Skip to content
Scientific Article O'zbekcha Open Access

N-metilpirrolidonning xom-ahyoga nisbatan har xil nisbatda olinuvchi selektiv tozalangan rafinatlar tarkibidagi polisiklik aromatik uglevodorodlar tarkibini aniqlash

JO'RAYEVA L.R.

Issue
2-son
Pages
56–59
Published
01.04.2025
Views
2 7

Abstracts

The use of selective solvents in oil production is closely related to the formation of the operational characteristics of base oils. The antioxidant stability, anticorrosive properties, varnish-forming, carbon-forming and carbon-forming properties of oils are formed by choosing the processing parameters. The formation of the abovementioned characteristics occurs in the process of selective cleaning.

References (22)

  1. 1. Техническая информatsiя по технологиям производства высокооктановых эфиров ОАО DETERMINATION OF THE COMPOSITION OF POLYCYCLIC AROMATIC HYDRO- CARBONS IN SELECTIVELY PURIFIED RAFFINATES OBTAINED IN VARIOUS RATIO OF N-METHYLPYRROLIDONE IN RELATION TO THE RAW MATERIAL Jurayeva LR. Bukhara state technical university. Annotation. The use of selective solvents in oil production is closely related to the formation of the operational characteristics of base oils. The antioxidant stability, anticorrosive properties, varnish-forming, carbon-forming and carbon-forming properties of oils are formed by choosing the processing parameters. The formation of the abovementioned characteristics occurs in the process of selective cleaning. Key words: pyrolysis distillate, benzene, toluene, xylene, methylethylbenzene, propylbenzene qualitative and quantitative analysis. ОПРЕДЕЛЕНИЕ СОСТАВА ПОЛИЦИКЛИЧЕСКИХ АРОМАТИЧЕСКИХ УГЛЕВОДОРОДОВ В СЕЛЕКТИВНО-ВОССТАНОВЛЕННЫХ РАФИНАТАХ N- МЕТИЛПИРРОЛИДОНА С РАЗЛИЧНЫМИ СООТНОШЕНИЯМИ К НЕФТИ Джураева Л.Р. Бухарский государственный технический университет. Аннотaция. Использование селективных растворителей в нефтедобыче тесно связано с формированием эксплуатatsiонных характеристик базовых масел. За счет выбора параметров переработки формируются антиоксидантная стабильность, антикоррозионные свойства, лакообразующие, нагарообразующие и нагарообразующие свойства масел. Формирование вышеперечисленных признаков происходит в процессе селективной очистки.. Ключевые слова: качественный и количественный анализ дистиллятов пиролиза, бензола, толуола, ксилола, метилэтилбензола, пропилбензола. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025
  2. Кимё ва кимёвий технологиялар Yangi uskunalar uchun moylarni olishda yuzaga keladigan muammolardan biri dvigatellar va mexanizmlarning odatdagi va yuqori haroratda qovushqoqlik xususiyatlariga qo‘yiladigan talablarni qondirishdir. Shu munosabat bilan barqaror (past uchuvchanlik), past oltingugurtli, yuqori indeksli bazaviy moylar (qovushqoqlik indeksi 100 dan ancha yuqori) tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda, ular nafaqat ish haroratida yaxshi boshlang‘ich xususiyatlar va kerakli qovushqoqlikni, balki yuqori ko‘p funksiyali qo‘shimchalar paketlarini qabul qilish qobiliyatidir
  3. [1]. Barqaror yuqori indeksli bazadan foydalanish tijorat moylarining ishlash ko‘rsatkichlarini yaxshilashni ta’minlaydi, bu yangi ko‘p funksiyali qo‘shimchalarni qo‘llash yoki yuqori polimer qo‘shimchalari bilan yog‘larni quyuqlashtirish orqali erishilmaydi
  4. [2]. Neft moylarini ishlab chiqarish uchun asos qazib olish jarayonlari hisoblanadi: asfaltdan tozalash, selektiv tozalash va rafinatlarni deparafinlash. Yog‘ ishlab chiqarishda selektiv erituvchilardan foydalanish asosiy moylarning ishlash xususiyatlarini shakllantirish bilan chambarchas bog‘liq. Tozalash parametrlarini tanlab, yog‘larning antioksidant barqarorligi, korroziyaga qarshi xususiyatlari, lak, uglerod va cho‘kindi hosil qiluvchi xususiyatlari hosil bo‘ladi. Yuqoridagi xususiyatlarning shakllanishi selektiv tozalash jarayonida sodir bo‘ladi
