Diglitsidilkarbamid va dimetilolkarbamid asosida burg‘ulash eritmalari olish usullarini tadqiq qilish

Kirish. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi № PF-60 son “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni, 2017-yil 7-fevraldagi № PF-4947 son “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni, 2018-yil 25-oktabrdagi № PQ-3983 son “O‘zbekiston Respublikasida kimyo sanoatini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida, shuningdek mazkur sohada qabul qilingan me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga mazkur maqola tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi [1]. Burg‘ulash qorishmalari burg‘ulash texnologiyasining ajralmas elementi bo‘lib, yuqori texnik va iqtisodiy ko‘rsatkichlarni, muammosiz ishlashni va burg‘ulash narxining pasayishini ta’minlaydigan bir qator muhim funksiyalarni bajaradi. Burg‘ulash suyuqliklari nafaqat quduqdan sinish mahsulotlarini olib tashlaydi va toshni sindirish vositasini sovutadi, geologik asoratlarni bartaraf etishni ta’minlaydi, shuningdek burg‘ulash ishlarining sifatini yaxshilashga hissa qo‘shadi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili: 2017-2025-yillarda O‘zbekiston xalqining asosiy maqsadi yer osti boyliklarini qidirishni kengaytirish, ularni yanada mustahkamlash, mineral- xom ashyo bazasining unumdorligini oshirish, mamlakat iqtisodiyoti va ijtimoiy rivojlanish samaradorligini oshirishdan iborat. Burg‘ulash qorishmalari burg‘ulash texnologiyasining ajralmas elementi bo‘lib, yuqori texnik va iqtisodiy ko‘rsatkichlarni, muammosiz ishlashni va burg‘ulash narxining pasayishini ta’minlaydigan bir qator muhim funksiyalarni bajaradi. Burg‘ulash suyuqliklari nafaqat quduqdan sinish mahsulotlarini olib tashlaydi va toshni sindirish vositasini sovutadi, geologik asoratlarni bartaraf etishni ta’minlaydi, shuningdek burg‘ulash ishlarining sifatini yaxshilashga hissa qo‘shadi. Tarkibi, berilgan geologik sharoitlarga mos kelmaydigan burg‘ulash suyuqliklaridan foydalanish odatda turli sharoitlarda baxtsiz hodisalarga olib keladi [2]. So‘nggi yillarda yuqori sifatli xomashyodan tayyorlangan va turli kimyoviy reagentlar bilan ishlov berilgan murakkab burg‘ulash suyuqliklarining butun majmuasi ishlab chiqildi va barqaror tuzilishga ega yuqori sifatli yuvish suyuqliklar olinib kelmoqda. Bu gillarning kimyoviy tarkibi tufayli kuchli tuzilmani yaratish qobiliyati, shuningdek reaktivlarni qo‘shish orqali eritmalarning fizik-kimyoviy xususiyatlarini tartibga solish qobiliyati ularni yuvish suyuqliklarining asosiy turiga aylantirdi. Olib borilgan izlanishlar va natijalar: Ishlab chiqarishda tog‘ jinslarini burg‘ilash uchun zamonaviy xorijiy burg‘ulash texnikasi va texnologiyalari, jumladan NQ va HQ komplekslari, ushbu komplekslar uchun gel eritmasi, drispak polimer (DRISPAK-polianion tsellyuloza) va poliakrilamid (PHPA-Partially Hydrolyzed Poliakrilam) qo‘llaniladi. Ushbu reagentlarga qo‘shimcha ravishda foydalanish uchun yuqori sifatli bentonit kukuni (QUIK-GEL) mahsulotlarini o‘z ichiga oladi. Bunday burg‘ulash suyuqliklari past loy va polimer gel suyuqliklarini o‘z ichiga oladi. Burg‘ulash suyuqliklariga poliakrilamid (PAA) reaktivi, suyuq shisha, sodali suv va boshqalar kiradi. Asosan past loy burg‘ulash suyuqligini o‘z ichiga olgan bentonit kukuni. Bentonit zavodida ishlab chiqarilgan PBMB-A tipidagi bentonit kukunidan tayyorlanadi. Past loyli burg‘ulash suyuqligi butun dunyoda geologik qidiruv sohasida geologik qidiruv ishlarida keng qo‘llaniladi, uning tarkibida 2-4% bentonit kukuni mavjud. Nazariy va amaliy ma’lumotlar asosida burg‘ilash eritmalari uchun stabilizatorlar ishlab chiqarishning texnologik sxemasi yaratildi. