Ipak salmog‘ini oshirish uchun ipak qurtlarini parvarishlashning zamonaviy yechimlari

Kirish. Ipak ishlab chiqarish insoniyat tarixida ming yilliklardan beri ahamiyatli o‘rin tutib kelgan sanoat tarmoqlaridan biridir. Ipak qurtlari yetishtirish va parvarishlash jarayoni esa ipakning sifatiga va ishlab chiqarish hajmiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. An’anaviy usullarda ipak qurtlarini parvarishlash jarayonlari ko‘p mehnat talab qiladigan va ko‘plab ekologik omillarga bog‘liq bo‘lgan jarayonlar hisoblanadi. Bu omillar qurtlarning o‘sishi, rivojlanishi va nihoyat, ipak salmog‘iga ta’sir ko‘rsatadi. Shunday ekan, ipak qurtlarini parvarishlash jarayonini optimallashtirish va avtomatlashtirish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Zamonaviy texnologiyalar, xususan, mexatronik tizimlar va mikroelektronika vositalari ipak qurtlarini parvarishlash jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Ushbu tadqiqotda ipak qurtlarini parvarishlashda qo‘llaniladigan avtomatlashtirilgan tizimlar va nazorat usullari, shuningdek, ushbu texnologiyalarning ipak salmog‘iga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqot doirasida maxsus parvarishlash zonasi, oziqlantirishning avtomatlashtirilgan tizimlari, havo sifatini nazorat qiluvchi sensorlar va mikroprotsessorlar qo‘llanilishi orqali ipak ishlab chiqarish hajmini oshirish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili. Ipak qurtlarini parvarishlash va ipak ishlab chiqarish jarayonlari bo‘yicha keng qamrovli ilmiy adabiyotlar mavjud bo‘lib, ular ushbu sohadagi zamonaviy texnologiyalar va innovatsiyalarni o‘rganishga yordam beradi. Tadqiqotlar ipak qurtlarini yetishtirish, oziqlantirish, muhitni nazorat qilish va avtomatlashtirish jarayonlariga oid qimmatli ma'lumotlarni taqdim etadi. Traditsion ipak qurtlarini parvarishlash usullari ko‘p yillardan beri mavjud bo‘lib, ularning asosiy kamchiliklari mehnat talabliligi va ekologik omillarga bog‘liqligidir. Zamonaviy tadqiqotlar esa avtomatlashtirilgan tizimlar va mexatronik usullar yordamida ipak ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirishga qaratilgan. [Brown et al., 2015] an’anaviy usullar bilan avtomatlashtirilgan tizimlar taqqoslanishini keltirib o‘tadi va yangi texnologiyalarning samaradorligini ko‘rsatadi. Mexatronik tizimlar ipak qurtlarini parvarishlash jarayonlarida keng qo‘llanilmoqda. Bu tizimlar, asosan, oziqlantirish va muhitni nazorat qilish jarayonlarini avtomatlashtirish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. [Smith & Kumar, 2018] mexatronik tizimlar yordamida ipak qurtlarini parvarishlashda erishilgan natijalarni o‘rganadi va ushbu tizimlarning afzalliklarini ta’kidlaydi. Mikroelektronika va sensorlar yordamida ipak qurtlari parvarishlash muhitini nazorat qilish muhim ahamiyatga ega. DHT-11 va MQ135 kabi sensorlar yordamida havo sifati, namlik va CO2 darajasini o‘lchash va nazorat qilish imkoniyati mavjud. [Lee et al., 2019] sensorlar va mikroprotsessorlar qo‘llanilishi orqali ipak qurtlari parvarishlash jarayonlarining optimallashtirilishini tahlil qiladi. Ipak qurtlarini oziqlantirish jarayonini avtomatlashtirish orqali mehnat talablarini kamaytirish va oziqlantirish jarayonining samaradorligini oshirish mumkin. [Zhang et al., 2020] ipak qurtlarini avtomatlashtirilgan oziqlantirish tizimlari yordamida parvarishlash natijalarini o‘rganib chiqadi va an’anaviy usullar bilan taqqoslaydi. Tadqiqotlar ipak qurtlarini parvarishlash jarayonlarida zamonaviy texnologiyalar qo‘llanilishi orqali ipak ishlab chiqarish samaradorligini oshirish mumkinligini ko‘rsatadi. [Ahmed et al., 2021] ipak ishlab chiqarish jarayonlarida yangi texnologiyalarning qo‘llanilishi va ularning iqtisodiy samaradorligini o‘rganadi. Natija va muhokama. Tadqiqot natijalari ipak qurtlarini parvarishlashda zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali ipak salmog‘ini oshirish imkoniyatlarini ko‘rsatdi. Avtomatlashtirilgan tizimlar, sensorlar va mikroelektronika yordamida tashkil etilgan parvarishlash jarayonlari an’anaviy usullarga nisbatan bir qator afzalliklarga ega bo‘lib, bu tadqiqot jarayonida kuzatildi. Tajriba davomida avtomatlashtirilgan parvarishlash tizimi yordamida boqilgan ipak qurtlarining o‘sish sur’ati an’anaviy usullarga qaraganda