Аррали жин ишчи камерасида тезлатгичнинг пахта оқимига таъсир қилувчи кучларнинг назарий таҳлили

Пахта тозалаш машиналаридаги технологик жараёнларни автоматик бошқарув тизимлари ёрдамида мақбул бошқариш масалаларини назарий ва амалий жиҳатдан замонавий ҳал қилиниши нафақат маҳсулотлар сифатини кўтариш ва соҳа хўжалик субъектларининг техник-иқтисодий кўрсаткичларини яхшилаш, балки мамлакатимизда ишлаб чиқарилаётган технологик машина ва жиҳозларнинг рақобатбардошлигини оширишнинг асосий омилларидан бирилиги шубҳасиздир [1]. Мақбул бошқариш масалаларини сифатли ҳал қилишда машина ва жиҳозлардаги технологик жараёнларнинг самарали математик моделларини яратиш ҳал қилувчи аҳамиятга эгадир [2]. Юқоридагилардан келиб чиқиб, аррали жинлаш жараёнида тезлатгич таъсирида пахтанинг ҳаракатини назарий ўрганиб чиқамиз. Таҳлилни соддалаштириш мақсадида аррали жин ишчи камерасидаги хом ашё валиги ҳаракат траекториясини AB, BC, CD ва DA соҳаларга ажратиб ўрганамиз (1-расм). Бунда АВ ёй пахтани камерага тушиш нуқтасидан тезлатгичнинг горизонтал ўқигача бўлган соҳани, ВС – тезлатгичнинг горизонтал ўқидан аррали цилиндр билан контактга киришгача бўлган соҳани, CD – аррали цилиндр билан контакт соҳасини ва DA ёй – аррали цилиндрдан чиқиш нуқтасидан янги пахтани киришгача бўлган соҳани ташкил қилади. Ишчи камерада пахта бўлакчасига қуйидаги кучлар таъсир қиляпти, деб қабул қиламиз: I) Пахта бўлакчасининг оғирлик кучи g m P  = 1 (1) II) Тезлатгичнинг пахта бўлакчасига таъсир қиладиган эластик кучи (зарба кучи) 𝐹эл = 𝑘(𝑣0𝑡−𝐿1) + 𝜇(𝑣0𝑡−𝐿1) (2) бу ерда: k ва  – тезлатгич ва пахта бўлакчаси орасидаги эластиклик ва қовушқоқлик коэффициенти. “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 321 Технологии текстильной и легкой промышленности III) Пахта бўлакчасининг ишчи камера сиртидаги ҳосил бўладиган ишқаланиш кучи     + = 1 1 2 1 sin g m r v m f Fиш (3)   бу ерда: r v m 2 1 – марказдан қочма куч; f – ишқаланиш коэффициенти. Ишчи камеранинг АВ ёйида тезлатгич таъсиридаги пахта оқими ҳаракатини кўриб чиқамиз. Аррали жин ишчи камерасидаги B A – 1L ёй бўйлаб 1 1   = r L ҳаракатланадиган пахта бўлакчасининг ташқи кучлар таъсиридаги ҳолатини таҳлил қиламиз. Тезлатгич планкасининг пахта бўлакчасига таъсири натижасидаги ҳаракат тенгламаси қуйидагича ифодаланади иш эл F P F h m − + = 1 1  (4) (4) тенгламага (1), (2) ва (3) тенгламаларни қўйиб қуйидаги тенгламани ҳосил қиламиз. 1-расм. Аррали жин ишчи камерасида пахта бўлагининг ҳаракати ( ) ( ) r g fm r v fm g m L t v L t v k r m 1 1 2 1 1 1 0 1 0 1 1 sin   − − + − + − =  (5) (5) тенгламада 1 1   = r L ва r r v  =  = 1    эканлигидан ( ) ( ) r g fm r fm g m r t v r t v k r m 1 1 2 1 1 1 1 0 1 0 1 1 sin      − − + − + − =   (6) (6) тенглама қуйидаги бошланғич ( ) 0 0 1 =  , ( ) 0 0 1 =  шартларда интегралланади. Ишчи камера сиртидаги айлана бўлаги r 1  бўлса, (6) тенглама 