Таълим трансформatsiяси жараёнида бўлажак мутахассисларнинг касбий компетентлигини ривожлантириш методикаси

Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 408 Aniq va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar Ҳозирги кунда жаҳон миқёсида таълим соҳасида кечаётган рақамли трансформация жараёнлари педагогик фаолият мазмуни ва шаклини тубдан ўзгартирмоқда. Янги авлод мутахассислари нафақат назарий билимга, балки амалий кўникмалар, ахборот-коммуникация технологияларидан самарали фойдаланиш, ижодий фикрлаш ва мустақил қарор қабул қилиш қобилиятига эга бўлишлари зарур. Глобаллашув ва рақамли иқтисодиёт даврида кадрлар тайёргарлиги тизими жадал трансформацияга учрамоқда. Бугунги кунда меҳнат бозорида мутахассислардан фақат назарий билим эмас, балки амалий кўникмалар, муаммо ҳал қилиш қобилияти, рақамли саводхонлик ва ижодий фикрлаш талаб этилмоқда. Шу муносабат билан таълим тизимида компетенциявий ёндашув асосида мутахассис тайёрлаш янги босқичга кўтарилди. Бу ёндашув таълим натижаларини билим билан чеклаб қўймай, балки фаолият, кўникма ва шахсий ривожланиш билан боғлайди. Ўзбекистонда таълим трансформацияси давлат сиёсати даражасида амалга оширилмоқда. “Рақамли Ўзбекистон – 2030” стратегияси, “Олий таълим тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепцияси” ва “Таълим тизимини рақамли трансформация қилиш” тўғрисидаги қарорлар таълим мазмунини янгилаш, рақамли муҳит яратиш ва касбий компетентликни ривожлантиришни устувор вазифа этиб белгилаган. Таълимий ислоҳотларни амалга ошириш жараёнида бўлажак ўқитувчиларни педагогик ҳамда хусусий-методик билим, кўникма ва малакасини шакллантиришга алоҳида эътибор берилмоқда. Бўлажак ўқитувчиларни касбий ижтимоийлашувида ўзига хос ўрин тутувчи дидактик имкониятларни аниқлаб олиш, таълим жараёнини самарали ва тўғри ташкил этилишини таъминлайди. Бўлажак педагогларни касбий ижтимоийлаштириш дидактик жараёнларни самарали ташкил этиш ва бошқаришни тақозо этади. Ана шу сабабли тадқиқотда “бўлажак педагогларни касбий ижтимоийлаштиришнинг дидактик имкониятлари” тушунчаси аудитория ва аудиториядан ташқари машғулотлар жараёнида талабаларни касбий-педагогик фаолиятга тайёрлаш тизимини лойиҳалаштириш, интерфаол таълимга устуворлик бериш асосида касбий дидактик мослашувни жадаллаштириш, инновацион компетентликни қарор топтириш мазмуни, самарали шакл, метод ва воситалари мажмуини ўзида ифода этиши ҳақидаги хулосага келинди. Турли йўналишларга тааллуқли билимлар асосларини интеграциялаш уларнинг фан, таълим, техника, технология, ишлаб чиқариш ҳамда иқтисодиёт соҳаларида рўй бераётган ўзгаришларнинг ижтимоий жиҳатдан асосланишига замин яратади. Педагогик билим – субъект томонидан амалга оширилувчи барча турдаги фаолиятни йўлга қўйиш имконини берувчи тизим ҳисобланади. У ташкилий, хўжалик, ижтимоий ва иқтисодий мазмунга эга фаолиятнинг таркибий қисми бўлиб, жамият моддий ва маънавий ҳаётининг барча соҳаларида педагогик хусусиятларнинг намоён бўлишини асослайди. Ўз навбатида, хусусийметодик билимлар бўлажак мутахассисда қатъиятлилик, пухта режалаштириш, юзага келиши мумкин бўлган вазиятларни баҳолай олиш, вазиятга оқилона ёндашиш каби сифатларни тарбиялаш имкониятига эга. Бу