O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatida xotin - qizlarga oid insonparvarlik qarorlarining ahamiyati

Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 426 Aniq va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar Globallashuv sharoitida har bir davlatning taraqqiyoti, uning barqaror iqtisodiy о‘sishi va jamiyat farovonligi, avvalo, inson kapitaliga bog‘liqdir. Inson kapitali esa ta’lim, ma’rifat, sog‘lom turmush tarzi va ijtimoiy himoya orqali shakllanadi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, xotinqizlarning jamiyatdagi о‘rni, ularning huquq va imkoniyatlarini ta’minlash masalasi har qanday davlatning strategik vazifalaridan biri hisoblanadi. О‘zbekistonda sо‘nggi yillarda xotin-qizlarga oid davlat siyosati yangi bosqichga kо‘tarildi. Bu borada qabul qilingan insonparvarlikka asoslangan qarorlar nafaqat xotin-qizlarning huquqlarini himoya qilish, balki ma’rifatli jamiyat barpo etishda muhim omil sifatida xizmat qilmoqda. Xotin-qizlarga oid davlat siyosatining asosiy tamoyillari. О‘zbekiston Respublikasida xotin-qizlarni qо‘llab-quvvatlash siyosati quyidagi tamoyillarga asoslanadi: gender tenglikni ta’minlash, xotin-qizlarning ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, bandlik va tadbirkorlikni rag‘batlantirish, oila institutini mustahkamlash kabi tamoyillar davlat siyosatining insonparvarlik yо‘nalishini belgilab, har bir fuqaroning qadrqimmatini e’zozlashga xizmat qiladi. Insonparvarlik qarorlari va ularning mazmun-mohiyati. Sо‘nggi yillarda qabul qilingan qarorlar mazmunan inson manfaatlarini ustuvor qо‘yishi bilan ajralib turadi. Xotin-qizlarga oid insonparvarlik qarorlari quyidagi yо‘nalishlarni qamrab oladi: Ta’lim sohasidagi islohotlar. Xotin-qizlarning oliy va о‘rta maxsus ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirishga katta e’tibor qaratildi. Xususan, oliy ta’lim muassasalarida xotinqizlar uchun grantlar soni oshirildi, ijtimoiy himoyaga muhtoj qizlar uchun maxsus kvotalar joriy etildi, masofaviy va kechki ta’lim shakllari rivojlantirildi. Bu chora-tadbirlar xotin-qizlarning bilimli va raqobatbardosh kadrlar sifatida shakllanishiga xizmat qilmoqda. Bandlik va tadbirkorlikni qо‘llab-quvvatlash. Xotin-qizlarning iqtisodiy faolligini oshirish maqsadida imtiyozli kreditlar ajratish, kasb-hunarga о‘qitish markazlari tashkil etish, ayollar tadbirkorligini rivojlantirish dasturlarini amalga oshirish kabi choralar orqali xotin-qizlarning moliyaviy mustaqilligi ta’minlanmoqda. Ijtimoiy himoya va sog‘liqni saqlash. Xotin-qizlarning salomatligini muhofaza qilish va ularni ijtimoiy himoya qilish davlat siyosatida alohida о‘rin tutadi, reproduktiv salomatlik xizmatlarini yaxshilash, kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam, zо‘ravonlikdan jabrlangan ayollarni himoya qilish tizimini kuchaytirish kabi insonparvarlik choralari jamiyatda ijtimoiy adolatni ta’minlashga xizmat qiladi [1]. Ma’rifatli jamiyat tushunchasi va uning ahamiyati. Ma’rifatli jamiyat - bu bilimli, madaniyatli, huquqiy ongi yuksak va ijtimoiy faol fuqarolardan iborat jamiyatdir. Bunday jamiyatda inson huquqlari hurmat qilinadi, gender tenglik ta’minlanadi, ilm-fan va innovatsiyalar rivojlanadi. Xotin-qizlarning ma’rifatli bо‘lishi esa bu jamiyatning asosiy ustuni hisoblanadi. Xotin-qizlar jamiyatda bir necha muhim rollarni bajaradi: Oila tarbiyachisi sifatida. Ona - birinchi murabbiy. U farzandga axloqiy qadriyatlarni, ilmga bо‘lgan qiziqishni va vatanparvarlik ruhini singdiradi. Shuning uchun ayollarning ma’rifatli bо‘lishi butun jamiyat ma’rifatiga ta’sir kо‘rsatadi. Ijtimoiy faol shaxs sifatida. Bugungi kunda xotin-qizlar ta’lim, sog‘liqni saqlash, ilm-fan, davlat boshqaruvi sohalarida faol ishtirok etmoqda. Bu esa jamiyat taraqqiyotiga katta hissa qо‘shmoqda. Iqtisodiy rivojlanishdagi roli. Ayollar tadbirkorligi va mehnat faolligi - yangidan ish о‘rinlari yaratish, oila daromadini oshirish, kambag‘allikni qisqartirish kabi muhim natijalarga olib kelmoqda. Gender tenglik va uning ma’rifatli jamiyatga ta’siri. Gender tenglik - bu erkaklar va ayollar uchun teng huquq va imkoniyatlar demakdir. U quyidagi jihatlarda ahamiyatli, ya’ni ijtimoiy adolatni ta’minlaydi, iqtisodiy о‘sishni tezlashtiradi, inson salohiyatidan tо‘liq foydalanish imkonini beradi. “Fan va texnologiyalar taraqqiyoti” Ilmiy-texnikaviy jurnal №2/2026 427 Exact and socioeconomic sciences О‘zbekistonda gender tenglikni ta’minlash bо‘yicha qabul qilingan qonun va dasturlar ma’rifatli jamiyat qurishga xizmat qilmoqda. Xotin-qizlarga oid insonparvarlik siyosatining natijalari. Amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida xotin-qizlarning ta’lim darajasi oshdi, ish bilan ta’minlanish kо‘rsatkichlari yaxshilandi, ijtimoiy himoya tizimi mustahkamlandi, ayollarning jamiyatdagi nufuzi ortdi. Bu esa umumiy jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir kо‘rsatmoqda. Muammolar va ularni hal etish yо‘llari. Shu bilan birga, ayrim muammolar ham mavjud, bular ayrim hududlarda ta’lim imkoniyatlarining cheklanganligi, ishsizlik muammosi, gender stereotiplardir. Ularni hal etish uchun ta’lim infratuzilmasini rivojlantirish, kasbiy tayyorgarlikni kuchaytirish, aholi о‘rtasida ma’rifiy ishlar olib borish zarur hisoblanadi. Milliy qonunchilik va institusional islohotlar. О‘zbekistonda xotin-qizlarni qо‘llab-quvvatlash borasidagi siyosat faqatgina qarorlar bilan cheklanib qolmasdan, mustahkam huquqiy baza bilan ta’minlangan. Xususan, xotin-qizlar huquqlarini kafolatlovchi qonunlar qabul qilindi, gender tenglikni ta’minlash bо‘yicha davlat dasturlari ishlab chiqildi; ayollarni qо‘llab-quvvatlovchi maxsus tuzilmalar tashkil etildi. Jumladan, mahallalarda xotin-qizlar bilan ishlash tizimi yо‘lga qо‘yilib, “ayollar daftari” orqali muammolarni aniqlash va manzilli hal etish amaliyoti joriy etildi. Bu tizim insonparvarlik siyosatining eng muhim institusional mexanizmlaridan biriga aylandi. Xotin-qizlarning siyosiy faolligi va yetakchilik salohiyati. Ma’rifatli jamiyat qurishda xotin-qizlarning siyosiy jarayonlardagi ishtiroki muhim ahamiyat kasb etadi. Sо‘nggi yillarda parlamentda ayollar ulushi oshdi, davlat boshqaruv organlarida rahbar ayollar soni kо‘paydi, yosh ayollar orasida yetakchilik kо‘nikmalari rivojlantirilmoqda [2]. Bu о‘zgarishlar ayollarning jamiyatdagi qaror qabul qilish jarayonlarida faol ishtirok etishini ta’minlab, demokratik institutlarni mustahkamlamoqda. Raqamli iqtisodiyot sharoitida xotin-qizlarning о‘rni. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar jamiyat taraqqiyotining asosiy drayverlaridan biriga aylanmoqda. Shu nuqtayi nazardan ayollarni IT (Information Technology) - bu axborot texnologiyalari sohasi bо‘lib, ma’lumotlarni yaratish, saqlash, qayta ishlash va uzatish bilan bog‘liq barcha jarayonlarni о‘z ichiga oladi. Oddiy qilib aytganda, IT - bu kompyuterlar, internet va dasturlar orqali ishlash tizimidir. sohasiga jalb etish, onlayn ta’lim platformalarini rivojlantirish, masofaviy ish imkoniyatlarini kengaytirish kabi choratadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu esa ayniqsa, uy sharoitida ishlash imkoniyati cheklangan xotin-qizlar uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Xalqaro tajriba va О‘zbekiston modeli. Jahon tajribasi shuni kо‘rsatadiki, xotin-qizlarni qо‘llab-quvvatlashga qaratilgan siyosat Skandinaviya davlatlarida gender tenglikni ta’minlash, Janubiy Koreyada ta’lim orqali iqtisodiy о‘sish va Turkiyada ayollar tadbirkorligini rivojlantirish kabi yо‘nalishlarda samara bergan. О‘zbekiston esa ushbu tajribalarni milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirgan holda, о‘ziga xos modelni shakllantirmoqda. Bu modelda - oila qadriyatlari, milliy an’analar va