oq to‘g‘ri to‘rtburchaklar ko‘rinishidagi katakchalar motivi bo‘yicha, ya’ni ikki qatlamli o‘rilish rapporti konturi bo‘yicha amalga oshirildi. Bunda qatlamlarni ulashning birinchi usulining to‘liq o‘rilish rapporti boshqalariga nisbatan ikki marta katta, lekin tanda va arqoq iplarining qatlamdan qatlamga o‘tishi ham rapport doirasida ikki marta amalga oshiriladi, shuning uchun qabul qilinganki 8X8 iplar maydonida biriktirish qatlamlarni biriktirishning boshqa usullarida bo‘lgani kabi tanda va arqoqning har bir ipi bo‘yicha bir marta amalga oshiriladi. Qatlamlarni siquvchi tanda va siquvchi arqoq iplari bilan biriktirish usullari tajribada ko‘rib chiqilmaydi, chunki bu hollarda sirt to‘qima ikki tomondan iplar tizimidan biri bilan shakllantiriladi: birinchi holatda - tanda iplari, ikkinchisida - arqoq, qo‘shimcha iplar tizimi esa qatlamlarni ulash uchun matoning ichiga kiritiladi, bu esa ikkita mumkin bo‘lgan variantga olib keladi: − yuqorigi va pastki qatlamlardagi iplar zichligi taqdim etilgan o‘rilishlardagi kabi bir xil bo‘lgan ikki qatlamli to‘qimalarni olish uchun to‘qimadagi iplarning umumiy zichligini siqish tizimi iplari soniga oshirish kerak: tanda - siqish asosi yoki arqoq holatida - siqish arqoqli to‘qimalar uchun, bu esa ushbu to‘qimalar iplarining zichligi bo‘yicha yuqorida tavsiflanganlardan sezilarli ustunlikka olib keladi; − siquvchi iplarni ularning umumiy sonini ko‘paytirmasdan olish uchun ustki va matoning pastki qatlamlarini siqish tizimini hosil qilish uchun ajratish kerak, bu esa gazlamaning pasayishiga olib keladi, yuqori va pastki qatlamlarni hosil qiluvchi iplarning zichligiga va mos ravishda uning fizik-mexanik xossalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu hollarning har birida qo‘shimcha tanda yoki qo‘shimcha arqoq bilan biriktirish usullari tanlangan usullarga nisbatan teng bo‘lmagan sharoitlarda bo‘ladi. 2-rasmda keltirilgan bo‘ylama va ko‘ndalang qirqimlar bo‘yicha tanda iplarining arqoq iplari bilan va arqoq iplarining tanda iplari bilan o‘zaro kesishish soni hisoblandi. 2-rasm. Qatlamlarni turli usullarda biriktirilgan ikki qatlamli matoning bo‘ylama va ko‘ndalang kesimlari: a,с,i,g - naqsh konturi bo‘ylab qatlamlarni biriktirish usullari uchun gazlamaning bo‘ylama kesimlari, “yuqoridan-pastga”, “pastdan-yuqoriga”, kombinatsiyalashgan (tegishlicha); b,d,f,h - usullar uchun matoning ko‘ndalang kesimlari naqsh konturi bo‘ylab qatlamlarning birikishi, “yuqoridan-pastga”, “pastdan-yuqoriga”, kombinatsiyalashgan (mos ravishda) “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 333 Textile and light industry technologies Tajriba namunalari tanda va arqoq bo‘yicha chiziqli zichligi 18,5 teks bo‘lgan paxta tolali ipdan ishlab chiqarilgan bo‘lib, tanda iplari tizimining biri oq, ikkinchisi qora rangda, arqoqda ham ikki xil rangdagi: och va to‘q rangli ip ishlatilgan. O‘rilish koeffitsiyenti va bog‘lanish koeffitsiyentini hisoblash ma’lumotlari 1-jadvalda keltirilgan. 