кўп жиҳатдан субъектнинг ижтимоий ва ижтимоий педагогик йўналганлиги, шунингдек, жамият ҳаётига тобора чуқур сингиб бораётган техника тараққиёти билан боғлиқ. Интерфаол ўқитиш методларнинг яна бир ўзига хос хусусиятларининг тавсифи талабаларнинг ўзаро муносабатларида хайрихоҳлик, бирдамлик, ҳиссий-маънавий умумийликни вужудга келтириш билан тавсифланади. Бунда интерфаол методларни қўллаш натижасида таълим олувчилар идрок этиш жараёнининг тенг ҳуқуқли иштирокчилари сифатида намоён бўлиб, уларнинг тажрибаси ўқув-билув фаолиятининг манбаи сифатида хизмат қилади. Бу жараёнда профессор-ўқитувчилар талабаларга тайёр билимларни тақдим этмайдилар, балки уларни мустақил изланишга ундайдилар. Жумладан, профессор-ўқитувчининг фаоллиги талабалар фаоллиги билан ўрин алмашади. Педагогларнинг вазифаси эса талабаларни ташаббускорликка ундашдан иборат бўлади. Профессор-ўқитувчилар талабаларга маълумотларни тақдим этувчи субъект ва уларга “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 409 Exact and socioeconomic sciences кўмаклашувчи маслаҳатгўй вазифасини бажарадилар. Шу ўринда интерактив методлар умумийлик характерига эгами? деган савол туғилади. Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, интерактив ўқитиш методлари ҳеч қачон маъруза машғулотлари ўрнини боса олмайди. Бироқ улар маъруза материалларини муваффақиятли ўзлаштириш учун имконият яратиб, бу жараёнда талабаларда фикр, муносабат, хулқ-атвор кўникмаларини шакллантиришга хизмат қилади. Шу муносабат билан таълим муассасалари олдида турган асосий вазифалардан бири — бўлажак мутахассисларнинг касбий компетентлигини ривожлантириш методикасини такомиллаштириш ҳисобланади. 1. Таълим трансформацияси ва унинг мазмуни. Таълим трансформацияси – бу анъанавий таълим моделидан рақамли, интерактив, шахсга йўналтирилган ва инновацион таълим муҳитига ўтиш жараёнидир. У қуйидаги йўналишларда намоён бўлади: • рақамли таълим платформаларидан фойдаланиш (LMS, MOOC, симуляторлар); • ўқув жараёнини персонализация қилиш; • компетенцияга асосланган таълим моделини жорий этиш; • устувор амалий кўникмаларни шакллантириш. 2. Касбий компетентлик тушунчаси ва таркибий қисмлари. Бўлажак мутахассиснинг касбий компетентлиги — бу унинг билим, кўникма, малака ва шахсий сифатларининг касбий фаолиятда муваффақиятли ишлашга йўналтирилган интеграциялашган тизимидир. Унинг таркибий қисмлари: • когнитив компетенциялар – назарий билимлар; • амалий (операцион) компетенциялар – амалий фаолият кўникмалари; • ахлоқий ва коммуникатив компетенциялар – жамоада ишлаш, мулоқот қилиш маданияти; • инновацион компетенциялар – янги ғоялар яратиш ва уларни жорий этиш қобилияти. 3. Касбий компетентликни ривожлантиришда трансформация жараёнининг ўрни Таълимдаги рақамли трансформация қуйидаги имкониятларни яратади: • виртуал ва аугмент реаллик асосида ўқув жараёнини симуляциялаш; • масофавий ва гибрид таълим моделларини жорий этиш; • адаптив тестлаш ва автоматлаштирилган баҳолаш тизимлари; • коллаборатив таълим муҳитида гуруҳий ишлаш имкониятлари. Бу усуллар талабаларда амалий кўникмаларни тезроқ ва самаралироқ ривожлантиришга ёрдам беради. 