sezilarli darajada yuqori bo‘ldi. Oziqlantirish jarayonining avtomatlashtirilishi, shuningdek, havo sifatini va muhitni nazorat qilish orqali ipak qurtlarining rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Buning natijasida, ipak qurtlaridan “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 36 Техника, технология ва жиҳозлар olingan ipak salmog‘i 67 kg ga yetdi, bu an'anaviy usul bilan olinadigan 57 kg ga nisbatan 10 kg ko‘p. DHT-11 va MQ135 sensorlari yordamida muhit sharoitlarini doimiy ravishda nazorat qilish mumkin bo‘ldi. Sensorlar orqali namlik, temperatura va CO2 darajalari o‘lchandi, va bu ma’lumotlar asosida tizim avtomatik tarzda o‘zgarishlarga javob berdi. Natijada, muhit sharoitlari optimal darajada saqlanib, ipak qurtlarining salomatligi va rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatdi. Avtomatlashtirilgan oziqlantirish tizimi va mekatronik yechimlar yordamida parvarishlash jarayoni sezilarli darajada soddalashtirildi. Bu nafaqat mehnat xarajatlarini kamaytirishga, balki ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga ham yordam berdi. Tajribalar natijalari shuni ko‘rsatdiki, avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida ishlov berish va parvarishlash jarayonlari 30-40% ga tezlashdi. 1-rasm. DHT-11 harorat va namlik sensori Tadqiqot natijalari avtomatlashtirilgan tizimlarning iqtisodiy samaradorligini ham taqdim etdi. An’anaviy usullarga nisbatan zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali ishlab chiqarish xarajatlari sezilarli darajada kamaydi va ipak ishlab chiqarishning rentabelligi oshdi. Tadqiqot natijalari ipak qurtlarini parvarishlashda zamonaviy texnologiyalardan foydalanishning samaradorligini ko‘rsatadi. An’anaviy parvarishlash usullarining cheklovlari, jumladan, mehnat talab qilishi, ekologik omillarga bog‘liq bo‘lishi va muhitni nazorat qilmaslik zamonaviy texnologiyalar orqali bartaraf etildi. Avtomatlashtirilgan tizimlar, sensorlar va mikroelektronika yordamida amalga oshirilgan parvarish jarayonlari yuqori natijalar berishi qurtlarning o‘sish sur’atini oshirishi va ipak salmog‘ini yaxshilashi mumkin. 1-jadval. Tadqiqot natijalari an’anaviy usullar va zamonaviy texnologiyalar bilan taqqoslangan Kuzatishlar An’anaviy usullar Zamonaviy texnologiyalar farqlar Ipak qurtlarining o‘sish sur’ati O‘rtacha 15% O‘rtacha 25% +10% Ipak salmog‘i (kg) 57 67 +10 Muammolarni nazorat qilish metodlari yo‘q mavjud Yangi Avtomatlashtirilgan oziqlantirish yo‘q mavjud Avtomatik tizim Tajriba davomida parvarish va oziqlantirish jarayonlari 10 soat 6 soat -40% Iqtisodiy samaradorlik (rentabellik) O‘rtacha 10% O‘rtacha 20% +10% Xulosa. Tadqiqotda ipak qurtlarini parvarishlashda zamonaviy texnologiyalarning qo‘llanilishi va ularning ipak salmog‘ini oshirishdagi samaradorligi o‘rganildi. Tadqiqot natijalari avtomatlashtirilgan tizimlar, sensorlar va mikroelektronika yordamida tashkil etilgan parvarishlash jarayonlarining an’anaviy usullarga nisbatan sezilarli afzalliklarga ega ekanligini ko‘rsatdi. Natijalar shuni tasdiqladiki, avtomatlashtirilgan oziqlantirish tizimlari va muhitni nazorat qilish jarayonlari yordamida ipak qurtlarining o‘sish sur’ati 15% dan 25% gacha oshdi, bu esa yuqori sifatli ipak ishlab chiqarish imkoniyatini yaratdi. Ipak salmog‘i 57 kg dan 67 kg ga oshdi, bu esa ishlab chiqarish samaradorligini 10 kg ga yaxshilashga olib keldi. Bundan tashqari, muhitni doimiy nazorat qilish va avtomatlashtirish jarayonlari orqali parvarish va oziqlantirish jarayonlari tezlashtirildi, bu esa mehnat xarajatlarini 30-40% ga “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 37 Техника, технология и оборудование kamaytirishga olib keldi. Iqtisodiy samaradorlik nuqtayi nazaridan, zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash rentabellikni 10% dan 20% gacha oshirdi. Umuman olganda, ushbu tadqiqot zamonaviy texnologiyalarning ipak qurtlarini parvarishlash jarayonlariga qo‘shgan hissasini va ularning ishlab chiqarishni optimallashtirishdagi rolini ko‘rsatadi. Bu sohada kelajakda amalga oshiriladigan tadqiqotlar va innovatsiyalar ipak ishlab chiqarishni yanada rivojlantirishga xizmat qiladi. Kelgusida ushbu metodologiyalarni kengaytirish va boshqa agrotexnika sohalarida qo‘llash orqali yanada samarali yechimlar topish mumkin