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 75 Химия и химические технологии Akrilamid va malein kislotasining polimerlanish jarayoni oksidlovchi-qaytaruvchi initsiatorlar sistemasida amalga oshiriladi. Akrilamidning dastlabki eritmasi va uning malein kislotasi bilan aralashmasi konsentratsiyasi massasi bo‘yicha 10% ni, initsiator sarfi esa akrilamidning og‘irligi bo‘yicha 0,1% ni tashkil qiladi. Akrilamid va malein kislotadan xom ashyo olish texnologik sxemasida eritmalarni tayyorlash uchun suv, eritma, initsiatorlar va boshqa kerakli reaktivlarni tayyorlash bosqichini o‘z ichiga oladi. Qurilmaning barcha qismlari birinchisidan keyingisiga oqadigan tarzda joylashtirilgan. Sxema suv bilan ta’minlash, filtratsiyalangan akrilamid eritmasini reaktorga chiqarish va gidrolizlangan polimerni kollektorga yetkazib berish uchun nasoslar bilan jihozlangan. Nazorat qilish va o‘lchov qurulmalari (harorat, bosim va xom ashyo miqdori va polimer konsentratsiyasini o‘lchash) bilan jihozlangan. Texnologik sxemada tarkibida mis bo‘lmagan qurilmalardan foydalanish ko‘zda tutilgan, chunki mis polimerlanishning ingibitori ekanligi ma’lum. Burg‘ilash eritmalariga mahalliy xomashyo sifatida bir qator olimlar [3,4] ning ilmiy ishlarida sintez qilingan organik birikmalar olingan, dimetilolkarbamidning melamin bilan modifikatsiyalash yo‘li bilan kompleks hosil qiluvchi sorbentlar, tarkibida azot, oltingugurt, fosfor, kislorod bo‘lgan kompleks hosil qiluvchi polifunksional ionitlarni sintez qilingan, ular asosida ba’zi d-metallarning kompleks birikmalarini sorbsiya usulida o‘rganilgan. Ushbu sintez jarayonida foydalanilgan dastlabki moddalardan burg‘ilash eritmalarini olish texnologiyasini ishlab chiqish imkoniyati mavjud. 1-rasm. Dimetilolkarbamid va urotropin asosida burg‘ilash eritmalari olish texnologik sxemasi. 1) Dimetilolkarbamid uchun idish; 2) urotropin uchun idish; 3) suv ulchagich; 4) initsiatorlar uchun idish; 5) kaustik soda uchun idish; 6) polimerlash reaktori; 7) aralashtirgich; 8) teskari muzlatgich; 9) vakuum nasos; 10) dozator; 11) azot uchun idish. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025 76 Кимё ва кимёвий технологиялар 1-jadval. Asosiy gilning bo‘kish darajasi va koeffitsienti Eritma К1 К5 τ1 τ 5 Suv 57 62,3 17,6 3,86 5% NaCl 27,13 27.6 8.2 1,67 15% NaCl 8,73 8,3 2,43 0,486 0,5% СаСl2 19,6 20 5,84 1,19 1% gipan 71,2 85,2 22 5,29 Polimer stabilizatorlarining gidrofob va barqarorlashtiruvchi xususiyatlari, gidroliz qiluvchi reagentning tabiatiga xam bog‘liq bo‘ladi. Shunday qilib, MKAA1 (gidrolizlovchi reagent Na2CO3) va MKAA2 (gidrolizlovchi reagent NaOH) ta’sirida gil namunasining bo‘kish koeffitsienti mos ravishda 40 va 33 ni tashkil etadi. Binobarin, MKAA2 stabilizatoridan tayyorlangan burg‘ilash eritmalarining tuzga chidamliligi natriy karbonat eritmasi 84 yordamida gidroliz qilib olingan stabilizatorga nisbatan yuqori bo‘lishi isbotlandi. Olingan natijalarni tahlil qilganimizda bo‘kish tezligi, elektrolit bilan polimer tabiatiga va ularning konsentratsiyasiga bog‘liq ekanligi aniqlandi. Gilli burg‘ilash eritmalariga turli xil elektrolit va polimer moddalarning kichik konsentratsiyalarini kiritish orqali uning sifatini va texnologik xususiyatlarini sezilarli darajada oshirishga erishildi. Elektrolit va polimer eritmalaridan foydalanish burg‘ilash eritmalarining reologik va filtratsion xossalarini individual ravishda oshirishiga sabab bo‘ladi. Olingan laboratoriya natijalariga ko‘ra, KMS va biz tomanidan sintez qilib olingan sopolimerning (C2-7) birgalikdagi ta’siridan foydalanish orqali ingibirlovchi va burg‘ilash jarayonida muhim hisoblangan boshqada xususiyatlarni yaxshilashiga va reagentlar sarfini kamaytirishga erishildi [5]. Xulosa. Burg‘ilash eritmasi retsepturalarini ishlab chiqish bo‘yicha tadqiqotlar hududdagi gaz konlarining o‘ziga xos kon-geologik xususiyatlarini hisobga olgan holda amalga oshirilgan. Ushbu xususiyatlarning mohiyati, quduq devorlari barqarorligini oshirish bo‘lib, tuz va vodorod sulfid ta’siridan quduq devorlarining cho‘kishi va qulashi ko‘zatilishi mumkin bo‘lgan murakkab burg‘ilash sharoitida gil eritmalarining zarur bo‘lgan filtratsiya, reologik va tarkibiy-mexanik xususiyatlarini saqlab turish hisoblanadi. Yo‘nalish, konduktor, va ekspluatatsion kolonnani burg‘ilash uchun gilli burg‘ilash eritmalari retsepturalari ishlab chiqilgan. Bunday hollarda burg‘ilashning asosiy muammolari va burg‘ilash eritmalarining texnologik xususiyatlari tahlil qilinishi zarur. Diglitsidil(tio) karbamid va dimetilol(tio) karbamidning polietilenpoliamin, melamin, gidrolizlangan poliakrilonitril va ortofosfat kislota bilan polikondensatlanish reaksiyalarida hosil bo‘lgan mahsulotlar tarkibi hamda xossalariga, dastlabki moddalar nisbatining ta’siri, reaksiya tezligi va polimer unumining ishlatiladigan erituvchi tabiatiga bog‘liqligi, shuningdek, kompleks birikmalar hosil qiluvchi burg‘ilash eritmalari olish texnologik jarayoni ko‘rsatgichlari ko‘rib chiqildi