Fe’l nisbatlari tarjimasi muammolari va yechimlari

Kirish. Fe’l nisbatlarining o‘zbek va ingliz tillaridagi qiyosiy tahlilida, avvalo, bu kategoriyaning grammatik tabiati va ma’nosi o‘rganiladi. Fe’l nisbatlari har bir tilning strukturasi, lug‘avi va semantik tizimi orqali o‘ziga xos xususiyatlarga ega. O‘zbek tilida nisbat shakllari grammatik formalar sifatida to‘liq tahlil qilinadi, ular oraliq va xususiy grammatik ma’nolarga ajratiladi. Har bir grammatik shakl ma’lum bir paradigma doirasida tahlil qilinadi va uni hosil qiluvchi elementlar, masalan, fe’l va uning qo‘llanishidagi birliklar, nutqiy jarayonlarda umumiy va xususiy grammatik ma’nolarni shakllantiradi. Fe’l nisbatlari tarjimasi tilshunoslikda muhim va murakkab masala hisoblanadi. Fe’l nisbatlari, ya’ni fe’llarning grammatik shakllari, har bir tilda o‘ziga xos tarzda ifodalanadi, bu esa tarjimada aniq va to‘g‘ri ifoda qilishni murakkablashtiradi. O‘zbek va boshqa tillar o‘rtasidagi tarjima jarayonida fe’l nisbatlarining farqlari ko‘pincha muloqotda tushunmovchiliklarga olib kelishi mumkin. Ushbu maqolada fe’l nisbatlarining tarjimasi bilan bog‘liq muammolar tahlil qilinadi va ularni еchish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Tarjimonning til bo‘yicha bilimi va tarjima metodikasiga asoslangan holda, fe’l nisbatlarini to‘g‘ri tarjima qilishning samarali usullari tavsiya etiladi. Fe’l nisbatlarining tarjimasi bir qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Ular quyidagi asosiy muammolarni o‘z ichiga oladi: 1. Grammatik farqlar: Har bir tilning o‘ziga xos fe’l nisbatlari mavjud. Masalan, ingliz tilida “present perfect” va “past simple” kabi vaqtni ifodalovchi shakllar mavjud bo‘lsa, o‘zbek tilida bu tushunchalarni ifodalashda bunday aniq nisbatlar ko‘pincha mavjud emas yoki ular boshqacha yasaladi. Bunday farqlar tarjimonni qiyin ahvolga solishi mumkin. 2. Morfologik farqlar: Ba’zi tillarda fe’lning turli morfologik shakllari mavjud, masalan, fe’lning shaxsga, songa, va vaqtga mos kelishi. O‘zbek tilidagi fe’lning shaxs va son bo‘yicha o‘zgarishi ingliz tilidagi fe’lga nisbatan farq qiladi. Bu farqlarni to‘g‘ri va mazmunli tarzda tarjima qilish ko‘p hollarda qiyinchilik tug‘diradi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 348 Точные и гуманитарно-экономические науки 3. O‘zbek tilining morfologik xususiyatlari: O‘zbek tilida ko‘plab fe’l shakllari va qo‘shimchalar mavjud bo‘lib, ular ingliz tilida yoki boshqa tillarda to‘g‘ri ifodalanishi qiyin bo‘lishi mumkin. Misol uchun, o‘zbek tilidagi “bo‘lmoq” fe’li ingliz tilidagi “to be” fe’liga to‘g‘ri kelishi ham mumkin, lekin ularni bir xil tarzda tarjima qilishda kontekstga qarab farqlar paydo bo‘ladi. 4. Semantik farqlar: Ba’zi fe’l nisbatlarining ma’nosi tilda o‘zgarib turadi. Masalan, o‘zbek tilida “qilmoq” fe’li keng ma’nolarga ega bo‘lib, “perform” yoki “do” tarzida tarjima qilinishi mumkin, lekin uning ingliz tilidagi ekvivalenti har doim ham mos kelmaydi. Bunday farqlar, ayniqsa, amaliy tarjimada aniq ifodalarni topishda qiyinchilik yaratadi. 