  5. [3]. Yog‘-moylarining eng muhim tarkibiy qismlari aromatik uglevodorodlar bo‘lib, tanlab tozalangan moylarda ularning tarkibi og‘irlikning 20-25% ga yetadi. Oltingugurt moylari aralashmasidan moy olishning eng oqilona texnologik sxemasini tanlash va ular uchun samarali qo‘shimchalarni tanlash uchun mavjud bo‘lgan aromatik uglevodorodlarning tarkibini bilish lozim. Bunda erituvchi va xomashyo nisbatining rafinatlarda polisiklik aromatik uglevodorodlarning tarqalishiga ta’sirini o‘rganilgan N-metilpirolidon bilan selektiv tozalash jarayoni laboratoriya sharoitida psevdo qarama-qarshi oqim bilan davriy ekstraksiya usulida uch bosqichda aralashtirgich bilan jihozlangan silindrsimon shisha ekstraktorda amalga oshirilib boriladi. Ushbu usul sanoatda qazib olish jarayonida sodir bo‘ladigan qarama-qarshi oqim jarayonining shartlariga yaqin sharoitlarni yaratishga imkon beradi
  6. [4]. Xomashyo va erituvchi ekstraktorga quyiladi. Birinchi, ikkinchi va uchinchi bosqichlarning ekstraksiya harorati ekstraksiya ustunining yuqori, o‘rta va pastki qismidagi haroratlarga to‘g‘ri keldi. Xomashyoning erituvchiga nisbati 1:0,8-1,2 (g.) oralig‘ida o‘zgargan. Tanlangan tozalash 20 daqiqa davomida aralashtirish bilan amalga oshiriladi, keyin aralashtirgich 40 daqiqa davomida oshirildi va cho‘kish sodir bo‘ldi. Rafinat eritmasi (yuqori faza) ekstrakt eritmasidan (pastki faza) ajratildi. Erituvchi azotli atmosferada vakuum ostida rafinat eritmasidan distillangan. Rafinatlar uchun fizik-kimyoviy xususiyatlar yagona standart usullar yordamida aniqlandi. Polisiklik aromatik uglevodorodlar tarkibini miqdoriy aniqlash Shimadzu UV-1700 qurilmasida UV-spektrometr yordamida amalga oshirildi
  7. [5]. Olingan ma’lumotlar 1-jadvalda keltirilgan. 1-jadvaldagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, erituvchining xomashyoga nisbati 0,8 dan 1,2: 1 (wt.) gacha ko‘tarilganda rafinatlarning zichligi, qovushqoqligi va sinishi ko‘rsatkichi, tabiiy ravishda pasayadi, bu rang kabi sifat ko‘rsatkichining o‘zgarishiga mos keladi, uning qiymati 3-6 birlikka kamayadi. CNT – to‘q rаngli neft mahsulotlarining rangini aniqlash uchun lаboratoriya kolorimetri neft mahsulotlarining sifati, tozalanish darajasi va barqarorligini, masalan, moylash moylari, kerosin, dizel yoqilg‘isi, moylar va boshqalarni tahlil qilishda rangini aniqlash uchun ishlatiladi. Neft mаhsulotlari rangni aniqlash usuli va shuningdek, xalqaro standartlariga mos keladi. Kolorimetr neft bаzalari, neft-kimyo zavodlari, terminallar va quyuq neft mahsulotlarini ishlab chiqarish, saqlash va ishlatish bilan bog‘liq boshqa sanoat korxonalari lаboratoriyalarida qo‘llaniladi. To‘q rangli neft mаhsulotlarining rangini CNT moslamasi yordamida aniqlash silindrsimon kyuvetkalarga joylashtirilgan yoqilg‘i va moylarning rangini markali maxsus yorug‘lik filtri diskining rozetkalariga o‘rnatilgan standart yorug‘lik filtrlarining rangi bilan vizual taqqoslash orqali amalga oshiriladi. Kolorimetrda (CNT) kunduzgi yorug‘lik filtri va baraban diskiga o‘rnatilgan xromatiklik koordinatalari ko‘rsatilgan 16 ta shisha filtrdan iborat rang shkalasi mavjud. Taqqoslash namuna va namunaning rangi bo‘yicha okulyar “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025
