Александр Сергеевич Пушкин ва ўзбек адабиёти

Биринчи рус халқ шоири, рус адабиётининг асосчиларидан бири Александр Сергеевич Пушкиннинг рус сўз санъатининг ривожланишида ўрни ва аҳамияти беқиёсдир. Пушкинни ўқиганингиз сари, унинг овозини эшитасиз, ўзини ҳис қиласиз. Шоир замондошларимизга бетакрор шахс, янгича ижодкор, мутафаккир, тарихчи, публицист, мустабид тузумга қарши курашнинг ҳақиқий иштирокчиси, моҳир ўқитувчи сифатида намоён бўлади. Пушкингача Россияда ҳақиқий шоирлар йўқ эди, рус аҳолиси шеъриятни фақат мишмишлар, таржималар ёки заиф тажрибалар орқали биларди. Пушкин биринчи бадиий асарларни она тилида яратди, уни ўзига номаълум шеърият билан таништирди. У рус шеъриятининг ҳақиқий отаси, у рус халқининг кенг қамровли қатламига эстетик туйғу, олижаноб ва эстетик завқ, ҳис-туйғуларнинг тарбиячиси, шу жиҳатдан у рус адабиётида абадий шон-шарафга лойиқ инсондир. Пушкин ижодини ўрганар экансиз, шоир ўз асарлари билан кўплаб ҳаётий вазиятларга жавоб берганини, у ажойиб ўқитувчи ва мураббий эканлигини қайта-қайта гувоҳи бўласиз. Унинг асарларини ўқиганингиз сари ҳақиқатан ҳам ақлли, фойдали маслаҳатлар беришидан, муайян вазиятда қандай ҳаракат қилишни ўргатишидан ҳайратланасиз. Қарийб икки аср ўтган бўлса-да, ҳаёт бутунлай ўзгариб кетган бўлса-да, одамларнинг ўзларига ҳамиша ҳамма замонда бераётган “севги, олижаноблик, қадр-қиммат, “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 333 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар ватанпарварлик нима?” деган мангу саволларига энг яхши жавоб Пушкин қаҳрамонларининг ишлари, ҳаракатлари ва характеридан топиш мумкин. А.С.Пушкин – Россия миллатининг куюнчак тарбиячиси, халқининг илм-маърифати учун фидокорона жонбозлик кўрсатган. Рус халқининг аксарияти саводсиз эканини тушуниб, уларга чуқур ҳурмат билан қаради. “Саводсиз одам, - деб ёзган шоир, - яроқсиз эмас ва табиатнинг абадий қонунларидан ташқарида эмас”. У халқнинг саводсизлигидан жиддий хавотирда эди. А.С.Пушкин фан ва таълим инсоният цивилизацияси ривожи ва унинг маънавий бойитишнинг ажралмас шарти эканлигини таъкидлаган. “Таълим тафаккурни уйғотади”, деб таъкидлаган шоир. У Россияда янги алифболар ва мактаб дарсликларининг пайдо бўлишидан чин дилдан қувонди. “Денниса” алманахини танқидий таҳлил қилишга бағишланган мақоласида у ўқувчиларнинг эътиборини 1829-йилда ўқув китоблари 1828-йилга қараганда деярли учдан бир баравар кўп сотилганига қаратди. “Олим ва ёзувчи қандай бўлишидан қатъи назар, – деб таъкидлаган “Хатдан парчалар, фикр ва мулоҳазалар” мақоласида, – маърифатнинг барча ютуқларида, таълим-тарбия фаолиятида ҳамиша олдинда бўлишган. А.С.Пушкин - рус адабий тили ва рус классик адабиётининг яратувчиси ва тинимсиз тарғиботчиси. У “одамларнинг қалбини ёқиш феъли” деб атаган. Унинг шиори қуйидагича эди: “Ўқиш - энг яхши таълимдир”. Шу билан бирга, шоир ўқишни саралаб, мулоҳазали, изчил, тартибсиз, эпизодик, тасодифий бўлмаслиги керак, деб ҳисоблаган. Пушкиннинг кўплаб асарлари ўзбек тилига таржима қилинган, “Борис Годунов”, “Дубровский”, “Кавказ асири” Чўлпон томонидан (1936-1937), “Капитан қизи” Абдулла Қаҳҳор томонидан (1939), “Руслан ва Людмила” Миртемир томонидан (1948) таржима қилинган. Усмон Носир таржимасидаги (1937) «Боғчасарой фонтани» достони, Жамол Камол таржимасидаги «Моцарт ва Сальери» драматик достони, Ойбек таржимасидаги «Евгений Онегин» шеърий романи ҳамон ўзбек китобхони томонидан севиб ўқилмоқда. Пушкин асарлари ҳар биримизга болаликданоқ маълум. Унинг “Шоҳ Салтан ва шаҳзода Гвидон ҳақида эртак”, “Балиқчи