Ingliz va o‘zbek tillarida milliy koloritni ifodalovchi frazeologik birliklarning lingvistik xususiyatlari

Kirish. Har bir til o‘z xalqining tarixiy tajribasi, dunyoqarashi va madaniyatini aks ettiradi. Ayniqsa, frazeologik birliklar milliy o‘ziga xoslikni eng yorqin ifodalovchi til birliklaridan biridir. Frazeologizmlar tarkibida xalqning urf-odatlari, qadriyatlari, hayot tarzi va tasavvurlari mujassam bo‘ladi. Shu sababli ingliz va o‘zbek tillaridagi milliy koloritni ifodalovchi frazeologik birliklarni qiyosiy o‘rganish muhim ilmiy ahamiyatga ega. Til va madaniyat uzviy bog‘liq bo‘lib, har bir tilning frazeologik boyligi milliy tafakkur va madaniyatni aks ettiradi. Frazeologik birliklar so‘zining individual ta’siridan ma’nosi farq qiluvchi tayyor iboralar bo‘lib, milliy kolorit ifodalashning muhim vositasi hisoblanadi. Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 404 Aniq va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar Frazeologik birliklar – bu tarkibiy qismlari ma’no jihatdan mustaqilligini yo‘qotgan, ko‘chma ma’noda qo‘llaniladigan barqaror birikmalardir. Ular nutqqa obrazlilik, emotsionallik va ta’sirchanlik bag‘ishlaydi. Masalan: O‘zbek tilida: ko‘ngli tog‘day ko‘tarilmoq, yuragi orqasiga tortmoq Ingliz tilida: break the ice, spill the beans Bu birikmalarni so‘zma - so‘z tarjima qilish ularning asl ma’nosini bermaydi. Demak, frazeologizmlar semantik yaxlitlikka ega bo‘ladi. Ingliz va o‘zbek tillarida rang elementi bo‘lgan frazeologik birliklar tilning metaforik va madaniy boyligini ochib beradi. Ingliz tilida ranglar ko‘pincha mavhum va majoziy iboralarda qo‘llanilsa, o‘zbek tilida ular aniqroq va madaniy kontekstga bog‘liq. Ushbu maqolada ikki tilning frazeologik birliklari tahlil qilinadi, ularning lingvistik xususiyatlari, madaniy - lingvistik xususiyatlari va farqlari ko‘rsatiladi. Frazeologik birliklar - bu tilning turg‘un, o‘zgarmas ifodalari bo‘lib, ularning ma’nosi so‘zlarning individual ma’nosidan farq qiladi. Tilshunoslikda frazeologizmlarni o‘rganish ularning semantik, sintaktik, pragmatik va madaniy tomonlarini aniqlashga yordam beradi. Milliy kolorit ifodalovchi frazeologik birliklar tilda metafora, timsol va konnotativ ma’nolar orqali namoyon bo‘ladi. Ingliz tilida ranglar ko‘pincha mavhum va metaforik iboralarda qo‘llanilsa, o‘zbek tilida rang elementli frazeologizmlar aniqroq bo‘lib, madaniy kontekstga bog‘liq bo‘ladi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada quyidagi usullardan foydalanilgan: 1. Lug‘at tahlili: Ingliz va o‘zbek tilidagi frazeologik lug‘atlar tahlil qilindi. 2. Tanlash mezonlari: Rang elementi bo‘lgan frazeologik birliklar tanlab olindi. 3. Tahlil usullari: Semantik, metaforaviy va madaniy jihatlari solishtirildi. Ma’lumot manbayi sifatida ingliz va o‘zbek frazeologik lug‘atlari, ilmiy maqolalar, tadqiqot ishlaridan foydalanildi. Ingliz tilidagi frazeologik birliklar. Ingliz tilida ranglar frazeologik birliklarda keng metaforik ma’noga ega. Misollar: ✓ Ko‘k his qilish - xafa bo‘lish ✓ Hasad bilan yashil - hasad bilan yashil rangga aylanmoq ✓ Qora qo‘y - oilada yomon obro‘ga ega bo‘lgan odam ✓ Shaharni qizil rangga bo‘yash - shaharning kechki hayotini quvonch bilan nishonlash ✓ Oq yolg‘on - oq yolg‘on, zararsiz yolg‘on ✓ Oltin imkoniyat - noyob va qulay imkoniyat ✓ Redtate - byurokratiya, haddan tashqari rasmiyatchilik Badiiy