5. Kontekstga bog‘liq muammolar: Fe’l nisbatlari tarjimasi ko‘pincha kontekstga bog‘liq bo‘ladi. Bir fe’lning turli kontekstlardagi ma’nolari o‘zgarishi mumkin, bu esa tarjimonda noaniqlik va tushunmovchiliklarga olib keladi. Misol uchun, o‘zbek tilidagi “boorish” fe’li turli vaqt va kontekstda “to go”, “to leave”, yoki “to be going” kabi shakllarga tarjima qilinishi mumkin. 6. Zamonlar o‘rtasidagi farqlar: O‘zbek tilida o‘tgan zamon passiv shakli ko‘pincha o‘zgarishsiz ishlatiladi (masalan, “o‘qildi”), ingliz tilida esa yordamchi fe’lning turli shakllari (masalan, “was”, “is”, “has been”) qo‘llanadi, bu esa tarjima jarayonida aniqlikni talab qiladi. Adabiyotlar tahlili. O‘zbek tilida fe’l nisbatlari, asosan, harakatning bajaruvchisi faol yoki passiv bo‘lishiga qarab farqlanadi. Fe’lning aniq nisbatlari subyektning faol ishtirokini ko‘rsatadi, masalan: “U kitobni o‘qidi” (bajaruvchi faol) (A.F.Kadirov, 1985). “Majhul nisbat” esa subyektning faol ishtirok etmasligini yoki harakatning subyektga bog‘lanmasligini ko‘rsatadi, masalan: “Kitob o‘qildi” (majhul nisbat) (S.T.Bahlulov, 1997). Bu еrda, majhul nisbatni ifodalovchi “o‘qildi” fe’li, bajaruvchi yoki subyektni aniq ko‘rsatmasdan, faqat harakatni taqdim etadi. Ingliz tilida fe’l nisbatlari asosan “active voice” (aniq nisbat) va “passive voice” (majhul nisbat) shakllarida ifodalanadi. “Active voice” harakatni bajaruvchisi tomonidan amalga oshirilishini ko‘rsatadi: “She reads a book” (U kitob o‘qiydi) (B.S.Bloomfield, 1933). “Passive voice” esa harakatni qaysi subyekt tomonidan bajarilganini belgilamaydi: “A book is read by her” (Kitob u tomonidan o‘qiladi) (R. Quirk, 1985). Ingliz tilida, fe'l nisbatlarining semantik ma’nolari ko‘pincha zamonlar bilan bog‘liq bo‘lib, harakatning davomiyligi yoki yakunlanganligi orqali aniqlanadi. Fe’l nisbatlarining oraliq grammatik ma'nolari umumiy grammatik ma'no bilan bog‘liq bo‘lib, ularning semantik rivojlanishini shakllantiradi. O‘zbek tilida, oraliq grammatik ma’no subyektning faol yoki passiv bo‘lishiga qarab ajratiladi. Masalan, “Subyekt faol bo‘lgan aniq nisbat” fe’lda bajaruvchi faol qatnashgan harakatni ifodalaydi, “Subyekt passiv bo‘lgan aniq nisbat” esa, harakatning subyektga bog‘lanmasligini ko‘rsatadi (B. A. Uspenskiy, 1971). Ingliz tilida esa oraliq grammatik ma’no zamon shakllari bilan bog‘lanadi. Masalan, “Present simple” zamonida fe’l nisbatlari, harakatning doimiy yoki umumiy holatini ifodalaydi: “She works as a teacher” (U o‘qituvchi sifatida ishlaydi) (J. Lyons, 1968). Majhul nisbatlar har ikki tilda ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. O‘zbek tilida majhul nisbat “fe’lni subyektsizlashtirish” orqali ifodalanadi va ba'zida “o‘timsiz fe’l” yordamida ham amalga oshiriladi. Masalan, “Mukofot berildi” kabi jumlalar majhul nisbatni bildiradi (A.R.Tursunov, 1982). Ingliz tilida esa majhul nisbat “passive voice” shaklida ifodalanadi. Bu shaklda, harakatni bajaruvchi ko‘rsatilmagan yoki aniq emas, masalan: “The book was read by the teacher” (Kitob o‘qituvchi tomonidan o‘qildi) (M. A. K. Halliday, 1967). O‘zbek tiliga qaraganda, ingliz tilidagi passive voice ko‘proq zamon shakllari bilan bog‘liq bo‘lib, bu fe’l nisbatlarining o‘ziga xos semantik va grammatik farqlarini keltirib chiqaradi. O‘zbek