  8. Химия и химические технологии orqali va filtr tanlash tugmachalarini bosish orqali amalga oshiriladi.( Naftalin - C₁₀H₈ tarkibiga ega organik birikma. Bu xarakterli hidga ega bo‘lgan qattiq kristalli moddadir. Suvda ozgina eriydi. Benzol, efir, spirt, xloroformda eriydi. Naftalin - oq rangli, uchuvchan qattiq polisiklik uglevodorod, kuchli hidli. Naftalin ko‘mir smolasidan yoki neft distillashidan olinadi va asosan ftal angidrid ishlab chiqarish uchun ishlatiladi, lekin kuya repelentlarida ham qo‘llaniladi. Fenantren - C14H10 tarkibli organik modda; trisiklik aromatik uglevodorod. Yuqori konsentratsiyаlarda u zaharli hisoblanadi. Suvda erimаydi, dietil efir, benzol, xloroform, metаnol, sirka kislotada eriydi, etаnoldan kristallanadi. Tabiаtda ko‘plab fenаntren hosilalari, masаlan, morfin guruhi alkaloidlari va ba’zi terpenlar mavjud. Fenаntren, odatda, ko‘mir smolasining atsetilen fraksiyasidan ajratib olinadi. Fenаntren stilbenni fotosiklodegidrogenlash yoki o-nitrobenzаldegidni fenilаtsirka kislotasi bilan kondensаtsiyalash orqali sintezlanadi. Fenаntren - portlovchi moddalar uchun stabilizator (masalan, nitrogliserin va nitroselyuloza аsosida), tutun kompozitsiyаlari va ba’zi bo‘yoqlarning tarkibiy qismi hisobladi. Fenantren bilan uzoq muddatli aloqa qondagi gemoglobin miqdorining pasayishiga olib keladi va leykositozni keltirib chiqaradi.) 1-jadval Distillyat va tanlab tozalangan rafinatlarning xususiyatlari Ko‘rsatgich nomlari Distillyat Erituvchilar nisbati: xomashyo (mass) 0,8:1 1;1 1,2;1 200C haroratdagi zichligi 0,896 0,885 0,873 0,870 1000Cdagi qovushoqligi,mm/c2 4,47 5.02 4,93 4,3 500Cdagi sindirish ko‘rsatkichi 1,49 1,47 1,47 1,46 Рolisiklik aromatik uglevodorodlar tarkibi % 10,39 4,82 3,6 2,78 -naftalin 4,65 3,08 2,5 2,06 -fenantren 3,5 1,04 0,8 0,51 -xrizen 1,35 0,54 0,3 0,21 -piren 0,21 0,06 0 0 1,2-benzantren va 3,4-benzfenantren summasi 0,68 0,1 0 0 rang, birligi CNT 8,0 5,0 3,0 2,0 UV-spektral tahlil ma'lumotlarini solishtirganda, 0,8:1 rafinatda xomashyo bilan solishtirganda, naftalin birikmalarining og‘irligi 4,65% dan 3,08% gacha, fenantrenning 3,5 dan 1,04% gacha, xrizinning miqdori kamayishi aniqlandi. 1,35 dan 0,54% gacha, piren 0,21 dan 0,06% gacha, 1,2-benzantrasen va 3,4-benzofenantrenli tuzilmalar yig‘indisi 0,68 dan 0,1% gacha. Rafinat 1:1, xomashyo va rafinat 0,8:1 bilan solishtirganda tarkibida naftalin - 2,5%, fenantren - 0,8%, xrizin - 0,3%, piren va summalarning yo‘qligi bilan ajralib turadi. 1,2-benzantrasen va 3,4benzfenantrendan iborat. Rafinat 1,2:1, yuqorida tavsiflangan xomashyo va rafinatlar bilan solishtirganda, ozroq miqdorda naftalin - og‘irligi 2,06%, fenantren - 0,51%, xrizin tuzilmalari - 0,21%, shuningdek, va 1:1 rafinatda piren, 1,2-benzantrasen va 3,4-benzfenantren tuzilmalari mavjud emas. Olingan barcha rafinatlarda kondensatsiyalangan aromatik tuzilmalarning asosiy qismini naftalin (43-64%) tashkil qiladi. Polisiklik aromatik tuzilmalar tarkibining og‘irligi 10,39% dan kamaytirish, xomashyoda og‘irligi 4,82-2,78% gacha, rafinatlarda asosiy fizik-kimyoviy xususiyatlarning o‘zgarishiga mos keladi. Adabiyotlar ro‘yxati:
  9. 1. Шабалина Т.Н., Каминский С.Э. Гидрокаталитические процессы в производстве масел. - Самара: ГУП. Изд-во Самарский государственный технический университет, 2003. - 56 с.
  10. 2. Плешакова Н.А., Шейкина Н.А., Тыщенко В.А., О.Н. Соколова. Включение гидрокаталитических процессов в схему производства масел ООО «НЗМП». Научнотехнический вестник ОАО "НК "Роснефть", 2009.- № 1.- 62 с. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025
  11. Кимё ва кимёвий технологиялар
  12. 3. Р.Г. Нигматуллин, П.А. Золотарев, Н.Р. Сайфуллин и др. Селективная очистка масляного сырья. М.: Нефть и газ, 1998. - 208 с.
