Dizel moylarining kolloid-kimyoviy xossalariga turli funksional qo‘ndirmalar ta’sirini tatqiq etish

kirishi, korrozion yedirilish, kimyoviy yedirilish va h.k.. Kimyoviy yedirilish kimyoviy ta’sir etuvchi qo‘ndirmalar ishlatilganda alohida ahamiyat kasb etadi [6; 8]. 3 – jadval Dizel moylariga aromatik sulfokislota tuzlarini samaradorligiga ta’siri Pinkeyevich usulida oksidlanish Qo‘ndirma Yuvish va dispergirlash xossasi Oksidlanish 25 oS da moydagi Suspenziya va sajani stentrifugalash usuli bo‘ yicha 20 ml O2 ni yutish vaqti, daqiqa Qo‘ rg‘ oshin korroziyasi, g/sm2 Induksion davri Kislota soni,KON/gr Ball Qo‘ndirmasiz 5-5,5 70 5 175 0.26 59 Izotsetilbenzosulfonat Sa/Va 3,5-4 90/105 5/6 64/49 0,26/0,38 43/62 Izotsetilnaftalin Sa/Va 3,5-2,5 90/105 7/7 86/62 0,29/0,43 22/55 Izotsetiltetronil Sa/Va 4-3,5 90/105 7/5 81/54 0,37/0,41 42/58 Izotsetilfenolsulfonat Sa/Va 4-3,5 85/100 31/30 219/205 0,29/0,36 63/71 IzotsetilxlorbenzolSa/Va 3-3,5 85/110 7/5 97/56 0,31/0,34 41/67 Qo‘ndirma va moylarni dizel detallariga asosiy ta’siri yuzalarning holati va sifat xossalariga (sorbsiya, metall yuzida qobiqning hosil bo‘lishi, ushbu yuzalarning kimyoviy modifikatsiyasiga) bog‘liq bo‘ladi. Shunga muvofiq, og‘ir ekspluatatsiya sharoitini yaxshilashga qaratilgan ushbu qo‘ndirmalarni ikki guruhga bo‘linadi [5-7]. 1) metall yuzaga adsorbsiyalanadigan yoki xemosorbsiyalanadigan qo‘ndirmalar; 2) metall bilan kimyoviy bog‘ hosil qiluvchi qo‘ndirmalar (xlor, oltingugurt, fosfor va boshqa elementlarning noorganik birikmalari). Birinchi guruhga – antifriksion qo‘ndirmalar, ikkinchisiga esa – yedirilishga qarshi qo‘ndirmalar kiradi [5-3] . Antifriksion qo‘ndirmalar. Antifriksion qo‘ndirmalarga xos bo‘lgan moylantirish va ishqalanish koeffitsiyentini kamaytirish xossalarining oshirish uchun, sirt-faol qo‘shimchali moylar “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025 62 Кимё ва кимёвий технологиялар qo‘llaniladi. Sirt-faol qo‘shimchalarda muqobil konfiguratsiyali molekulalar, xususan, faol guruh (- SOON) bilan uzilmagan uzun uglevodorod zanjirli bo‘lishi lozim. Bunday tuzilish moy kislotalari va ularning efirlariga xosdir. Lekin past ishqalanish koeffitsiyentini bir nechta ushbu tuzilishli bo‘lmagan birikmalar ham namoyon qiladi [6-10]. Yedirilishga qarshi qo‘ndirmalar. Ishqalanishning og‘ir sharoitlarida yuzani samarali himoyalash, mustahkam chegara qobig‘ini yedirilishga qarshi qo‘ndirmani kimyoviy reaksiya natijasida hosil qilish orqali amalga oshiriladi. Zamonaviy qarashlarga muvofiq, og‘ir sharoitlarda yedirilish temir kristall panjaralari atomlarini ochiq qolishi hisobiga sodir bo‘ladi. Atomlar yuzasida sezilarli potensial energiyaning joylashishi temir yuzasining yuqori darajada xemosorbsiyalanish qobiliyati bilan tushuniladi [2-10]. Xulosa. Hozirgi kunda, Farg‘ona neftni qayta ishlash zavodida ishlab chiqarilayotgan dizel moylarining ekspluatatsiya sharoitidagi xossalari aniqlandi. Mavjud bazaviy moylar sifati, ularning tarkibidagi uglevodorod giruhlarining tarkibiga va miqdoriga hamda qo‘ndirmalarni qo‘shish orqali erishiladigan kolloid barqarorligiga bog‘liqligi aniqlandi. Taklif va tavsiyalar. Yuqori sifatli dizel moylari olish uchun mahalliy bazaviy moylar va turli xil funksional qo‘ndirmalarni kompauhdlashning muqobil nisbatlarda, ya’ni ionol, D-157, B15/41 va PMS-200A qo‘ndirmalaridan kiritish orqali uning ekspluatatsion xossalarini yaxshilash, ya’ni oksidlanishga barqarorligini, korroziyaga bardoshliligini, deemulgirlanish va ko‘piklanishining oldini olish ta`minlanadi