va ingliz tillaridagi fe’l nisbatlarining qiyosiy tahlili, tarjima jarayonida ba’zi muammolarni hal qilishda yordam beradi. Masalan, ingliz tilidagi “active voice” va “passive voice” shakllari, o‘zbek tilida har doim to‘g‘ri tarjima qilinmasligi mumkin, chunki o‘zbek tilida “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 349 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар majhul nisbatlar turli grammatik shakllarda ifodalanadi. Ingliz tilidagi fe’l nisbatlarining zamon shakllariga asoslangan farqlari, ba’zan o‘zbek tilida noaniqlik yoki murakkablik keltirib chiqarishi mumkin. Tarjima jarayonida, har ikki tilning grammatik tizimlarini chuqur tahlil qilish muhim ahamiyatga ega (N. S. Trubetskoy, 1931). A.Abdug‘afforov o‘zbek tilidagi grammatik kategoriyalar, xususan, fe’lning o‘zgarishi va ularning ingliz tiliga tarjimasi haqida izlanishlar olib borgan. U o‘zbek va ingliz tillari o‘rtasidagi grammatik farqlarni aniqlab, fe’l nisbatlari va ularning kontekstual farqlarini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy ishlarni taqdim etgan. Ingliz tilidagi tarjimashunoslik asoschisi sifatida tanilgan P.Newmark tarjimashunoslik sohasida fe’l va boshqa grammatik kategoriya o‘zgarishlarining tarjimadagi muammolari haqida ko‘plab asarlar yozgan. Uning “A Textbook of Translation” asarida, fe’l tizimlarining farqlari va ularning tarjimasi haqida katta ahamiyat berilgan. J.K.Katford tarjimashunoslikdagi asosiy nazariyalar va metodlarni ishlab chiqqan. U “A Linguistic Theory of Translation” kitobida tillar o‘rtasidagi grammatik farqlar, xususan, fe’l nisbatlari va ularning tarjimasi muammolari haqida chuqur tahlil keltirgan. G.Yusufova o‘zbek tilida fe’lning zamon va shaxs bo‘yicha o‘zgarishlarini, shuningdek, ularning ingliz tiliga tarjimasi muammolarini tahlil qilgan. Uning ishlarida o‘zbek va ingliz tillaridagi fe’l tizimlarining o‘zaro taqqoslanishi katta o‘rin egallaydi. M.Baker ingliz tilidan boshqa tillarga tarjima qilishda, ayniqsa, fe’l nisbatlarining o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolarni o‘rganib chiqqan. Uning asarlarida, fe’l tizimlarining tarjimadagi noaniqliklari va ularning o‘zgarishlari haqida ko‘plab misollar keltirilgan. E. Gentzler tarjimashunoslik va tilshunoslikni birlashtirib, fe’l tizimlarining tarjimadagi ahamiyatini o‘rganishga katta e’tibor qaratgan. Uning asarlarida fe’lning semantik va grammatik o‘zgarishlari haqida keng qamrovli tahlillar mavjud. O‘zbek va ingliz tillaridagi fe’l nisbatlarining oraliq grammatik ma’nolarini qiyoslash, tarjima jarayonida yuzaga keladigan ba’zi muammolarni hal qilishga yordam beradi. Fe’l nisbatlarining grammatik va semantik farqlari tarjimada aniqlikni ta'minlash uchun diqqat bilan tahlil qilinishi kerak. Masalan, o‘zbek tilidagi aniq nisbatlar va ingliz tilidagi active voice o‘rtasidagi farqlar, ularning zamon shakllariga bog‘lanishi, ba’zi hollarda noaniqlik va chalkashlikni keltirib chiqarishi mumkin. Metodlar. Mazkur tadqiqotda nazariy tadqiqot metodlaridan foydalanildi. Bu jarayonda umumlashtirish, aksiomatik va abstraksiyalash metodlaridan foydalanildi. Umumlashtirish orqali mavzuga oid