0t t = моментгача интегралланади, бу ерда ( )   = 0 1 t шартдан аниқланади ( )( ) 1 0 2 1 1 sin r fg gr r m r t v k f      − + − + = +   (7) (7) тенглама тезлатгич планкалар орасида пахта бўлакчаларининг ҳаракатини ифодалайди. Ҳисоб ишлари қуйидаги параметрлар қийматлари:  = 90 1  , 03 ,0 = f , 115 85 = r мм, мин айл n / 60 40 = , 3,6 2,4 30  =  = n v  м/с. Ҳисоблаш натижалари пахта бўлакчаларини аррали жин ишчи камерасидаги тиқилишларни бартараф этиш мақсадида 1 , 2  ва 3  айланиш бурчакларида  – графикларда (2-расм) келтирилган. “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025 322 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари 2-расм. Пахта бўлакчаларининг ишчи камера АВ сирти бўйлаб тезлатгичнинг айланиш тезлигининг турли хил 1 – n1 = 60 айл/мин, 2 – n2 =50 айл/мин, 3 – n3 =40 айл/мин, қийматлари да вақт бўйича ўзгариш графиги 3-расм. Пахта бўлакчаларининг ишчи камера АВ сирти бўйлаб тезлатгич айланиш тезлиги n1 = 60 айл/мин да ҳамда тезлатгич радиусининг турли хил 1 – r1 = 85 мм, 2 – r2 = 100 мм, 3 – r3 = 115 мм, қийматларида вақт бўйича ўзгариш графиги Бурчакларини ўзгариш вақти бўйича тезлатгич планкалар пахта бўлакчаларини бир пайтда суриш билан бошланиб, ишчи камерадаги тиқилишнинг олдини олиш билан тугалланади. Пахта бўлакчаларининг ҳаракат қонуниятлари маълум бўлса, улардан чигитни ажратиб олиш самарадорлигини аниқлаш мумкин. Тезлатгич планкаларида пахта бўлакчаларини бир текисда узатиш чигитни шикастланишини камайтиради ва ишчи камерадаги тиқилишини бартараф қилишни графикларда кўришимиз мумкин. Бундан ташқари, чигитни механик шикастланиши пахта бўлакчасининг зичлигига боғлиқлигини инобатга олган ҳолда     0 − = ҳар бир пахта бўлакчаси учун вақт бўйича ўзгариш графикларилари келтирилган (3-4-расм). 4-расм. Пахта оқимининг ишчи камерадаги ҳаракати натижасидаги чигитнинг механик шикастланиши тезлатгич айланиш тезлигининг турли хил 1 – n1 = 60 айл/мин, 2 – n2 =50 айл/мин, 3 – n3 =40 айл/мин қийматларидаги вақтга боғлиқлик графиги 5-расм. Пахта оқимининг ишчи камерадаги ҳаракати натижасидаги чигитнинг механик шикастланишини тезлатгич радиусининг турли хил 1 – r1 = 85 мм, 2 – r2 = 100 мм, 3 – r3 = 115 мм қийматларидаги вақтга боғлиқлик графиги “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 323 Технологии текстильной и легкой промышленности Олинган графиклар таҳлилидан шуни айтиш мумкинки, чигитнинг механик шикастланишини тезлатгич айланиш тезлигини камайтириш ва радиусини ошириш ҳисобига эришиш мумкин. (7) ифода иккинчи тартибли бир жинсли бўлмаган дифференциал тенгламанинг бир жинсли ва хусусий ечимларини ҳисоблаймиз. 