1-jadval. O‘rilish koeffitsiyenti va bog‘lanish koeffitsiyentini hisoblash Namunalar raqami O‘rtacha kesishishlar soni Rapport Bog‘ lanish koeffitsiyenti O‘ rilishlar koeffitsiyenti O‘ rtacha chiziqli zichlik, teks tanda iplari bilan arqoq iplari arqoq iplari bilan tanda iplari tanda bo‘ yicha arqoq bo‘ yicha 1-namuna 6 6 16 16 18,5 42,56 0,457 2-namuna 3 3 8 8 18,5 21,23 0,918 3-namuna 3 3 8 8 18,5 21,23 0,918 4-namuna 4 4 8 8 18,5 17 1,224 Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, naqsh konturi bo‘ylab qatlamlarni birlashtirib to‘qilgan to‘qima uchun o‘rilish koeffitsiyenti o‘rilish koeffitsiyentiga qaraganda ikki baravar yuqori, qolgan namunalarga qaraganda kamroq, bog‘lanish koeffitsiyenti esa ikki baravar kam, bu esa ushbu matoning yanada bo‘sh va harakatchan tuzilishga ega ekanligini ko‘rsatadi. Qatlamlarni biriktirishning kombinatsiyalashgan usulida o‘rilish eng katta bog‘lanish koeffitsiyentiga ega bo‘ladi. Qatlamlarni ulashning birinchi usuli kostyumbop, dekorativ, mebel, oshxona belyosi va sochiqbop ikki qatlamli gazlamalar ishlab chiqarish uchun eng keng tarqalgan usul bo‘lganligi sababli, ulash usuli fizik-mexanik xususiyatlarni taqqoslashdan mustasno emas, ammo biroz farqli hisoblanadi. To‘quv dastgohida iplarning taxtlash tarangligi matolarning fizik-mexanik xususiyatlari ko‘rsatkichlariga ta’sirini istisno qilish uchun tajriba namunalari ketma-ket bir xil ikki g‘altakli to‘quv dastgohida to‘ldirildi. Picanol firmasining arqoq bo‘yicha bir xil zichlikdagi jakkard mashinasi o‘rnatilgan to‘quv dastgohiga o‘rnatiladi. Gazlamaning to‘ldirish parametrlari 2-jadvalda keltirilgan. 2-jadval. Gazlamaning to‘ldirish parametrlari Ko‘rsatkichlar nomlanishi Ko‘rsatkich qiymati Ko‘rsatkichlar nomlanishi Ko‘rsatkich qiymati Xom gazlama eni, sm 161,9 Tig‘ bo‘yicha zapravka eni, sm 171,5 Xom mato zichligi: Tig’ tishlari soni: tanda, ip/10 sm 163 fon, tish 1280 arqoq, ip/10 sm 240 milk,tish 24/2/12/20 Tig‘ nomeri, tish/10sm 78 Umumiy soni, dona 1338 Tig‘ tishidagi iplar soni: To‘qimadagi iplar soni 2660 fon iplari 2 Qisqarish, % 5,6 milk iplari 3 Tortish kuchi, % 2,5 Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ma’lum bir teng kuchaytirilgan o‘rilishni qo‘llagan holda bir xil to‘quv dastgohida bir xil to‘ldirish parametrlari bilan to‘qilgan matolar old va orqa tomonida, tanda va arqoq sifatida ishlatiladigan bir xil ipdan, bir partiya doirasida bir xil sharoitlarda matoni pardozlash va faqat ikki qatlamli to‘qimada qatlamlarni biriktirish usuli bilan farqlanuvchi gazlamalar fizik-mexanik xossalari ko‘rsatkichlari bo‘yicha farqlanadi. Natijalar tahlili shuni ko‘rsatdiki, ushbu farqlar statistik ahamiyatga ega. Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 334 To‘qimachilik va yengil sanoat texnologiyalari