terminlarning nazariy asoslari o‘rganildi. Ingliz tilida fe’l nisbatlari o‘zbek tiliga nisbatan ko‘proq zamonlar bilan bog‘liq holda namoyon bo‘ladi, bu esa ularning xususiy grammatik ma’nolarini o‘zida aks ettiradi. Ingliz tilida “active voice” va “passive voice” shakllari orqali fe’l nisbatlarining oraliq grammatik ma’nolari shakllanadi, bu esa harakat bajaruvchisining roli va gapdagi ma’lumotning taqdimoti o‘rtasidagi farqlarni ko‘rsatadi. Oraliq grammatik ma’no fe’l nisbatlarining umumiy grammatik ma’nosidan kelib chiqadi va uning xususiy grammatik ma’no shakllarini ajratish mumkin. Oraliq grammatik ma’no — bu umumiy grammatik ma’no bilan bevosita bog‘langan va uni tahlil qilishda ko‘prik sifatida xizmat qiluvchi kategoriya. Fe’l nisbatlarining oraliq grammatik ma’no tahlili har bir tilning grammatik tizimida o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, turli nutqiy holatlarda uning semantik rivojlanishini ta'minlaydi. O‘zbek tilida oraliq grammatik ma'no subyektning faol yoki passiv bo‘lishiga qarab ajratiladi. Masalan, “Subyekt faol bo‘lgan aniq nisbat” fe’lning bajaruvchisi faol ishtirok etadigan jarayonni ifodalaydi. “Subyekt passiv bo‘lgan aniq nisbat” esa bajaruvchining faol ishtirok etmasligini, harakatning subyektga bog‘lanmasligini ko‘rsatadi. Ingliz tilida oraliq grammatik ma'no ko‘proq zamon shakllari bilan bog‘lanadi. Ingliz tilidagi “present indefinite” (present simple) zamonida, masalan, “She works as a teacher” kabi gaplarda oraliq grammatik ma’no, ya’ni harakatning umumiy holati va uning bajaruvchisi “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №1/2025 350 Точные и гуманитарно-экономические науки ishtirokini ko‘rsatadi. “Present continuous”, “present perfect”, va “present perfect continuous” kabi zamon shakllari harakatning davom etishini yoki uning yakunlanishini ifodalaydi va shu orqali oraliq grammatik ma’nolarini kengaytiradi. Aksiomatik usul orqali ikki tilda muqarrar qabul qilingan qat’iy til strukturalari o‘rganildi. Bunda tarjima qilish jarayonida o‘zgartirishlarsiz amal qilinishi kerak bo‘lgan qoidalar tadqiq qilindi. Jumladan, majhul nisbatlar ham har ikki tilda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. O‘zbek tilida majhul nisbat “fe’lni subyektsizlashtirish” va “o‘timsiz fe’lning ishlatilishi” orqali ifodalanadi. Fe’l majhul holatiga keltirilganida, subyekt tushiriladi yoki harakatning bajaruvchisi aniqlanmaydi. Masalan, “Mukofot berildi” kabi gapda majhul nisbatning oraliq grammatik ma’nosi ifodalangan. O‘zbek tilida majhul nisbatda “sof majhul” va “nofaol majhul” kabi oraliq grammatik ma’nolar ajratiladi. Ingliz tilida majhul nisbat “passive voice” shaklida ifodalanadi. Passive voice, fe'lni passiv shaklda ishlatish orqali, harakat bajaruvchisi yoki obyekt o‘rtasidagi munosabatni ko‘rsatadi. Masalan, “The book was read by the teacher” gapida harakat bajaruvchisi “by the teacher” orqali ifodalanadi. Ingliz tilidagi passive voice shakli ham o‘zbek tiliga nisbatan ko‘proq zamon shakllari bilan bog‘liqdir. Qiyosiy tahlil. O‘zbek va ingliz tillaridagi fe'l nisbatlarini qiyosiy tahlil qilishda quyidagi farqlarni ko‘rish mumkin: • O‘zbek