ва балиқ ҳақида эртак” каби болаларга бағишланган асарлари чин маънода эзгуликни тарғиб этувчи ижод намуналаридир. Биз шарқмиз, аммо ғарб бадиий руҳий оламини ўзлаштирган, ўша оламнинг шаффоф сувларини симирган халқмиз. Шоиримиз тили билан айтганда, Навоий шарафи муқаддас яшаган ўзбек хонадонидан, ўзбек онгидан Ҳомер, Данте, Шекспир, Гёте, Байронлар ҳам макон топган. Лекин бадиият даҳоси Александр Пушкиннинг қадри ўзгачадир. У бизга бир қадар яқин, бир қадар қадрдон. Даҳолар сиёсий мақсадлар учун яшамайдилар. Шу сабабли Пушкин даҳоси ҳам шовинизм каби иллатдан аллақанча юксакликда макон топади. Хусусан, шоирлар ўз азалий табиатига кўра инсоний эрк ва миллий озодликка хизмат қиладилар. Пушкиннинг ҳам армони, идеали озодлик эди, у эркинлик ва озодлик куйчисидир. Пушкин шеърияти турли жиҳатдан — шаклий, руҳий ва маънавий жиҳатданг шарқ шеъриятига яқин. Унинг айрим тўртликлари теранлиги, маъносининг чуқурлиги, фалсафийлиги билан бизнинг рубоийларни эслатиб туради. Шоир шеърияти шарқ руҳи билан чуқур суғорилган десак муболаға бўлмайди. Ҳассос шоиримиз Усмон Носир она тилимизга ўгирган “Боғчасарой фонтани” достони мазмун-моҳияти билан шарқдан олинган. Достон саҳнида икки куч — шарқона воқелик ва ғарбона лирик маром ҳамоҳанг бўлиб, яхлит бир бутунлик ҳосил қилган. “Қуръонга иқтибос” шеърий туркуми эса мусулмон оламининг муқаддас китобидаги суралар мағзидаги буюк оҳангни илғаб олиб, бошқа бир тилда улуғ шеъриятга айлантириш жиҳатидан диққатга сазовор. Пушкин бу туркумда боболари руҳи билан учрашганини ҳис қилган, эркин нафас олган. Шундан икки йил кейин ёзилган машҳур “Пайғамбар” асари ҳақида ҳозиргача ким тўғрисида гап бораётганлиги устида баҳс кетади, баъзилар уни фақат Библияга боғлашса, бошқа бировлар унда Қуръон ва пайғамбаримиз Муҳаммад “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 334 Точные и гуманитарно-экономические науки Алайҳиссалом ҳақида сўз юритилган, дейишади. Бизнингча, иккинчи фикр ҳақиқатга яқин ва шоир ҳамма пайғамбарлар, айниқса, бизнинг Муҳаммад Алайҳиссаломга таяниб, одамларга эзгу хабар, ёниқ сўз олиб келган пайғамбарнинг йиғма образини яратган, дейиш мумкин. Шеърий вазн ҳақида гап кетганда, тадқиқотчилар кўпинча уни қуруқ шакл, деб ҳисоблашади. Вазн аввало оҳанг дегани, оҳанг эса одамнинг, шоирнинг юрагидан чиқади. Маълумки, Пушкин томирларида, жумладан, араб қони оққан. Унинг она томонидан катта бобоси буюк Петрнинг тутинган ўғли асли ҳабашистонлик Иброҳим Ҳаннибал эдики, бу нарса Пушкин шеъриятининг оҳангига ҳам таъсир ўтказмай қолмаган. Буюк Чўлпон бизнинг мумтоз арузимизга солиб, санъаткорона ўгирган “Булбул ва гул” шеърининг аслиятида ҳам арузга хос тўлқинлар, зарблар йўқ эмас. Кейинчалик кўплаб шоирлар рус шеъриятига арузни қўллашга уриндилар, лекин Пушкин бу вазифани анча илгари уддалаган эди, чамаси, бу шеърнинг мавзуси ҳам қадим шарқ шеъриятининг жамғармасидан. Оҳангга эътибор қилинг: Нетак ли ты поешь для хладной красоты. Опомнись, о поэт, и чему стремишься ты. Она не слушает, не чувствует поэта, Глядишь — она цветет; взывает — нет ответа. Таржимаси: Сени ҳеч севмаган бир гул учун, эй шоирим, сен ҳам Ёнарсан, ўртанарсан, дод этарсан тинмайин бир дам. Қўй энди, беҳуда дод этма, оҳинг унга етмайди, Қарайсан, яшнаган бир гул, фақат додингга етмайди. (Абдулла Орипов таржимаси) Бу сатрлар она тилимизда шу қадар табиий жаранглайдики, худди Пушкин ўзбек тилида ёзгандек туюлади. Дунё Шундоқ эди бу дунё, шундоқ бўлур ҳамиша, Кўҳна бир ҳақиқатнинг дўкони ёпилмайди: Доно одам жуда кам, гарчи кўп илм пеша, Бисёрдир