zamonaviy islohotlar о‘zaro uyg‘unlashgan. Yosh qizlarni qо‘llab-quvvatlash va ta’lim siyosati. Ma’rifatli jamiyat qurishda yosh avlod tarbiyasi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu bois maktab va litseylarda qizlarning ta’lim olishi rag‘batlantirilmoqda, STEM (tо‘rtta muhim sohaning qisqartmasi S (Science) - tabiiy fanlar, T (Technology) - texnologiya, E (Engineering) – muhandislik, M (Mathematics) - matematika ) yо‘nalishlariga qizlarni jalb qilish kuchaytirilmoqda, iqtidorli qizlar uchun stipendiya va grantlar joriy etilmoqda. STEM - bu nafaqat fanlar yig‘indisi, balki zamonaviy ta’lim yondashuvi bо‘lib, u talabalarni amaliy fikrlashga, muammolarni hal qilishga va innovatsion g‘oyalar yaratishga о‘rgatadi [3]. Bu esa kelajakda yuqori malakali ayol mutaxassislar qatlamini shakllantirishga xizmat qiladi. Ma’naviyma’rifiy ishlar va jamiyat ongini shakllantirish. Xotin-qizlarga nisbatan munosabatni о‘zgartirish faqat qonunlar bilan emas, balki jamiyat ongini yuksaltirish orqali amalga Development of science and technology Scientific and technical journal №2/2026 428 Aniq va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar oshiriladi. Shu maqsadda ommaviy axborot vositalari orqali targ‘ibot ishlari, ma’naviy - ma’rifiy tadbirlar, oilaviy qadriyatlarni mustahkamlashga qaratilgan dasturlar amalga oshirilmoqda. Bu ishlar gender tenglik g‘oyalarini jamiyatda mustahkamlashga xizmat qiladi. Xotin-qizlarni qо‘llab-quvvatlashning iqtisodiy samaradorligi. Iqtisodiy tahlillar shuni kо‘rsatadiki, xotin-qizlarning iqtisodiy faolligi oshishi YAIM о‘sishiga ijobiy ta’sir kо‘rsatadi, soliq tushumlarini kо‘paytirishi mumkin, kambag‘allik darajasini pasaytiradi. Shu bois, xotin-qizlarga investitsiya kiritish - bu nafaqat ijtimoiy, balki iqtisodiy jihatdan ham foydali strategiya hisoblanadi. Barqaror rivojlanish maqsadlari va xotin-qizlar. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan belgilangan Barqaror rivojlanish maqsadlarida (SDGs) gender tenglik alohida maqsad sifatida belgilangan, ta’lim, sog‘liq va iqtisodiy о‘sish bilan bog‘liq vazifalarda ayollarning о‘rni muhim hisoblanadi. О‘zbekistonda amalga oshirilayotgan siyosat ushbu xalqaro maqsadlarga mos keladi va ularni amalga oshirishga xizmat qilmoqda. Ilmiy tahlil va nazariy yondashuvlar. Mazkur mavzuda ilmiy yondashuvlar quyidagilarni о‘z ichiga oladi: inson kapitali nazariyasi, gender iqtisodiyoti, ijtimoiy adolat konsepsiyasi. Bu nazariyalar xotin-qizlarni qо‘llab-quvvatlash siyosatining ilmiy asoslarini belgilab beradi. О‘zbekistonda xotin-qizlarga oid insonparvarlik siyosatining izchil amalga oshirilishi jamiyat taraqqiyotida muhim burilish yasadi. Bu siyosat inson qadrini ulug‘lash, ijtimoiy adolatni ta’minlash va ma’rifatli jamiyat barpo etish kabi ustuvor maqsadlarga xizmat qilmoqda [4]. Kelgusida quyidagi yо‘nalishlarga alohida e’tibor qaratish maqsadga muvofiq, bular qishloq joylarda ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish, raqamli savodxonlikni oshirish, ayollar startaplarini qо‘llab-quvvatlash, gender tenglik madaniyatini yanada mustahkamlashdir. Xulosa qilib aytganda, xotin-qizlarga qaratilgan insonparvarlik qarorlari - bu faqat ijtimoiy siyosat emas, balki mamlakatning strategik taraqqiyot yо‘lidir. U orqali О‘zbekistonda bilimli, ongli va faol fuqarolardan iborat ma’rifatli jamiyatni barpo etish mumkin. Davlatimizda xotin-qizlarga oid insonparvarlik qarorlari jamiyat taraqqiyotining muhim omiliga aylanmoqda. Bu qarorlar nafaqat ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish, balki ma’rifatli, adolatli va barqaror jamiyat barpo etishga xizmat qilmoqda. Xotin-qizlarning bilimli, faol va mustaqil bо‘lishi - mamlakat kelajagining kafolatidir. Shu bois, ularni qо‘llab - quvvatlashga qaratilgan siyosatni izchil davom ettirish, uni yanada takomillashtirish muhim ahamiyatga ega