tilida passiv fe'l ko‘pincha yordamchi fe'llar orqali ifodalanadi (masalan, “o‘qiladi”), ingliz tilida esa passiv shakl ko‘proq “to be” yordamchi fe'li bilan amalga oshiriladi (masalan, “is read”). • O‘zbek tilida o‘rtacha nisbat ko‘proq fe'lning holatini ifodalovchi konstruktsiyalar orqali yaratiladi, ingliz tilida esa reflexive fe'llar yordamida bu nisbat shakllanadi. O‘zbek tilida passiv fe’llar ko‘pincha fe’lga “-il”, “-ilmoq” yoki “-in” qo‘shimchalari orqali ifodalanadi. Bu qo‘shimchalar yordamida aniq fe’lni passiv shaklga o‘zgartirish mumkin. Biroq, ba'zi hollarda o‘zbek tilida passiv fe’lni yaratish uchun yordamchi fe’llar qo‘llanilmaydi, faqatgina fe’lning o‘zgargan shakli orqali passivlik ifodalanadi. Jumladan: Aniq fe’l: “U kitobni o‘qidi.” (U - harakatni bajaruvchi) Passiv fe’l: “Kitob o‘qildi.” (Kitob - harakatni bajaruvchi emas, aksincha, harakatning o‘zi) Fe’l nisbatlarining tarjimasi, shuningdek, tilning pragmatik jihatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Ingliz tilida passiv fe’llar ko‘pincha rasmiy va ilmiy nutqda ishlatilsa, o‘zbek tilida esa passivlik ko‘pincha harakatning kim tomonidan amalga oshirilganini e’tiborga olmasdan, umumiy ma’noni anglatadi. O‘zbek tilida ba’zan passiv fe’lni yaratishda kontekstni aniqlash kerak bo‘ladi. O‘zbek tilida fe’lning o‘zgarishi aniq va murakkab tizimga ega. Fe’lning o‘zgarishi bir qancha grammatik kategoriyalar (zamon, shaxs, son, holat) orqali amalga oshiriladi. Bu kategoriyalar orqali fe’lning voqea va harakatning qaysi davrda sodir bo‘layotganligini, kim tomonidan amalga oshirilayotganligini va necha kishi tomonidan bajarilayotganligini bildiradi. Misol uchun: Hozirgi zamon: “Men kitob o‘qiyman.” O‘tgan zamon: “Men kitob o‘qidim.” Kelasi zamon: “Men kitob o‘qiyman.” O‘zbek tilida fe’lning o‘zgarishiga alohida e’tibor qaratiladi, chunki bu tilda har bir shaxs va son uchun maxsus qo‘shimchalar mavjud. Fe’lning holatlari (masalan, o‘timli yoki o‘timsiz fe’l) ham o‘zgaradi. Shuningdek, o‘zbek tilida fe’lga yordamchi fe’llar qo‘shilishi ko‘p uchramaydi, va bu ingliz tiliga tarjima qilishda alohida muammo tug‘diradi. Ingliz tilida esa fe’lning o‘zgarishi juda ko‘p yordamchi fe’l va modal fe’l orqali amalga oshiriladi. Fe’lning o‘zgarishi, odatda, shaxs va son bo‘yicha faqat uchinchi shaxs birlikda o‘zgaradi. Zamoni esa ko‘proq yordamchi fe’llar orqali ifodalanadi. Jumladan: Hozirgi zamon: “I read” (Men o‘qiyman). O‘tgan zamon: “I read” (Men o‘qidim). “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №1/2025 351 Аниқ ва ижтимоий-иқтисодий фанлар Kelasi zamon: “I will read” (Men o‘qiyman). Ingliz tilida fe’lning o‘zgarishi o‘zbek tiliga qaraganda kamroq qo‘shimchalar bilan ifodalanadi, shuning uchun ingliz tilidagi fe’lning tarjimasi, ko‘pincha, yordamchi fe’l (masalan, “will”, “have”) yoki modallikni ifodalovchi so‘zlar (masalan, “can”, “should”) yordamida amalga oshiriladi. Majhul nisbat fe’llarida modal fe’llarning ishlatilishi ham o‘ziga xos qiyinchiliklar yaratadi. Ingliz tilidagi passiv (majhul) shaklda modal fe’llar yordamida harakatning kim tomonidan amalga oshirilishi yoki amalga oshirilmasligi ko‘rsatiladi. O‘zbek