таниш-билиш, лекин дўст топилмайди. (Абдулла Орипов таржимаси) Пушкин кенг қиррали ижодкор эди. У буюк лирик шоир бўлиши билан бирга драматургия ва наср соҳасида ҳам улкан ҳамда бебаҳо мерос қолдирди. “Борис Годунов” рус адабиётида илк драматик трагедия сифатида тан олинган. Унинг трагедиялари — “Тош меҳмон”, “Моцарт ва Сальери”, “Хасис Рицарь”, “Ўлат чоғидаги базм” кичик воқеа ва ихчам сўз орқали улкан ижтимоий-фалсафий муаммоларни бадиий-ижодий ифодалаш мумкинлигига ёрқин мисолдир. “Капитан Қизи”, “Дубровский”, “Белкин қиссалари” каби асарлари рус насрининг кейинги тараққиётида улкан роль ўйнади. Гоголь, Достоевский, Лев Толстой каби адибларнинг жаҳон адабиёти майдонига чиқишида туртки вазифасини бўлди. Бизнинг Туркистонда Пушкин ижодига қизиқиш анча илгари бошланган. Бу жабҳада жадидларимиз, айниқса илғор бўлишган. Пушкиннинг адабий эртак жанрида ёзилган асарлари шарқона фикрлаши, содда ва қизиқарли баёни жиҳатидан халқимизга яқин бўлганидан, дастлаб шу эртакларнинг айримлари ўзбек тилига таржима қилинган. Кейинчалик Пушкин асарларини таржима қилиш иши давомли йўлга қўйилди. Пушкиннинг қатор асарлари ўзбек тилига бир эмас, бир неча бор қайта-қайта таржима қилинди. Ойбек домла таржима қилган “Евгений Онегин” шеърий романини 80-йилларга келиб шоир Мирза Кенжабек ўзбек тилига яна бир бор таржима қилди. Зеро буюк асарлар тилимизга қайта-қайта ўгирилиши қўллаб-қувватланса арзигулик. Айтайлик, Пушкиннинг машҳур “Ҳайкал” шеърининг турли шоирлар томонидан ўнга яқин таржимаси бўлиб, уларнинг ҳар бири – бу улуғ шеърнинг бошқа таржимада кўрилмаган янги қиррасини кўрсатиши билан қимматлидир. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 335 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар Пушкиннинг бир асарини яхшилаб таржима қилиш шеърий жиҳатдан бир поғона ўсиш демақдир, деган эди Ҳамид Олимжон. Пушкин асарларини ўзбек китобхонига юксак савияда етказиш ишида бир неча авлод шоир ва ёзувчилар иштирок этдилар. Улар жуда кўп, лекин шу ўринда Чўлпон, Ойбек, Усмон Носир ва Миртемирлар номини алоҳида ҳурмат ва эҳтиром билан тилга олишга ўзимни бурчли, деб биламан. Миртемир домла ўгирган биргина “Алвидо, зўр қудрат, асов ғалаён” сатрининг ўзиёқ Пушкин шеъри ўзбек тилига қанчалик сингишиб, ўзлашиб кетганига гўзал мисолдир. Хуллас, халқимизни олижаноб, гўзал ғоялари, эзгу ҳисларига ошно қилгани учун биз Пушкиндан миннатдормиз. Лекин буюк Пушкин ҳам ўзбек халқидан миннатдор бўлса арзийди. Уни худди ўз фарзандидай бағрига олгани, ардоқлагани учун! Пушкин ижодининг бош ғоясини ташкил этадиган инсонийлик, юксак маънавиймаърифий фазилатлар барча халқлар учун бирдай севимли, ҳар бир зиёли, маънавиятли инсон учун бирдай қадрли. Айнан шу боис Пушкин ижодига таълимнинг турли босқичларида ҳам алоҳида ўрин ажратилади, ўрганилади. Шоир ижоди бамисоли денгиз, у худди уммон каби жўшқин, унинг денгиз ҳақида ёзилган шеърлари, Пушкиннинг руҳини тасвирлаб беради, бизга унинг туйғулар жўш уриб турган оловли қалбининг ёлқинини чизиб бергандай бўлади. Пушкин ижодини ўрганишга бағишланган дарс соатларида айни шу жиҳатни ўқувчиларга сингдириш лозим. Рус халқининг атоқли шоири, жаҳон адабиётида муносиб ном қолдира олган Пушкин ижоди билан ёшларни янада кенгроқ таништириш, уларда адабиётга бўлган муҳаббатни юксалтириш, шоир асарларининг мазмун-моҳиятини тарғиб қилиш мақсадида ҳар йили таваллуд санасида ҳар бир таълим муассасасида адабий-бадиий кечалар ўтказилади. Бундай тадбирлар Пушкин ижодини тарғиб этиш, шу орқали миллатлараро тинч-тотувлик, ҳамжиҳатликни намоён этишга бағишланади