2 1    + = бу ерда: 1  – бир жинсли қисми; 2  – хусусий ечими. ( ) 1 1 1 2 2 2 2 2          d d d d d d d dt d      = =  = 1 1 ( ) ( )( ) 1 sin 2 r fg gr r m r t v k f dt d      − + − + = +   (8) 1 0 2 2 1 (8) тенгламанинг бир жинсли қисмини ҳисоблаймиз ( ) 0 2 1 =  +      f d d 1 2 1  =  белгилаш киритамиз 2 1       fd d f d d  − =  = + (9) 1 1 2 0 2 − =  − =  f    1 2 1 1 1 c e f 1 2 ln 2 1 1    = ни (9) тенгликка қўямиз 1 1 c e c e f f     − − =  =   бошланғич шартдан фойдаланиб, ишчи камерага киришдаги пахта оқимининг дастлабки ҳаракатини 0 = t , 0 1  =  , 0 1 1 0   =  = c таҳлил қиламиз. 1 1 1 2 2 1 1    = −f e  Бу ифодани интеграллаб, қуйидаги кўринишга келтирамиз 0 1   = − 0 1 1    f e dt d  = dt d e f 0 1 1 1 c t e f f + =  (10) 1    2 0 Бошланғич шартдан фойдаланиб, 2c ўзгармас қийматини аниқлаймиз 0 = t , f c 1 0 2 1 =  =  (10) тенгликка қўямиз 1 + =   ( )1 ln 1 f 1 1 0 1 +   = t f f   (11) f t e f (7) дифференциал тенгламанинг бир жинсли бўлмаган қисмини қуйидаги кўринишда излаймиз.    cos sin 2 B A + = Бу ифодани (7) тенгламага қуйиб, мос коэффициентлар олдидаги ифодаларни тенглаштириб, ўзгармас A ва B нинг қийматларини аниқлаймиз.   sin cos 2 B A B − =    cos sin 2 B A B − − =  “Развитие науки и технологий” Научно–технический журнал №2/2025 324 Тўқимачилик ва енгил саноат технологиялари ( )( ) r g r m h t v k r fg fB fA B A + − + + − = − + − − 1 0 1 2 sin sin cos cos sin            fA B r fg fB A 2 2 fA B r fg fB A − = − − − = − −     = + − = 2 r fg A f A − = − − ( ) 2 2 1 r fg f A = + 1 r f g f B + = 2 2 1 r f fg A + = ( ) ( ) 2 2 2 2 2 r f g f r f fg B + + + = (12) ( ) ( )   cos 1 sin 1 2 2 Аррали жин ишчи камерасидаги тезлатгичли планка таъсиридаги пахта оқимининг АВ ёй бўйлаб ҳаракатини ифодаловчи тенгламанинг умумий кўринишини ҳосил қиламиз ( ) ( ) ( )       cos 1 sin 1 1 ln 1 2 2 0 2 1 r f g f r f fg ft f + + + + + = + = 2 2  = t вақтдан кейин 1  = га тенг бўлади. ( )( ) r g r m r t v k r f g f r f fg ft f + − + + + + + + + = 2 2 0 1 cos 1 sin 1 1 ln 1       (13) ( ) ( ) ( ) 0 2 2 (13) тенглама ёй бўйлаб пахта оқимининг ҳаракатини ифодаловчи 1L АВ = эканлигидан 1 1   = r L ни инобатга олсак, у ҳолда ( )( ) 2 0 1 cos 1 sin 1 1 ln m r t v k r f g f r f fg ft f r L      − + + + + + + + = (14) ( ) ( ) ( ) 0 2 (14) тенгламадан ўзгарувчи параметрларнинг рационал қийматларидан фойдаланиб, Maпle дастури орқали графикларда пахта оқимининг ҳаракатини таҳлил қиламиз. Олинган натижалардан аррали жин ишчи камерасига янги тезлатгични лойиҳалашда фойдаланилади. Адабиётлар: 1. А.А. Умаров. Тола сифатини яхшилаш мақсадида аррали жинни таъминлаш жараёнини такомиллаштириш. Техника фанлари бўйича фалсафа доктори (ПҳD) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Наманган, 2018, 129 б. 2. A.Umaроv, D.Kuрbanоv, M.Kenjayeva, B.Maрdоnоv. Mоdeling Tҳe Проcess Оf Tрansпорtatiоn Оf Seed Cоttоn Tҳроugҳ Tҳe Пaрameteрs Оf Tҳe Fооd Zоne Scientific Рeseaрч Пubliшing, Эngineeрing, 2021, 13, 493-501. ҳttпs://www.sciрп.орg/jоuрnal/eng, ҳttпs://dоi.орg/10.4236/eng.2021.139035 “Фан ва технологиялар тараққиёти” Илмий–техникавий журнал №2/2025 325