tilida esa majhul fe’lni yaratishda modal qo‘shimchalar va fe’lning passiv shakli yordamida harakatning kim tomonidan amalga oshirilgani ko‘rsatilmasdan umumiy ma’no ifodalanadi. Masalan, ingliz tilidagi passiv modal fe’lni “can be” yordamida ifodalash mumkin: Inglizcha: “The task can be done.” O‘zbekcha: “Vazifa bajarilishi mumkin.” Bu jumlada ingliz tilidagi can be done shakli passiv (majhul) fe’lni ifodalab, harakatning amalga oshirilishi ehtimolini bildiradi. O‘zbek tilidagi bajarilishi mumkin shakli esa fe’lning passiv shaklini ko‘rsatadi va ehtimoliy ma’no qo‘shiladi. Shu bilan birga, o‘zbek tilida majhul fe’lning semantikasida ko‘pincha harakatni kim amalga oshirganligi aniqlanmaydi, lekin ingliz tilida passiv fe’l ko‘proq harakatning kim tomonidan amalga oshirilganiga e’tibor qaratadi. Xulosa va takliflar. Fe’l nisbatlarining o‘zbek va ingliz tillaridagi qiyosiy tahlili, har ikkala tilning grammatik tizimlari o‘rtasidagi farqlarni va o‘xshashliklarni aniqlashga yordam beradi. Bu tahlil, nafaqat tilshunoslik sohasida, balki tarjima, lingvistik tahlil va interlingvistik tadqiqotlar uchun muhim ahamiyatga ega. O‘zbek va ingliz tillaridagi fe’l nisbatlarining oraliq grammatik ma’nolari, har bir tilning o‘ziga xos grammatik tuzilmasi va semantik imkoniyatlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Aniq va majhul nisbat fe’llarini tarjima qilishda tilning grammatik tizimlaridagi farqlarni to‘g‘ri tushunish va hisobga olish muhimdir. O‘zbek va ingliz tillaridagi passivlikni ifodalashning o‘ziga xos yo‘llari mavjud bo‘lib, tarjimashunos bu farqlarni aniqlash va to‘g‘ri aks ettirish uchun grammatik va semantik nuanslarni chuqur tahlil qilishi lozim. Fe’lning aniq va passiv shakllarining tarjimasi, ayniqsa, zamonlar o‘rtasidagi farqlarni hisobga olib, har ikki tilning sintaktik tizimiga mos ravishda amalga oshirilishi kerak. Tarjima jarayonida fe’l nisbatlarining semantik va pragmatik jihatlarini batafsil o‘rganish zarur. Ingliz va o‘zbek tillarida passiv fe’llarning ishlatilishdagi farqlarni hisobga olib, tarjimonlar har doim harakatni kim amalga oshirganini tushunishlari kerak. Bunda, har bir tilning o‘ziga xos semantik yondashuvlarini aniqlash va tarjimadagi noaniqliklarni bartaraf etish lozim. Tarjimonlar har bir fe’lning kontekstual farqlarini aniqlash uchun semantik va pragmatik yondashuvlarni o‘rganishlari kerak. Bu tilning o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olib, aniq tarjimaga erishish imkonini beradi. Fe’l nisbatlari va ularning tarjimasi nafaqat grammatik farqlarga asoslanadi, balki turli madaniy yondashuvlarga ham ta’sir qiladi. O‘zbek va ingliz tillarida passiv va aniq shakllarning ishlatilishi, madaniy kontekstga qarab, turlicha bo‘lishi mumkin. Tarjimada kross-kultural tahlillarni o‘rganish va tarjimonlarga madaniy kontekstni hisobga olgan holda fe’l shakllarini tanlashni o‘rgatish zarur. Fe’l nisbatlarining aniq tarjimasi nafaqat tarjimashunoslik jarayonini yaxshilaydi, balki madaniy va lingvistik tafovutlarni ham yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Kelgusi izlanishlar va tadqiqotlar ushbu masalalarni chuqurroq o‘rganishga imkon beradi