tarjima o‘zining murakkabligi va mashaqqatliligi jihatidan badiiy ijod bilan deyarli bir darajada deyish mumkin. Chunki muallif iste’dodi va mahorati mevasi bo‘lgan asar mutlaqo boshqa til vositalaridan foydalangan holda asl nusxaga mos holda qayta yaratilishi kerak. Adabiy asarlarni tarjima qilish uchun faqat tilni bilishning o‘zi yetarli emas, bu esa ijodiy iste’dod va san’at ilmidan bilim talab qiladi. Realistik tarjima talablariga ko‘ra, tarjimon milliy va individual xususiyatlarni saqlagan holda asl nusxaning shakl va mazmun birligini badiiy asar sifatida qayta yaratishi kerak. Har bir adabiy asar bir millat vakili tomonidan yozilgan bo‘lib, u albatta millatni o‘z ichiga oladi. Shunga ko‘ra tarjimashunoslikda milliy rang degan atama mavjud. U badiiy asarda aks etgan milliy xususiyatlarni o‘z ichiga oladi. Adabiy tanqidda mahalliy rang degan tushuncha ham bor. Mahalliy rang mahalliy sharoit, urf - odatlar yoki mahalliy turmush tarzi, landshaft va til xususiyatlarining badiiy adabiyotda aks etishini anglatadi. Bu milliy rangga oid so‘z va atamalar realiya, boshqacha aytganda, milliy xususiyatga ega so‘zlar deyiladi. Realiya asar tilining ajralmas qismi bo‘lib, uning yordamida yozuvchi qahramon obrazini yaratadi, xalqning milliy xususiyatlarini tasvirlaydi. Milliy taomlar, kiyim - kechak, milliy cholg‘u asboblari, uy - ro‘zg‘or anjomlari, nomlar, taxalluslar, shahar va qishloq sharoitlarining tavsifi, hayvon va o‘simliklarning nomlari, tashkilotlar, diniy marosimlar va etnografik belgilarni bildiruvchi boshqa so‘z va iboralar voqelik bo‘lishi mumkin. “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 405 Exact and socioeconomic sciences Milliy koloritga ega frazeologik birliklarni tarjima qilish murakkab jarayon hisoblanadi. Ko‘pincha to‘g‘ridan to‘g‘ri tarjima emas, balki ma’nodoshlik asosida ekvivalent topish talab etiladi. Masalan: break the ice → muzni eritmoq emas, balki suhbatni boshlab bermoq qo‘l qovushtirib o‘tirmoq → sit idle Bu jarayonda lingvokulturologik yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Tahlil va natijalar: Badiiy obrazni qayta yaratishda tarjimon faoliyatining birinchi bosqichi obraz yaratilgan xalqning tarixi, ijtimoiy va adabiy sharoitini o‘rganishdan iborat. Keyingi bosqich - uning mazmunini aniqlash. Shundan so‘ng asl tilda tasvir yaratilishi lozim bo‘lgan vositalar va stilistik uslublar tahlil qilinadi va nihoyat, ona tilidagi zarur lingvistik ifoda vositalari izlanadi. Adabiy asarning umumiy sifatlari mahalliy xalqning o‘ziga xos ijtimoiy va turmush tarzi, sharoiti, kiyim - kechaklari, urf - odatlari, ko‘cha va shaharlari va hokazolarda namoyon bo‘ladi.Bularning yig‘indisi asarning milliy xarakterini tashkil etadi, bularning barchasi asl asardagi nutq vositalari orqali yetkaziladi. Ularni to‘g‘ri tarjima qilish juda muhimdir. Milliylik juda nozik tushuncha. Bu boradagi kichik xatolik ba’zan butun bir xalq haqida noto‘g‘ri taassurot qoldirishi mumkin. Masalan: biz o‘zbeklar kattalarga hurmat bilan “siz” deb murojaat qilishadi. Lekin ba’zi o‘zbek asarlarining rus tiliga tarjimasida “siz” deb tarjima qilingan. Ana shu arzimagan mayda xatolik tufayli “Bir - biring bo‘lsang, o‘zbek ham sensan” degan tushunchaga olib keladi. Milliy kolorit – bu til birliklari orqali xalqning milliy xususiyatlari, turmush tarzi va mentalitetining aks etishidir. O‘zbek tilidagi