  13. 4. Е.В. Смидович, И.П. Лукашевич, О.Ф. Глаголева и др. Практикум по технологии переработки нефти; под ред. Е.В. Смидович. – Изд. 3-е. – М.: Химия, 1978. – 288 с.
  14. 5. Современные методы исследования нефтей. Справочно-методическое пособие. Под ред. Богомолова А.И., Темянко М.Б., Хотынцевой Л.И. -Л.: Недра, 1984. - 431 с.
  15. 6. Трейбал Р. Жидкостная экстракция. / под ред. С.З.Когана. – М.: Мир, 1966. – 723 с.
  16. 7. Smith, Martyn T. Advances in understanding benzene health effects and susceptibility (англ.)//Ann Rev Pub Health: journal. – 2010. – Vol. 31. – P. 133 – 148.
  17. 8. Гурвич В.А., Сосновский Н.П. Избирательные растворители в переработке нефти. – М.: Гостоптехиздат,1953. – 316 с. (с,3 – 7).
  18. 9. Покорский В.Н., Авдей Г.М., Яблочкина М.Н. Опыт освоения промыпшенных установок экстракции ароматических углеводородов диэтиленгликолем. - В кн.: Жидкостная экстракция. - Л.: Химия, 1969, с.330-342.
  19. 10. Кодиров О.Ш, Джураева Л.Р. Исследование химического состава пиролизного масла вторичного продукта производства СП ООО "Uz-kor Gaz chemical" // Universum: технические науки. – 2022. – № 4-28 (97). – С.44-49.
  20. 11. Qodirov O.Sh., Jo‘rayeva L.R., Karimova Z.M. Uglevodorodlar piroliz jarayonida hosil bo‘lgan tar mahsulot kimyoviy tarkibi va qo‘llanilishi // Fan va texnologiyalar taraqqiyoti. Ilmiy – texnikaviy jurnal. - Buxoro,– 2022. – №3. - 99-104 b.
  21. 12. Jo‘rayeva L.R., Qodirov O.Sh. Aromatik uglevodorodlarni ekstraksion distilyatsiya usulida aralash erituvchilarda ajratish // “O‘zMU XABARLARI” Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti ilmiy jurnali – Toshkent, – 2022. – № 3/2 -384-390 b.
  22. 13. Джураева Л.Р. Изучение химического состава и применение вторичных продуктов, получаемых в процессе пиролиза углеводородов. НамДУ илмий ахборотномаси – 2022. – №5 -183-186 б. UDK 665.5 DIZEL MOYLARINING KOLLOID-KIMYOVIY XOSSALARIGA TURLI FUNKSIONAL QO‘NDIRMALAR TA’SIRINI TATQIQ ETISH Xo‘jaqulov A.F., Toshov M.S. Buxoro davlat texnika universiteti. Annotastiya. Respublikamizda mahalliy neft xomashyolar asosida kolloid-ximmotologik xususiyatlari yaxshilangan dizel moylarini olish texnologiyasini yaratish va qo‘llash borasida ilmiy va amaliy natijalarga erishilmoqda. Ushbu maqolada ishlab chiqarilayotgan dizel moylarining ekspluatatsiya sharoitidagi xossalari aniqlangan. Mavjud bazaviy moylar sifati, ularning tarkibidagi uglevodorod giruhlarining tarkibiga va miqdoriga hamda qo‘ndirmalarni qo‘shish orqali erishiladigan kolloid barqarorligiga bog‘liqligi haqida ma’lumotlar berilgan. Tayanch so‘zlar: dizel moylari, dispers faza, dispers muhit, kolloid sistema, qovushqoqlik indeksi,qovushqoqlik, qo‘ndima, suspenziya,kislota soni, korroziya. ИССЛЕДОВАНИЕ ВЛИЯНИЯ РАЗНЫХ ФУНКЦИОНАЛЬНЫХ ПРИСАДОК НА КОЛЛОИДНО-ХИМИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА ДИЗЕЛЬНЫХ МАСЕЛ Хужакулов А.Ф., Тошов М.С. Бухарский государственный технический университет. Аннотaция. В нашей республике достигаются научные и практические результаты по созданию и внедрению технологии получения дизельных масел с улучшенными коллоидно-химотологическими свойствами на основе местного нефтяного сырья. В данной статье определены свойства производимых дизельных масел в условиях эксплуатatsiи. Приведены сведения о природе существующих базовых масел, их зависимости от состава и количества углеводородных групп, а также о коллоидной стабильности, достигаемой за счет добавления присадок. Ключевые слова: дизельные масла, дисперсная фаза, дисперсная среда, коллоидная система, индекс вязкости, вязкость, посадка, суспензия, кислотное число, коррозия. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 57