4. Методик такомиллаштириш йўналишлари. Касбий компетентликни ривожлантириш методикасини такомиллаштириш қуйидаги асосий йўналишларда амалга оширилиши лозим: 1. Модулли таълим дастурларини яратиш – фан мазмунини компетенцияга йўналтириш. 2. Интерактив усуллардан фойдаланиш – кейс-стади, лойиҳа усули, геймфикация. 3. Рақамли технологияларни интеграция қилиш – виртуал лабораториялар, онлайн курслар, симуляторлар. 4. Рефлексив ёндашувни жорий этиш – талабаларнинг ўз фаолиятини таҳлил қилиши ва баҳолашни ўрганиши. 5. Ишлаб чиқариш амалиётини рақамлилаштириш – реал иш муҳити моделларида малака ошириш. 5. Амалий тавсиялар • Педагоглар учун “Digital Teaching Skills” дастурини жорий этиш; • Талабаларнинг касбий компетенцияларини баҳолаш учун компетенция матрицасини ишлаб чиқиш; • Таълим муассасалари ва иш берувчилар ҳамкорлигини кучайтириш; Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 410 Aniq va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar • Рақамли портфолио тизимини жорий этиш. Бўлажак ўқитувчининг касбий компетентлиги, иродавий сифатлар, интеллектуал салоҳият, ҳиссий сифатлар, амалий кўникмалар, ўз-ўзини бошқара олиш лаёқатларининг ўзаро боғлиқлиги ва шахснинг ижтимоиймаданий фаоллик даражасини акс эттирувчи индивидуал сифатлар асосида шакллантирилади. Бўлажак ўқитувчини тайёрлашда муҳим педагогик шарт-шароитлар сифатида қуйидагиларни эътироф этиш мумкин: − замонавий талабларга жавоб бера оладиган меъёрий ва ўқув-методик ҳужжатлар (давлат таълим стандарти, намунавий ўқув режалари, ишчи ўқув режалари, намунавий ўқув дастурлари, ишчи дастурлари, дарсликлар, ўқув қўлланмалар, методик тавсияномалар; − илмий педагогик ходимлар (профессор, доцент, ўқитувчи, малакали ўқув усталари, техник ходимлар)нинг билим, кўникма ва малакаларининг юксаклиги, касбий компетентлик даражасининг етарлича шаклланганлиги, илмий салоҳиятга эгалиги; − ўқув жараёнининг моддий-техник (ўқув бинолари, ўқув аудиториялари, ўқув устахоналари, амалий-лаборатория жиҳозлари), ахборот технологиялари (радио, телевидение, компьютер, нусха кўчириш қурилмалари, лаборатория асбоб-ускуналари, аудио, видео, мультимедия, тренажёрлар, кинопроекторлар, диапроекторлар, видеопроекторлар, ва б.) жиҳатдан етарлича таъминланганлиги; − ижтимоий ва ўқув-технологик жиҳатдан қулай муҳит (ўқитувчилар, талабалар, раҳбарлар ҳамда талабалар, шунингдек, талабаларнинг ўзаро муносабатлари мазмуни, йўналиши, мақсадлар бирлиги ва бошқалар) яратилганлиги; − ташкилий, ўқув-амалий фаолиятнинг изчил, узлуксиз, тизимли йўлга қўйилганлиги. Таълим трансформацияси жараёни бўлажак мутахассисларнинг касбий компетентлигини ривожлантиришда янги имкониятлар яратмоқда. Замонавий методик ёндашувлар ва рақамли таълим муҳити талабаларнинг амалий, ижодий ва ахбороткоммуникация кўникмаларини такомиллаштиришда муҳим омил бўлиб хизмат қилади. Шу боис, таълим тизимини инновацион асосда ислоҳ қилиш ва методик таъминотини такомиллаштириш бугунги куннинг долзарб вазифасидир. Бугунги кун таълимида асосий вазифа – “билим бериш”дан кўра “билимни амалга татбиқ эта оладиган инсон”ни тайёрлашдир. Шунинг учун таълим тизимини компетенциявий асосда такомиллаштириш, рақамли муҳитга интеграция қилиш ва педагогик методикани янгилаш – миллий таълим сиёсатининг стратегик йўналишидир