ko‘plab frazeologizmlar dehqonchilik, chorvachilik, oilaviy qadriyatlar bilan bog‘liq: • qo‘y og‘zidan cho‘p olmagan (yumshoqtabiat, beozor inson) • yerga qaram bo‘lmoq (moddiy jihatdan bog‘liq bo‘lish) • Ingliz tilida esa dengizchilik, savdo va sanoat taraqqiyoti bilan bog‘liq frazeologizmlar ko‘p uchraydi: • know the ropes (ishning sir-asrorini bilmoq) • all at sea (gangib qolmoq) Bu misollar har ikki xalqning tarixiy faoliyati va yashash sharoiti frazeologik tizimga ta’sir ko‘rsatganini ko‘rsatadi. Tarjima mutaxassislarining fikricha, milliy so‘zlarni tarjima qilishda eng qiyin narsa u yoki bu tushuncha, narsa va hodisaning o‘quvchi ongida to‘liq va aniq tasavvurini yaratishdir. Masalan, Sharq she’riyatini bahor, ko‘knori, gul, bulbul, bo‘ston obrazlarisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Endi o‘ylab ko‘ring, bunday she’rni umuman buloq bo‘lmagan mintaqa xalqlari tiliga qanday tarjima qilish mumkin. Aytaylik, tarjima qildik, asl ma’nosi saqlanib qoladimi ? Maqol, matal, iboralarni tarjima qilishda ham milliylikni alohida ta’kidlash lozim. Masalan, Misrda chaqmoq ikki yuz yilda bir marta sodir bo‘ladi. “Yosh yigit chaqmoqdek”, “chaqmoqdek”, “chaqmoq” kabi hayotimizga xos bo‘lgan iboralarni ular qabul qilmasligi mumkin. Milliy rang “ekzotik” emas, balki xalqning asrlar davomida shakllangan dunyoqarashi, tafakkuri, xarakteri va taqdirini ko‘rsatuvchi vositadir. Ma’lumki, badiiy tarjimada milliy rang tushunchasi deganda xalqning bizga ma’lum va bizga noma’lum bo‘lgan odatlari, turmush tarzi, umuman, milliy xususiyatlari tushuniladi. Binobarin, milliy koloritni saqlagan holda eng to‘g‘ri usullardan foydalangan holda to‘g‘ri tarjima qila olgan tarjimonni o‘z kasbining ustasi deyish mumkin. O‘zbek frazeologizmlarida ko‘pincha metaforik obrazlar kuchli ifodalanadi. Tabiat, hayvonot va inson a’zolari bilan bog‘liq tasvirlar keng qo‘llaniladi. Milliy kolorit va uning tarjima sohasida berilishi tarjimonning bir qancha muammolar to‘qnashuviga sabab bo‘ladi. Yuqoridagi keltirilgan misollar hamda ushbu misollar orqali tarjimashunoslik sohasi qay tarzda yuksak soha ekanligini berib o‘tish mumkin. Tarjimon biror-bir asarni tarjima qilayotganda, avval asar bilan yaxshilab tanishib chiqishi darkor, so‘ng tarjima qonun-qoidalariga amal qilgan holda tarjimaga kirishishi lozim bo‘ladi. Ushbu tushunchani chuqur o‘rganish, shakllantirish tarjimonning mahoratiga bog‘liq. Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 406 Aniq va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar Tarjimon ushbu tushuncha asosida boshqa millat vakillarining milliy an’analari, urf-odatlari, qadriyatlarini o‘zlashtirishi mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, tarjimonning qobiliyatiga bog‘liq. ✓ ko‘z qorachig‘iday asramoq ✓ og‘ziga talqon solmoq Ingliz tilida esa qisqa, ixcham tuzilmalar ustunlik qiladi: ✓ once in a blue moon ✓ hit the nail on the head Semantik jihatdan ingliz frazeologizmlari ko‘proq pragmatik va vaziyatga yo‘naltirilgan bo‘lsa, o‘zbek tilida hissiy-ekspressivlik kuchliroq namoyon bo‘ladi. Frazeologiyani keng ma’noda tushunuvchi lingvistlar frazeologiya obyekti sanalgan murakkab ma’noli turg‘un iboraning eng quyi chegarasi kamida ikki komponentdan, yuqori chegarasi esa murakkab gaplardan iborat bo‘lishini e’tirof etishadi. Ular frazeologik birliklar tarkibiga turg‘un va ko‘chma ma’noga ega birikmalardan tashqari maqol, aforizmlar tipidagi boshqa birliklarni ham kiritishadi. Sh. Rahmatullayev frazeologiyani tor ma’noda talqin etib, frazeologik ibora bilan maqol, matal, aforizmlar, hikmatli so‘zlarning farqli tomonlarini ochib beradi. Tarjima deganda, ikki tildagi matnning bir-biriga mos kelishinigina tushunmaslik lozim: tarjima qanday usulda amalga oshirilishidan qat’i nazar, o‘quvchiga asliyat darajasida estetik ta’sir ko‘rsata olishi kerak. Funksional uyg‘unlik tarjima aniqligini belgilashda bosh prinsip bo‘lib xizmat qiladi. Tarjimonning asosiy vazifasi esa o‘z ona tilidan asliyatga uslubiy va badiiy muqobil variantlarni izlab topishdan iborat. Tarjimon mahorati va uning sezgirligi bu borada hal qiluvchi ahamiyatga ega. “Demak, badiiy asar tarjimasi – san’at asarining o‘zi” ekan. Bundan kelib chiqadiki, bilvosita tarjima usuli ko‘p holatlarda pand beradi, tarjimon aynan asliyat ustida ish olib bormaganligi uchun imkoniyatlari ham chegaralanadi. Gap shundaki, jahon so‘z san’ati durdonalarining bilvosita o‘girilishining sababi tarjimonlarning aksari ingliz tilini bilmasliklaridir. Xulosa. Tarjimon nafaqat chet tilini, balki o‘z tilining grammatikasini, leksikologiyasini, stilistikasini ham mukammal o‘rganishi kerak. Tarjimada asl milliy o‘zlikni aks ettirish masalasi tarjimashunoslikda chuqur o‘rganilgan sohadir. Shunga ko‘ra, adabiy asarlarni tarjima qilish jarayonida unga ko‘nglini ko‘taradigan tarzda emas, balki haqiqiy mutaxassislar kabi sezgirlik bilan yondashish talab etiladi. Ingliz va o‘zbek tillarida rang elementi bo‘lgan frazeologik birliklar har ikki tilning madaniy tafakkurini aks ettiradi, lekin ingliz tilidagi birliklar ko‘proq universal metaforalarga, o‘zbek tilidagi birliklar esa milliy kontekstga asoslangan. Ingliz va o‘zbek frazeologik birliklari tahlili shuni ko‘rsatadiki: rang elementlari tilning milliy koloritini ifodalovchi asosiy vositadir. Ingliz va o‘zbek tillaridagi milliy koloritni ifodalovchi frazeologik birliklar har ikki xalqning tarixiy rivoji, turmush tarzi va mentalitetini o‘zida mujassamlashtiradi. Ular nafaqat lingvistik, balki madaniy hodisa sifatida ham ahamiyatlidir. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, frazeologizmlar orqali til va madaniyatning uzviy bog‘liqligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Frazeologik birliklarni o‘rganish tarjima nazariyasi, lingvokulturologiya va qiyosiy tilshunoslik uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, frazeologik birliklar milliy koloritni eng yorqin ifodalovchi til qatlamidir. Ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlar xalqning tarixiy tajribasi, turmush tarzi va mentalitetini o‘zida aks ettiradi. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatdiki: • O‘zbek tilida obrazlilik va hissiylik kuchli; • Ingliz tilida ixchamlik va pragmatiklik ustun. Tarjima jarayonida ekvivalent topish asosiy masala hisoblanadi. Frazeologik birliklarni o‘rganish lingvokulturologiya va tarjimashunoslik rivoji uchun muhim ahamiyatga ega. Xulosa qilinadigan bo‘lsa, tarjimon nafaqat lug‘atga suyanib ish yuritar ekan, xatoliklarga yo‘l qo‘ygan, balki asliyatni tushunish, uni chuqurroq idrok etishda ham qiynaladi. Mohir tarjimon asliyat so‘zlarining sinonimlarini tanlab, asliyat uslubiga mos holda ishlatadi. “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 407